BSE ODISHA CLASS 10 • UTKAL MASTER STROKE
ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ଅର୍ଥନୀତି: ସପ୍ତଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ - ବେକାରୀ (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)
ନମସ୍କାର ପିଲେ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ଅର୍ଥନୀତି ବିଷୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍କ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ "ବେକାରୀ" ଅଧ୍ୟାୟର ସଂଜ୍ଞା, ବେକାରୀର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରଭେଦ (ଋତୁକାଳୀନ, ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ, ସଂସ୍ଥାନୀୟ, ପ୍ରାବିଧିକ, ସଂଘାତଜନିତ), ବେକାରୀ ଦୂରୀକରଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।
୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):
ବେକାରୀ ପ୍ରକାର ଚିହ୍ନିବା ସର୍ଟକଟ୍:
ଋତୁକାଳୀନ ବେକାରୀ: ବର୍ଷର କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାସରେ କାମ ମିଳେ, ବାକି ସମୟରେ କାମ ନ ଥାଏ (ଯଥା: ବର୍ଷାଜଳ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଚାଷୀ)।
ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ବେକାରୀ: ଆବଶ୍ୟକତାଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ରମିକ କାମ କରିବା। କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ କାମରୁ ହଟାଇଦେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋଟ ଉତ୍ପାଦନ କମେ ନାହିଁ (ସୀମାନ୍ତ ଉତ୍ପାଦିକା ଶୂନ୍ୟ)।
ପ୍ରାବିଧିକ ବେକାରୀ: ନୂତନ ଯନ୍ତ୍ରପାତି, ଟ୍ରାକ୍ଟର ବା କମ୍ପ୍ୟୁଟର ଆସିବା ଯୋଗୁଁ ମଣିଷ କାମ ହରାଇବା।
ସଂଘାତଜନିତ ବେକାରୀ: ଗୋଟିଏ ଚାକିରି ଛାଡ଼ି ଆଉ ଗୋଟିଏ ଚାକିରି ଖୋଜିବା ମଝିରେ ବେକାର ରହିବା।
ସଂସ୍ଥାନୀୟ ବେକାରୀ: ପୁଞ୍ଜି ଓ ସମ୍ବଳ ଅଭାବରୁ ଅର୍ଥନୀତିରେ ନୂଆ ନିଯୁକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି ନ ହୋଇପାରିବା।
୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:
ରାମୁ ଚାଷୀ ଓ ତା' ପରିବାର:
ରାମୁର ଦୁଇ ଏକର ଜମି। ବର୍ଷାଦିନେ ଧାନ ଲଗାଇବା ବେଳେ ତା'ର ଚାରି ପୁଅ କ୍ଷେତରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି। ବାସ୍ତବରେ ଦୁଇଜଣ କାମ କଲେ ଯେତିକି ଧାନ ହୁଅନ୍ତା, ଚାରିଜଣ କାମ କଲେ ବି ସେତିକି ଧାନ ହୁଏ। ବାକି ଦୁଇ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି "ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ବେକାର" (ଲୁଚି ରହିଥିବା ବେକାରୀ)। ଧାନ ଅମଳ ସରିବା ପରେ ଖରାଦିନେ ଜମିରେ କିଛି କାମ ନ ଥିବାରୁ ସେମାନେ ଘରେ ବସି ରୁହନ୍ତି, ଏହା ହେଲା "ଋତୁକାଳୀନ ବେକାରୀ"।
୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):
ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ବେକାରୀ ଏବଂ ଅର୍ଦ୍ଧବେକାରୀ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଳମାଳ:
ଭୁଲ୍ ଧାରଣା: ଉଭୟରେ ଲୋକେ କମ୍ କାମ କରନ୍ତି ବୋଲି ପିଲାମାନେ ଦୁଇଟିକୁ ଏକା ବୋଲି ଭାବନ୍ତି।
ସଠିକ୍ ତଥ୍ୟ:
ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ବେକାରୀ: ଏଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜକୁ କାର୍ଯ୍ୟବ୍ୟସ୍ତ ଦେଖାଉଥାଏ ସତ, କିନ୍ତୁ ଉତ୍ପାଦନରେ ତା'ର ଯୋଗଦାନ ଶୂନ ଥାଏ। ତାକୁ ହଟାଇଲେ ବି ଉତ୍ପାଦନ ସମାନ ରହେ।
ଅର୍ଦ୍ଧବେକାରୀ: ଏଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତି କାମ ପାଉଛି, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁସାରେ କାମ ପାଉନି (ଯଥା: ଇଞ୍ଜିନିୟର ହୋଇ ପିଅନ କାମ କରିବା) କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୟ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଦିନକୁ ମାତ୍ର ୨-୩ ଘଣ୍ଟା କାମ ପାଉଛି।
୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):
ଆଗରୁ ବ୍ୟାଙ୍କରେ ଟଙ୍କା ଉଠାଇବା ବା ଜମା କରିବା ପାଇଁ ବହୁ କର୍ମଚାରୀ ଖାତାରେ ହିସାବ ଲେଖୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏ.ଟି.ଏମ୍. ମେସିନ୍ ଏବଂ ଅନଲାଇନ୍ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଆସିବା ପରେ କମ୍ପ୍ୟୁଟର ଗୋଟିଏ ସେକେଣ୍ଡରେ ହଜାର ହଜାର ହିସାବ କରିଦେଉଛି। ଫଳରେ ନୂଆ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ଚାହିଦା କମିଯାଇଛି। ନୂତନ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ଯୋଗୁଁ କାମ କମିବା ହେଉଛି "ପ୍ରାବିଧିକ ବେକାରୀ"।
୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:
ବେକାରୀର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରକାରଭେଦ ସଂକ୍ଷେପରେ:
ଋତୁକାଳୀନ: ମୌସୁମୀ ନିର୍ଭରଶୀଳ କୃଷିରେ ଦେଖାଯାଏ (ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ)।
ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ: ଗ୍ରାମ୍ୟ କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସର୍ବାଧିକ (ବଳକା ଶ୍ରମିକର ଉତ୍ପାଦିକା ଶୂନ୍ୟ)।
ସଂସ୍ଥାନୀୟ: ପୁଞ୍ଜି ଓ ସମ୍ବଳର ଅଭାବ ଯୋଗୁଁ (ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶ)।
ପ୍ରାବିଧିକ: ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଓ ଆଧୁନିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ବ୍ୟବହାର ଯୋଗୁଁ।
ସଂଘାତଜନିତ: ବଜାର ଚାହିଦା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଚାକିରି ବଦଳାଇବା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ (ଶିଳ୍ପୋନ୍ନତ ଦେଶ)।
ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତି ଯୋଜନା:
ମନରେଗା (MGNREGA): ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ୧୦୦ ଦିନର ନିଶ୍ଚିତ ରୋଜଗାର।
ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ରୋଜଗାର ଯୋଜନା (PMRY): ଶିକ୍ଷିତ ବେକାର ଯୁବକଯୁବତୀଙ୍କୁ ସ୍ୱରୋଜଗାର ପାଇଁ ଋଣ।
ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଜୟନ୍ତୀ ଗ୍ରାମ ସ୍ୱରୋଜଗାର ଯୋଜନା (SGSY): ସ୍ୱୟଂ ସହାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀ ମାଧ୍ୟମରେ ରୋଜଗାର।
ଦୀନଦୟାଲ ଉପାଧ୍ୟାୟ ଗ୍ରାମୀଣ କୌଶଲ୍ୟ ଯୋଜନା: ଯୁବକମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ ତାଲିମ।
୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):
ପ୍ରଶ୍ନ ୧: ବେକାରୀ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଭାରତରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବେକାରୀ ସମ୍ପର୍କରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା କର।
ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:
ଉପକ୍ରମ:
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଚଳିତ ମଜୁରି ହାରରେ କାମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥାଇ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଉତ୍ପାଦନମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇପାରେ ନାହିଁ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ବେକାରୀ କୁହାଯାଏ।
ଭାରତରେ ପ୍ରମୁଖ ବେକାରୀର ପ୍ରକାରଭେଦ:
୧. ଋତୁକାଳୀନ ବେକାରୀ:
ଏହି ପ୍ରକାର ବେକାରୀ କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସର୍ବାଧିକ ଦେଖାଯାଏ।
