ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ଭୂଗୋଳ: ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ - ମୃତ୍ତିକା ସମ୍ବଳ (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)
ନମସ୍କାର ପିଲେ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ଭୂଗୋଳର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ "ମୃତ୍ତିକା ସମ୍ବଳ"ରୁ ମୃତ୍ତିକା ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ, ଖାଦର ଓ ଭାଙ୍ଗର ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ, କୃଷ୍ଣ କାର୍ପାସ ମୃତ୍ତିକାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଏବଂ ମୃତ୍ତିକା ସଂରକ୍ଷଣ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିଥାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ସମସ୍ତ ସର୍ଟକଟ୍, ମନେରଖିବା ଉପାୟ ଓ ବୋର୍ଡ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।
୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):
ମାତ୍ର ୨ ରୁ ୩ ସେଣ୍ଟିମିଟର ଘନତାର ମାଟି ସ୍ତର ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପାଇଁ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଲାଗିଯାଏ। ପରୀକ୍ଷାରେ ଯଦି କମ୍ ସମୟ (ଯଥା ବର୍ଷ ବା ଦଶନ୍ଧି) ବିକଳ୍ପରେ ଥାଏ, ତେବେ ତାହାକୁ ତୁରନ୍ତ ବାଦ୍ ଦିଅନ୍ତୁ।
୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:
ମୃତ୍ତିକା ଗଠନର ୫ କାରକ:
ମାଟି ତିଆରି ହେବା ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ରୋଷେଇ ଭଳି:
୧. ମୂଳ ଶିଳା: ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ (ଯେପରି ଚାଉଳ)।
୨. ଜଳବାୟୁ: ଖରା, ବର୍ଷା ଓ ଶୀତ ଯୋଗୁଁ ପଥର ଫାଟି ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ (ଯେପରି ନିଆଁର ଉତ୍ତାପ)।
୩. ଭୂ-ପ୍ରକୃତି (ଢାଲୁ): ପାହାଡ଼ ଢାଲୁରେ ମାଟି ରହିପାରେନା, ସମତଳ ଭୂମିରେ ଗଦା ହୁଏ।
୪. ଜୈବାଂଶ (ହ୍ୟୁମସ୍): ମଲା ଗଛଲତା ଓ ପଶୁପକ୍ଷୀଙ୍କ ଅବଶେଷ ମାଟିକୁ ଉର୍ବର କରେ (ଯେପରି ମସଲା)।
୫. ସମୟ: ଏହି ସବୁ ମିଶିବା ପାଇଁ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷର ସମୟ ଲାଗେ।
ଛନ୍ଦ:
ପଥର ଭାଙ୍ଗି ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମାଟି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ,
ଖାଦର ନୂଆ ପଟୁମାଟି ସୁନା ଫସଲ ଦିଏ!
ରେଗୁର କଳା ମାଟିରେ ଧଳା କପା ହସେ,
ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟ କଲେ ମାଟି ଧୋଇ ଖସେ!
୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):
"ଖାଦର" ଏବଂ "ଭାଙ୍ଗର" ମଧ୍ୟରେ ଗୋଳମାଳ!
ଅନେକ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ଏହି ଦୁଇଟି ପଟୁମାଟିର ପାର୍ଥକ୍ୟରେ ଭୁଲ୍ କରିଦିଅନ୍ତି:
ସହଜ ମନେରଖ: ଖାଦର = ନୂଆ ଓ ଅଧିକ ଉର୍ବର, ଭାଙ୍ଗର = ପୁରୁଣା ଓ କଙ୍କରିଆ।
୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):
ତୁମ ଘର ପାଖ ବଗିଚାରେ ଗାତଟିଏ ଖୋଳିଲେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବ:
ଉପର ଭାଗର ମାଟି ଗାଢ଼ କଳା ଓ ନରମ (ଉପର ମୃତ୍ତିକା ବା Topsoil), ଯେଉଁଥିରେ ଗଛର ଚେର ଥାଏ ଓ ପତ୍ରପଚା ଜୈବାଂଶ ଥାଏ। ତା’ ତଳକୁ ଗଲେ ମାଟି ଟାଣ ଓ ହାଲୁକା ରଙ୍ଗର (Subsoil) ହୋଇଥାଏ, ଏବଂ ଆହୁରି ତଳେ ପଥର ଖଣ୍ଡ ଥାଏ। ଏହା ହିଁ ହେଉଛି ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ମୃତ୍ତିକା ପରିଚ୍ଛେଦିକା (Soil Profile)।
୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:
| ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରକାର | ରଙ୍ଗ ଓ ଗଠନ | ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ / ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ | ମୁଖ୍ୟ ଫସଲ |
|---|---|---|---|
