ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ହିନ୍ଦୀ ବ୍ୟାକରଣ: ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ - ଶବ୍ଦ ବିଚାର (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)
ପ୍ରିୟ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ହିନ୍ଦୀ ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି (ତତ୍ସମ, ତଦ୍ଭବ, ଦେଶଜ, ବିଦେଶୀ) ଏବଂ ଅର୍ଥଗତ ବର୍ଗୀକରଣ (ସମାନାର୍ଥକ, ବିପରୀତାର୍ଥକ, ଭିନ୍ନାର୍ଥକ, ଏକପଦୀକରଣ) ଉପରେ ଶତପ୍ରତିଶତ ନମ୍ବର ପାଇବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ ଓ ସର୍ଟକଟ୍ ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।
୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):
ଯେଉଁ ଶବ୍ଦରେ 'ऋ', ସଂଯୁକ୍ତ ବ୍ୟଞ୍ଜନ (क्ष, त्र, ज्ञ, श्र), କିମ୍ବା ମୂର୍ଦ୍ଧନ୍ୟ 'ष' ଥାଏ (ଯଥା: ऋषि, क्षेत्र, पुत्र, ज्ञान, कष्ट, दृष्टि), ତାହା ୯୯% ତତ୍ସମ ଶବ୍ଦ।
ଯେଉଁ ଶବ୍ଦରେ ଚନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ (ँ) କିମ୍ବା 'ड़'/'ढ़' ଥାଏ (ଯଥା: चाँद, गाँव, दाँत, पेड़, पहाड़, सीढ़ी), କିମ୍ବା ସଂସ୍କୃତର ସହଜ ଲୋକମୁଖର ରୂପ (ଯଥା: अग्नि ରୁ आग, हस्त ରୁ हाथ, दुग्ध ରୁ दूध), ତାହା ତଦ୍ଭବ ଶବ୍ଦ।
ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାନୀୟ ବା ଆଞ୍ଚଳିକ ପରିବେଶରୁ ସୃଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ ଯାହାର ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ ନାହିଁ (ଯଥା: लोटा, खिचड़ी, पगड़ी) ତାହା ଦେଶଜ। ଇଂରାଜୀ, ଆରବୀ, ଫାରସୀ ବା ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍ ଶବ୍ଦ (ଯଥା: स्कूल, किताब, अदालत, अलमारी, कैंची) ହେଉଛି ବିଦେଶୀ ଶବ୍ଦ।
୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:
ହିନ୍ଦୀ ଶବ୍ଦ ଭଣ୍ଡାରର ଚାରି ବନ୍ଧୁ:
ତତ୍ସମ ବନ୍ଧୁ ସଂସ୍କୃତର ପୁରୁଣା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଅବିକଳ ସେମିତି ଆସିଲା (ଅଗ୍ନି, ହସ୍ତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ)।
ତଦ୍ଭବ ବନ୍ଧୁ ସେହି ପୋଷାକକୁ ସମୟ କ୍ରମେ ଆଧୁନିକ ଓ ସହଜ କରି ପିନ୍ଧିଲା (ଆଗ୍, ହାଥ୍, ସୂରଜ)।
ଦେଶଜ ବନ୍ଧୁ ନିଜ ଗାଁର ମାଟି ବାସ୍ନା ଥିବା ଢୋଲକି, ଲୋଟା ଓ ଖେଚୁଡ଼ି ଧରି ପହଞ୍ଚିଲା।
ବିଦେଶୀ ବନ୍ଧୁ ଦୂର ଦେଶରୁ ସୁଟ୍-ବୁଟ୍, କିତାବ୍ ଓ କଲମ୍ ଧରି ଆସି ହିନ୍ଦୀ ଭାଷା ସହିତ ମିଶିଗଲା।
ଏହି ଚାରି ବନ୍ଧୁଙ୍କ ମିଳନରେ ହିନ୍ଦୀ ଶବ୍ଦ ଭଣ୍ଡାର ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି।
୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):
