ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ହିନ୍ଦୀ ବ୍ୟାକରଣ: ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ - ହିନ୍ଦୀ ଧ୍ୱନି ଓ ବର୍ଣ୍ଣମାଳା (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)
ପ୍ରିୟ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ପରୀକ୍ଷାରେ ହିନ୍ଦୀ ଧ୍ୱନି, ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ, ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ, ସଂଯୁକ୍ତ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ସ୍ଥାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନର ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ନିୟମ ଓ ସର୍ଟକଟ୍ ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।
୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):
୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:
ହିନ୍ଦୀ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାର ଦୁଇଟି ପରିବାର: ସ୍ୱର ଏବଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନ।
ସ୍ୱର ପରିବାରରେ ୧୧ ଜଣ ସଦସ୍ୟ। ସେଥିରୁ ୪ ଜଣ ଛୋଟ ପିଲା (ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱର: अ, इ, उ, ऋ) ଏବଂ ୭ ଜଣ ବଡ଼ ସଦସ୍ୟ (ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର: आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ)।
ବ୍ୟଞ୍ଜନ ପରିବାରରେ ୫ଟି ବଡ଼ ଦଳ (କ, ଚ, ଟ, ତ, ପ ବର୍ଗ) ଯେଉଁଥିରେ ୫ ଜଣ ଲେଖାଏଁ ସୈନିକ (ମୋଟ ୨୫ ବର୍ଗୀୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ)। ଏହାପରେ ୪ ଜଣ ଦୂତ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ (य, र, ल, व), ୪ ଜଣ ଉଷ୍ମ ରକ୍ଷୀ (श, ष, स, ह) ଏବଂ ୪ ଜଣ ସେନାପତି ସଂଯୁକ୍ତ ବ୍ୟଞ୍ଜନ (क्ष, त्र, ज्ञ, श्र)। ଏହିପରି ସୁସଜ୍ଜିତ ଭାବରେ ହିନ୍ଦୀ ବର୍ଣ୍ଣମାଳା ଗଠିତ।
୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):
'ड' ଓ 'ढ' ହେଉଛି ଟ-ବର୍ଗର ମୂଳ ବ୍ୟଞ୍ଜନ (ଯଥା: डाक, ढक्कन)। ଏଗୁଡ଼ିକ ଶବ୍ଦର ପ୍ରଥମରେ ଆସିପାରେ।
କିନ୍ତୁ 'ड़' ଓ 'ढ़' (ତଳେ ବିନ୍ଦୁ ଥିବା ଉତକ୍ଷିପ୍ତ ବ୍ୟଞ୍ଜନ) କେବେହେଲେ ଶବ୍ଦର ପ୍ରଥମରେ ଆସେ ନାହିଁ; ଏଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବଦା ଶବ୍ଦର ମଝିରେ ବା ଶେଷରେ ଥାଏ (ଯଥା: सड़क, पेड़, पढ़ना, सीढ़ी)। ଅନେକ ପିଲା 'पेड़' ବଦଳରେ 'पेड' ବା 'पढ़ना' ବଦଳରେ 'पढना' ଲେଖି ନମ୍ବର ହରାନ୍ତି।
ଦଣ୍ଡ ଥିବା (पाई) ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକର ଦଣ୍ଡ ହଟାଇ ଯୁକ୍ତାକ୍ଷର ଗଠନ କରାଯାଏ (ଯଥା: क् + च = क्च, ग् + ल = ग्ल)।
ଦଣ୍ଡ ନ ଥିବା ବର୍ଣ୍ଣରେ ହସନ୍ତ ଦେଇ ଯୁକ୍ତାକ୍ଷର ଗଠନ ହୁଏ (ଯଥା: ट् + ठ = ट्ठ, ड् + ड = ड्ड)।
୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):
ଆପଣ ଯେତେବେଳେ ରେଳ ଷ୍ଟେସନରେ 'गाड़ी' (ଗାଡ଼ି) ବୋର୍ଡ ପଢ଼ନ୍ତି, ସେଥିରେ 'ड़' ବ୍ୟବହାର ହୁଏ, 'ड' ନୁହେଁ। ଯଦି କେହି 'पेड़' (ଗଛ) କୁ 'पेड' (ପେଡ୍ - ଇଂରାଜୀ ପେମେଣ୍ଟ୍) ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ତେବେ ଭାବ ବିନିମୟରେ ଅସୁବିଧା ହୁଏ। ସଠିକ୍ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧ୍ୱନିର ଜ୍ଞାନ ହିଁ ଆମକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ହିନ୍ଦୀ ଲେଖିବା ଓ ପଢ଼ିବାରେ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଦିଏ।
୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:
ବର୍ଗୀକରଣ | ସଂଖ୍ୟା | ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକ
ମୋଟ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ | ୧୧ | अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ
ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱର | ୪ | अ, इ, उ, ऋ
ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର | ୭ | आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ
ବର୍ଗୀୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ | ୨୫ | କ-ବର୍ଗ (क, ख, ग, घ, ङ), ଚ-ବର୍ଗ (च, छ, ज, झ, ञ), ଟ-ବର୍ଗ (ट, ठ, ड, ढ, ण), ତ-ବର୍ଗ (त, थ, द, ध, न), ପ-ବର୍ଗ (प, फ, ब, भ, म)
ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନ | ୪ | य, र, ल, व
ଊଷ୍ମ ବ୍ୟଞ୍ଜନ | ୪ | श, ष, स, ह
ସଂଯୁକ୍ତ ବ୍ୟଞ୍ଜନ | ୪ | क्ष, त्र, ज्ञ, श्र
ଉତକ୍ଷିପ୍ତ ବ୍ୟଞ୍ଜନ (ଦ୍ୱିଗୁଣ) | ୨ | ड़, ढ़ (କଦାପି ଶବ୍ଦର ପ୍ରଥମରେ ଆସେ ନାହିଁ)
ଅଯୋଗବାହ | ୨ | ଅନୁସ୍ୱାର (ं), ବିସର୍ଗ (:)
୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):
ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:
ହିନ୍ଦୀରେ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦାୟ ୧୧ଟି। ଉଚ୍ଚାରଣ ସମୟ ଅନୁସାରେ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
୧. ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱର (Short Vowels): ଯେଉଁ ସ୍ୱରର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସବୁଠାରୁ କମ୍ ସମୟ ଲାଗେ, ତାହାକୁ ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱର କୁହାଯାଏ। ହିନ୍ଦୀରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ମାତ୍ର ୪ଟି— 'अ', 'इ', 'उ', 'ऋ'।
୨. ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର (Long Vowels): ଯେଉଁ ସ୍ୱରର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱର ଅପେକ୍ଷା ଦୁଇଗୁଣ ସମୟ ଲାଗେ, ତାହାକୁ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର କୁହାଯାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ୭ଟି— 'आ', 'ई', 'ऊ', 'ए', 'ऐ', 'ओ', 'औ'।
(i) 'क्ष' ସଂଯୁକ୍ତ ବ୍ୟଞ୍ଜନ କେଉଁ ଦୁଇଟି ବର୍ଣ୍ଣର ମିଳନରେ ଗଠିତ?
ଉତ୍ତର: क् + ष्
(ii) 'ज्ञ' କେଉଁ ଦୁଇଟି ବର୍ଣ୍ଣର ସଂଯୋଗରେ ଗଠିତ?
ଉତ୍ତର: ज् + ञ
(iii) 'त्र' କେଉଁ ଦୁଇଟି ବର୍ଣ୍ଣର ସଂଯୋଗରେ ଗଠିତ?
ଉତ୍ତର: त् + र
(iv) ହିନ୍ଦୀ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାରେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ?
ଉତ୍ତର: य, र, ल, व
(v) ହିନ୍ଦୀରେ କେଉଁ ଦୁଇଟି ବ୍ୟଞ୍ଜନ କଦାପି ଶବ୍ଦର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ନାହିଁ?
ଉତ୍ତର: 'ड़' ଏବଂ 'ढ़'।
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App