| ପଟୁ ମୃତ୍ତିକା | ଧୂସର ଓ ହାଲୁକା ବାଦାମୀ | ବାଲି, ପଟୁ ଓ କାଦୁଅର ମିଶ୍ରଣ; ପୋଟାସ୍ ଓ ଚୂନ ଯୁକ୍ତ | ଧାନ, ଗହମ, ଆଖୁ, ଡାଲିଜାତୀୟ |
| କୃଷ୍ଣ ମୃତ୍ତିକା (ରେଗୁର) | ଗାଢ଼ କଳା ରଙ୍ଗ | ଆଗ୍ନେୟ ଶିଳା (ବେସାଲ୍ଟ) ରୁ ସୃଷ୍ଟି; ଜଳଧାରଣ କ୍ଷମତା ଅତ୍ୟଧିକ | କପା, ସୂର୍ଯ୍ୟମୁଖୀ, ଚିନାବାଦାମ |
| ଲାଲ୍ ଓ ହଳଦିଆ | ଲାଲ୍ (ଲୌହ ଯୋଗୁଁ) | ରୂପାନ୍ତରିତ ଶିଳାରୁ ସୃଷ୍ଟି; ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଓ ହ୍ୟୁମସ୍ କମ୍ | ଧାନ, ମିଲେଟ୍, ତମାଖୁ |
| ଲାଟେରାଇଟ୍ | ଇଟା ଭଳି ନାଲି ଓ ଟାଣ | ପ୍ରବଳ ବୃଷ୍ଟିପାତ ଯୋଗୁଁ ଧୋଇହୋଇ ସୃଷ୍ଟି (Leaching); ଅମ୍ଳୀୟ | କାଜୁବାଦାମ, ଚା’, କଫି |
| ମରୁସ୍ଥଳୀ ମୃତ୍ତିକା | ବାଲିଆ ଓ ଲବଣାକ୍ତ | ଜୈବାଂଶ ଓ ଆର୍ଦ୍ରତା କମ୍; ଜଳସେଚନ ଆବଶ୍ୟକ | ବାଜରା, ଯଅ, ଡାଲି |
| ପାର୍ବତ୍ୟ ମୃତ୍ତିକା | ଅନୁର୍ବର ଓ ଅପରିପକ୍ୱ | ଢାଲୁଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ପତଳା ସ୍ତର | ଫଳ ବଗିଚା, ଚା’, ମସଲା |
୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:
ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣ ବା ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯୋଗୁଁ ମୃତ୍ତିକାର ଉପର ସ୍ତର ଧୋଇ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ କୁହାଯାଏ।
ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ:
୧. ଜଳଜନିତ କ୍ଷୟ: ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ଓ ବନ୍ୟା ଜଳର ପ୍ରବାହ ଯୋଗୁଁ ନଦୀକୂଳ ଓ ସମତଳ ଜମିରୁ ମାଟି ଧୋଇଯାଏ (ପ୍ଲାବନ କ୍ଷୟ ଓ ନାଳୀ କ୍ଷୟ)।
୨. ବାୟୁଜନିତ କ୍ଷୟ: ଶୁଷ୍କ ଓ ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରବଳ ଧୂଳିଝଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଉପର ମାଟି ଉଡ଼ିଯାଇ କ୍ଷୟ ହୁଏ (ଯଥା ରାଜସ୍ଥାନରେ)।
୩. ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ (ବନ ଧ୍ୱଂସ): ବୃକ୍ଷଲତାର ଚେର ମାଟିକୁ ଧରି ରଖିଥାଏ। ଅବାଧରେ ଗଛ କାଟିବା ଦ୍ୱାରା ମାଟି ଢିଲା ହୋଇ ସହଜରେ କ୍ଷୟ ହୁଏ।
୪. ଅବୈଜ୍ଞାନିକ କୃଷି ପଦ୍ଧତି: ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ପୋଡ଼ୁ ଚାଷ (ଝୁମ୍ ଚାଷ) ଏବଂ ଢାଲୁଆ ଦିଗରେ ହଳ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
୫. ଅତ୍ୟଧିକ ପଶୁଚାରଣ: ଗୃହପାଳିତ ପଶୁମାନଙ୍କ ଅତ୍ୟଧିକ ଚରିବା ଯୋଗୁଁ ଘାସ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ମାଟି ସିଧାସଳଖ ପବନ ଓ ପାଣିର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି କ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ମୃତ୍ତିକା ସଂରକ୍ଷଣର ମୁଖ୍ୟ ପଦକ୍ଷେପ:
୧. ବ୍ୟାପକ ବନୀକରଣ: ଖାଲି ପଡ଼ିଥିବା ଭୂମି ଓ ନଦୀକୂଳରେ ବହୁଳ ପରିମାଣରେ ଗଛ ଲଗାଇବା।
୨. ସମୋଚ୍ଚ ରେଖା ଚାଷ (Contour Ploughing): ପାହାଡ଼ିଆ ଢାଲୁରେ ଜଳ ପ୍ରବାହର ଗତି କମାଇବା ପାଇଁ ସମୋଚ୍ଚ ରେଖା ଅନୁସାରେ ହଳ କରି ଚାଷ କରିବା।
୩. ସୋପାନ ଚାଷ (Terrace Farming): ପାହାଡ଼ ଢାଲୁକୁ ସିଡ଼ି ଭଳି ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରି ଚାଷ ଜମି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା।
୪. ରକ୍ଷା ବଳୟ (Shelterbelts): ଶୁଷ୍କ ଓ ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରବଳ ପବନକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ଚାଷଜମି ଚାରିପାଖରେ ଧାଡ଼ି ଧାଡ଼ି ଗଛ ଲଗାଇ ବାୟୁଜନିତ କ୍ଷୟ ରୋକିବା।
୫. ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ପଶୁଚାରଣ ଓ ପୋଡ଼ୁ ଚାଷ ନିଷେଧ: ପୋଡ଼ୁ ଚାଷକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ କରିବା ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୋଚର ଭୂମିରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ପଶୁ ଚାରଣ କରାଇବା।
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App