ଭାରତରେ କୃଷି ମୌସୁମୀ ବର୍ଷା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ହୋଇଥିବାରୁ ଚାଷୀମାନେ ବୁଣିବା, ରୋଇବା ଓ କାଟିବା ସମୟରେ କାମ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ବର୍ଷର ବାକି ୫-୬ ମାସ ବେକାର ବସି ରୁହନ୍ତି।
୨. ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ବେକାରୀ:
ଗୋଟିଏ କାମରେ ଯେତିକି ଶ୍ରମିକ ଆବଶ୍ୟକ, ତା'ଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ରମିକ ନିୟୋଜିତ ଥିଲେ ତାହାକୁ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ବେକାରୀ କୁହାଯାଏ।
ଯଦି ଏହି ଅତିରିକ୍ତ ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ କାମରୁ ବାହାର କରିଦିଆଯାଏ, ତଥାପି ମୋଟ ଉତ୍ପାଦନ କମେ ନାହିଁ। ଏମାନଙ୍କ ସୀମାନ୍ତ ଉତ୍ପାଦନ ଶକ୍ତି ଶୂନ ଅଟେ। ଗ୍ରାମୀଣ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚାଷଜମିରେ ପରିବାରର ସମସ୍ତେ କାମ କରିବା ଏହାର ଉଦାହରଣ।
୩. ପ୍ରାବିଧିକ ବେକାରୀ:
ଆଧୁନିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ଓ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଯନ୍ତ୍ରପାତିର ବ୍ୟବହାର ଯୋଗୁଁ ଯେତେବେଳେ ମାନବ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା କମିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ବେକାରୀ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଯଥା: କୃଷିରେ ହାର୍ଭେଷ୍ଟର ଓ କାରଖାନାରେ କମ୍ପ୍ୟୁଟର ବ୍ୟବହାର।
୪. ସଂସ୍ଥାନୀୟ ବେକାରୀ:
ଦେଶର ଅର୍ଥନୈତିକ ସଂରଚନାରେ ପୁଞ୍ଜି, କଞ୍ଚାମାଲ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସମ୍ବଳର ଅଭାବ ଥିଲେ ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇପାରେ ନାହିଁ ଏବଂ ଶ୍ରମିକମାନେ କାମ ନ ପାଇ ବେକାର ରୁହନ୍ତି।
୫. ସଂଘାତଜନିତ ବେକାରୀ:
ଶିଳ୍ପାନ୍ନତ ଦେଶରେ ବଜାର ଚାହିଦା ବଦଳିବା କାରଣରୁ ପୁରୁଣା କାରଖାନା ବନ୍ଦ ହେଲେ ଶ୍ରମିକମାନେ ଛଟେଇ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ନୂତନ ଚାକିରି ପାଇବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଝି ସମୟରେ ବେକାର ରୁହନ୍ତି।
ଉପସଂହାର:
ଦେଶରୁ ବେକାରୀ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବୈଷୟିକ ଶିକ୍ଷା, କ୍ଷୁଦ୍ର ଶିଳ୍ପର ପ୍ରସାର ଏବଂ ସ୍ୱରୋଜଗାରକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।
ପ୍ରଶ୍ନ ୨: ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ: ଋତୁକାଳୀନ ବେକାରୀ ଏବଂ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ବେକାରୀ।
ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:
ଋତୁକାଳୀନ ବେକାରୀ:
ବର୍ଷର କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଋତୁରେ କାମ ମିଳିବା ଏବଂ ବାକି ସମୟରେ କାମ ନ ମିଳିବାକୁ ଋତୁକାଳୀନ ବେକାରୀ କୁହାଯାଏ।
ଏଥିରେ ଶ୍ରମିକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କିଛି ମାସ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ କର୍ମହୀନ ହୋଇ ବସି ରହେ।
ଉଦାହରଣ: ବର୍ଷାଜଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା କୃଷି ଶ୍ରମିକ।
ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ବେକାରୀ:
ଏଥିରେ ଶ୍ରମିକ ବର୍ଷସାରା କାମ କରୁଥିବା ଭଳି ଦିଶେ, କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ତା'ର କାର୍ଯ୍ୟରୁ କୌଣସି ଅତିରିକ୍ତ ଉତ୍ପାଦନ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଏହି ବଳକା ଶ୍ରମିକଙ୍କୁ ହଟାଇଦେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋଟ ଉତ୍ପାଦନରେ କୌଣସି ହ୍ରାସ ଘଟେ ନାହିଁ।
ଉଦାହରଣ: ଛୋଟ ପାରିବାରିକ କୃଷିଜମିରେ ପରିବାରର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟ ଏକାଠି ଲାଗି ରହିବା।