ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ହିନ୍ଦୀ ବ୍ୟାକରଣ: ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ - ଶବ୍ଦ ରଚନା (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)
ପ୍ରିୟ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ହିନ୍ଦୀ ବ୍ୟାକରଣରେ ଶବ୍ଦ ରଚନାର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର: ସନ୍ଧି (Sandhi), ସମାସ (Samas), ଏବଂ ଉପସର୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟୟ (Prefix-Suffix) ଉପରେ ପରୀକ୍ଷା ଉପଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ନିୟମ, ସର୍ଟକଟ୍ ଓ ବୋର୍ଡ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।
୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):
ଦୀର୍ଘ ସନ୍ଧି: ଶବ୍ଦ ମଝିରେ ଦୀର୍ଘ ମାତ୍ରା (ा, ी, ू) ଥିଲେ (ଯଥା: देवालय, कवीन्द्र, भानूदय)।
ଗୁଣ ସନ୍ଧି: ଶବ୍ଦ ମଝିରେ 'ए', 'ओ' କିମ୍ବା 'अर्' ଥିଲେ (ଯଥା: देवेन्द्र, परोपकार, महर्षि)।
ବୃଦ୍ଧି ସନ୍ଧି: ଶବ୍ଦ ମଝିରେ 'ऐ' ବା 'औ' ଥିଲେ (ଯଥା: एकैक, सदैव, महौषध)।
ୟଣ୍ ସନ୍ଧି: ଅର୍ଦ୍ଧ-ଅକ୍ଷର ପରେ 'य', 'व', ବା 'र' ଥିଲେ (ଯଥା: अत्यधिक, स्वागत, पित्रनुमति)।
ଅୟାଦି ସନ୍ଧି: 'अय', 'आय', 'अव', 'आव' ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଉଥିଲେ (ଯଥା: नयन, गायक, पवन, पावक)।
ଅବ୍ୟୟୀଭାବ: ପ୍ରଥମ ପଦ ଅବ୍ୟୟ ବା ଉପସର୍ଗ (ଯଥା: यथाशक्ति, प्रतिदिन)।
ଦ୍ୱିଗୁ: ପ୍ରଥମ ପଦ ସଂଖ୍ୟାବାଚକ (ଯଥା: त्रिलोक, पंचवटी, चौराहा)।
ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: ଉଭୟ ପଦ ପ୍ରଧାନ, ମଝିରେ ହାଇଫେନ୍ ବା 'ଓ' ର ଭାବ (ଯଥା: माता-पिता, सुख-दुख)।
ବହୁବ୍ରୀହି: ଅନ୍ୟ ଏକ ତୃତୀୟ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ଦେବତାଙ୍କୁ ବୁଝାଏ (ଯଥା: दशानन = ରାବଣ, नीलकंठ = ଶିବ)।
୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:
ସ୍ୱର ସନ୍ଧିର ପାଞ୍ଚଟି ଯାଦୁକରୀ ନିୟମ:
ଦୀର୍ଘ ସନ୍ଧି ହେଉଛି ଦୁଇ ସମାନ ଭାଇଙ୍କ ମିଶ୍ରଣ ଯିଏ ବଡ଼ ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି (ଅ + ଅ = ଆ)।
ଗୁଣ ସନ୍ଧି ହେଉଛି ଭିନ୍ନ ସ୍ୱରର ସୁମେଳ, ଯାହା ନୂଆ ଗୁଣ 'ଏ' ଓ 'ଓ' ସୃଷ୍ଟି କରେ (ଅ + ଇ = ଏ, ଅ + ଉ = ଓ)।
ବୃଦ୍ଧି ସନ୍ଧି ଆହୁରି ଏକ ପାଦ ଆଗକୁ ଯାଇ ଆକାର ବଢ଼ାଇଦିଏ (ଅ + ଏ = ଐ, ଅ + ଓ = ଔ)।
ୟଣ୍ ସନ୍ଧି ଶୀଘ୍ର ରୂପ ବଦଳାଇ 'ଇ' କୁ 'ୟ' ଏବଂ 'ଉ' କୁ 'ୱ' ରେ ପରିଣତ କରେ (ଇ + ଅ = ୟ, ଉ + ଆ = ୱା)।
ଅୟାଦି ସନ୍ଧି ସଙ୍ଗୀତମୟ ସ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି କରେ (ନେ + ଅନ୍ = ନୟନ୍, ପୋ + ଅନ୍ = ପୱନ୍)।
୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):
ଅନେକ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ 'नीलकंठ' ବା 'पीतांबर' ଦେଖିଲେ କର୍ମଧାରୟ ନା ବହୁବ୍ରୀହି ବୋଲି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
ବିଗ୍ରହ ବାକ୍ୟ ଉପରେ ଏହା ନିର୍ଭର କରେ:
ଯଦି ବିଶେଷଣ-ବିଶେଷ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ ବୁଝାଏ: 'नीला है जो कंठ' = କର୍ମଧାରୟ ସମାସ।
ଯଦି ତୃତୀୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବୁଝାଏ: 'नीला है कंठ जिसका अर्थात् शिव' = ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ।
ମନେରଖନ୍ତୁ: ପରୀକ୍ଷାରେ କୌଣସି ପୌରାଣିକ ବା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱଙ୍କୁ ଇଙ୍ଗିତ କରୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଆସିଲେ ତାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ ହୁଏ।
୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):
ଆମେ ଯେତେବେଳେ କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ବଡ଼ ବାକ୍ୟ ବଦଳରେ ଛୋଟ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରୁ, ସେଠାରେ ସମାସ କାମ କରେ। 'रसोई के लिए घर' ନ କହି ଆମେ କହୁ 'रसोईघर'। ସେହିପରି 'हिम का आलय' ନ କହି କହୁ 'हिमालय'। ଏହା ଭାଷାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଶ୍ରୁତିମଧୁର କରେ।
୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:
ବିଭାଗ | ପ୍ରକାର | ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ ଓ ଉଦାହରଣ
ସ୍ୱର ସନ୍ଧି | ଦୀର୍ଘ (Dirgh) | ସମାନ ସ୍ୱର ମିଶି ଦୀର୍ଘ: विद्या + आलय = विद्यालय, भानु + उदय = भानूदय
| ଗୁଣ (Gun) | ଅ/ଆ + ଇ/ଈ = ଏ; ଅ/ଆ + ଉ/ଊ = ଓ: नर + ईश = नरेश, सूर्य + उदय = सूर्योदय
| ବୃଦ୍ଧି (Vriddhi) | ଅ/ଆ + ଏ/ଐ = ଐ; ଅ/ଆ + ଓ/ଔ = ଔ: एक + एक = एकैक, परम + औषध = परमौषध
| ୟଣ୍ (Yan) | ଇ/ଈ → ୟ; ଉ/ଊ → ୱ; ଋ → ର: यदि + अपि = यद्यपि, सु + आगत = स्वागत
| ଅୟାଦି (Ayadi) | ଏ → ଅୟ୍, ଐ → ଆୟ୍, ଓ → ଅୱ୍, ଔ → ଆୱ୍: ने + अन = नयन, पौ + अक = पावक
ସମାସ | ଅବ୍ୟୟୀଭାବ | ପ୍ରଥମ ପଦ ଅବ୍ୟୟ/ଉପସର୍ଗ: यथाविधि, आजन्म, प्रतिदिन
| ତତ୍ପୁରୁଷ | ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ ପ୍ରଧାନ, କାରକ ଚିହ୍ନ ଲୋପ: देश का वासी = देशवासी, रेखा से अंकित = रेखांकित
| କର୍ମଧାରୟ | ବିଶେଷଣ-ବିଶେଷ୍ୟ ସମ୍ପର୍କ: नीलकमल, महापुरुष, चंद्रमुख
| ଦ୍ୱିଗୁ | ପ୍ରଥମ ପଦ ସଂଖ୍ୟାବାଚକ: त्रिभुवन, दोपहर, चौराहा
| ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ | ଉଭୟ ପଦ ସମାନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ: माता-पिता, दाल-रोटी, भला-बुरा
| ବହୁବ୍ରୀହି | ତୃତୀୟ ବିଶେଷ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ବୁଝାଏ: गजानन (गणेश), लंबोदर, पीतांबर (विष्णु)
ଉପସର୍ଗ | ଧାତୁ ବା ଶବ୍ଦର ପୂର୍ବରୁ ଯୋଡ଼ାଯାଏ | प्र + हार = प्रहार, अनु + रूप = अनुरूप, उप + कार = उपकार
ପ୍ରତ୍ୟୟ | ଶବ୍ଦ ବା ଧାତୁର ପରେ ଯୋଡ଼ାଯାଏ | କୃତ୍ (ଧାତୁ ସହ): लिख + आवट = लिखावट; ତଦ୍ଧିତ୍ (ନାମ ସହ): मानव + ता = मानवता
୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):
(i) सदैव
ଉତ୍ତର: सदा + एव (ବୃଦ୍ଧି ସ୍ୱର ସନ୍ଧି)
(ii) स्वागत
ଉତ୍ତର: सु + आगत (ୟଣ୍ ସ୍ୱର ସନ୍ଧି)
(iii) देवेन्द्र
ଉତ୍ତର: देव + इन्द्र (ଗୁଣ ସ୍ୱର ସନ୍ଧି)
(iv) पवन
ଉତ୍ତର: पो + अन (ଅୟାଦି ସ୍ୱର ସନ୍ଧି)
(v) देवालय
ଉତ୍ତର: देव + आलय (ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର ସନ୍ଧି)
(i) प्रतिदिन - ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ (ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ)
(ii) पंचवटी - ଦ୍ୱିଗୁ ସମାସ (ପାଞ୍ଚଟି ବଟ ବୃକ୍ଷର ସମାହାର)
(iii) माता-पिता - ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସମାସ (ମାତା ଓ ପିତା)
(iv) दशानन - ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ (ଦଶଟି ଆନନ ବା ମୁଖ ଯାହାର अर्थात् ରାବଣ)
(v) राजपुत्र - ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସ (ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର)
(i) 'अपमान' ଶବ୍ଦରେ ଉପସର୍ଗ କେଉଁଟି?
ଉତ୍ତର: अप
(ii) 'मिठास' ଶବ୍ଦରେ କେଉଁ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଲାଗିଛି?
ଉତ୍ତର: आस
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App