ଅନେକ ପିଲା 'अग्नि' କୁ ତଦ୍ଭବ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି କାରଣ ଏହା ବହୁଳ ବ୍ୟବହୃତ। କିନ୍ତୁ 'अग्नि' ହେଉଛି ସଂସ୍କୃତ ମୂଳ (ତତ୍ସମ) ଏବଂ 'आग' ହେଉଛି ତାର ରୂପାନ୍ତରିତ ରୂପ (ତଦ୍ଭବ)।
ଉଚ୍ଚାରଣ ପ୍ରାୟ ସମାନ କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଲଗା:
'अनल' ଅର୍ଥ ନିଆଁ (ଆଗ୍), କିନ୍ତୁ 'अनिल' ଅର୍ଥ ପବନ (ବାୟୁ)।
'कुल' ଅର୍ଥ ବଂଶ ବା ସମୁଦାୟ, କିନ୍ତୁ 'कूल' ଅର୍ଥ ନଦୀକୂଳ ବା କୂଳ।
'अन्न' ଅର୍ଥ ଖାଦ୍ୟ/ଶସ୍ୟ, କିନ୍ତୁ 'अन्य' ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟ କେହି। ପିଲାମାନେ ପରୀକ୍ଷାରେ ମାତ୍ରା ଭୁଲ୍ କରି ଅର୍ଥ ଓଲଟପାଲଟ ଲେଖିଦିଅନ୍ତି।
୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):
ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଖବରକାଗଜ ପଢୁ ବା ଟିଭି ଦେଖୁ, ଏକା ସାଙ୍ଗରେ ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ପାଉ— "अदालत (ବିଦେଶୀ/ଆରବୀ) ने फैसला सुनाया", "वैज्ञानिकों ने सूर्य (ତତ୍ସମ) के बारे में बताया", "आज धूप (ତଦ୍ଭବ) तेज है", "गाँव में खिचड़ी (ଦେଶଜ) बंटी"। ଏହି ବର୍ଗୀକରଣ ବୁଝିଲେ ଭାଷାର ଇତିହାସ ଓ ସଠିକ୍ ପ୍ରୟୋଗ ସହଜ ହୋଇଯାଏ।
୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:
ଉତ୍ପତ୍ତି ଅନୁସାରେ ବର୍ଗ | ବ୍ୟାଖ୍ୟା | ମୁଖ୍ୟ ଉଦାହରଣ
ତତ୍ସମ (Tatsam) | ସଂସ୍କୃତରୁ ଅବିକଳ ଆସିଥିବା ଶବ୍ଦ | अग्नि, सूर्य, रात्रि, क्षेत्र, हस्त, कूप, दंत, मुख, मयूर
ତଦ୍ଭବ (Tadbhav) | ସଂସ୍କୃତରୁ ସମୟକ୍ରମେ ବଦଳିଥିବା ଶବ୍ଦ | आग, सूरज, रात, खेत, हाथ, कुआँ, दाँत, मुँह, मोर
ଦେଶଜ (Deshaj) | ସ୍ଥାନୀୟ ବୋଲିରୁ ସୃଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ | लोटा, पगड़ी, खिचड़ी, कटोरी, टाँग, झंझट, तेंदुआ
ବିଦେଶୀ (Videshi) | ବିଦେଶୀ ଭାଷାରୁ ଆସିଥିବା ଶବ୍ଦ | किताब, कलम, अदालत (ଆରବୀ); स्कूल, डॉक्टर, स्टेशन (ଇଂରାଜୀ); अलमारी, तौलिया (ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ୍); कैंची, चाकू (ତୁର୍କୀ)
ଅର୍ଥ ଅନୁସାରେ ଶବ୍ଦ ପ୍ରକାର:
୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):
(i) 'आग' ର ତତ୍ସମ ରୂପ କ'ଣ?
ଉତ୍ତର: अग्नि
(ii) 'हस्त' ର ତଦ୍ଭବ ରୂପ କ'ଣ?
ଉତ୍ତର: हाथ
(iii) 'क्षेत्र' ର ତଦ୍ଭବ ରୂପ କ'ଣ?
ଉତ୍ତର: खेत
(iv) 'मयूर' ର ତଦ୍ଭବ ରୂପ କ'ଣ?
ଉତ୍ତର: मोर
(v) 'दूध' ର ତତ୍ସମ ରୂପ କ'ଣ?
ଉତ୍ତର: दुग्ध
(i) 'अनल' ଏବଂ 'अनिल':
(ii) 'दिन' ଏବଂ 'दीन':
(iii) 'कुल' ଏବଂ 'कूल':
(i) 'लोटा' କେଉଁ ପ୍ରକାରର ଶବ୍ଦ?
ଉତ୍ତର: ଦେଶଜ (Deshaj) ଶବ୍ଦ।
(ii) 'किताब' କେଉଁ ପ୍ରକାରର ଶବ୍ଦ?
ଉତ୍ତର: ବିଦେଶୀ (ଆରବୀ ମୂଳ) ଶବ୍ଦ।
(iii) 'जो सब कुछ जानता हो' - ଏହାର ଏକ ଶବ୍ଦ କ'ଣ?
ଉତ୍ତର: सर्वज्ञ।
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App