ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ହିନ୍ଦୀ ସୌରଭ: ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ - ଏକ ତିନକା (एक तिनका) (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)
ପ୍ରିୟ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ହିନ୍ଦୀ ସୌରଭ ପୁସ୍ତକର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କବିତା "ଏକ ତିନକା" (एक तिनका - अयोध्यासिंह उपाध्याय 'हरिऔध') ରୁ ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ, କବିତା ପଦ୍ୟାଂଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ବହୁବିକଳ୍ପ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQ), ଭାଷାଜ୍ଞାନ ଓ ବ୍ୟାକରଣ ପ୍ରଶ୍ନ ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଇଥାଏ। ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ଶବ୍ଦାର୍ଥ, ଭାବାର୍ଥ ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ନିର୍ଭୁଲ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ସମାଧାନ ଏଠାରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।
୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୩-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):
• କବି ଓ କବିତା ମାଷ୍ଟର କାର୍ଡ (Master Mapping):
• କାବ୍ୟିକ ଘଟଣାକ୍ରମ ସୂତ୍ର (Sequence Formula):
1. କବି ଛାତର କାନ୍ଥ ମୁଣ୍ଡେରେ (मुँडेरे) ଗର୍ବରେ ଫାଟିପଡ଼ି ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ।
2. ହଠାତ୍ ପବନରେ ଉଡ଼ିଆସି ଗୋଟିଏ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶୁଖିଲା ଘାସ ଖଣ୍ଡ (तिनका) ଆଖିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
3. ଆଖି ଲାଲ୍ ହୋଇଗଲା, ଜଳିବାକୁ ଲାଗିଲା, କବି ବ୍ୟାକୁଳ ଓ ଅସହାୟ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
4. ଲୋକମାନେ କପଡ଼ାର ଗୁଲ୍ଲା (मूूँठ) କରି ଆଖି ସେକିଲେ।
5. କବିଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବ (ऐंठ) ଚୁପଚାପ୍ ଲୁଚି ପଳାଇଲା।
6. କୌଶଳରେ ତିନକା ବାହାରିବା ପରେ ତାଙ୍କ ବିବେକ ବା ବୁଦ୍ଧି (समझ) ତାଙ୍କୁ ଧିକ୍କାର କରି ଉପଦେଶ ଦେଲା: "ଆରେ ଅହଙ୍କାରୀ, ତୁ କାହିଁକି ଏତେ ଗର୍ବ କରୁଥିଲୁ? ତୋର ଗର୍ବ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ତ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ତିନକା ହିଁ ଯଥେଷ୍ଟ!"
୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ ଓ ରାଇମ୍ (Memory Rhyme Mnemonic):
• "ତିନକା ଓ ଅହଂକାର ସୂତ୍ର":
• ଜୀବନ ଶିକ୍ଷା:
ବିଶାଳ ହାତୀକୁ ମଧ୍ୟ ଏକ ଛୋଟ ପିମ୍ପୁଡ଼ି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କରିଦିଏ। ସେହିପରି ସଂସାରର କୌଣସି କ୍ଷୁଦ୍ର ବସ୍ତୁକୁ ତୁଚ୍ଛ ମନେକରି ଅବଜ୍ଞା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି / Mistake Alert):
[!WARNING]
ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ପିଲାମାନେ କରୁଥିବା ୩ଟି ପ୍ରମୁଖ ଭୁଲ୍:
1. 'मूूँठ' (ମୂଁଠ) ଶବ୍ଦର ଭୁଲ୍ ଅର୍ଥ:
2. କବିଙ୍କୁ କିଏ ତାତ୍ସଲ୍ୟ (ताने) କଲା?:
3. 'ऐंठ' (ଐଁଠ୍) ର ବନାନ ଓ ଅର୍ଥ:
୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):
ଆମେ ଯେତେ ଧନୀ, ସୁନ୍ଦର ବା କ୍ଷମତାବାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦାନ୍ତରେ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ କଣ୍ଟା ଫୁଟିଗଲେ ବା ଆଖିରେ ଗୋଟିଏ ବାଲିଗଡ଼ା ପଡ଼ିଗଲେ ଆମେ ଛଟପଟ ହୋଇଯାଉ। ସେତେବେଳେ ଆମର ସବୁ ଟଙ୍କାପଇସା ଓ ଗର୍ବ ଅସହାୟ ପାଲଟିଯାଏ। ଏଥିରୁ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ଯେ ପ୍ରକୃତିର ସୃଷ୍ଟିରେ ସବୁଠାରୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ବସ୍ତୁର ମଧ୍ୟ ନିଜସ୍ୱ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି, ତେଣୁ ସର୍ବଦା ବିନମ୍ର ରହିବା ଉଚିତ।
୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:
| ବିଷୟ | ତଥ୍ୟ | ହିନ୍ଦୀ ପ୍ରତିଶବ୍ଦ |
|---|---|---|
| କବିତା ଓ କବି | ଏକ ତିନକା (एक तिनका) | अयोध्यासिंह उपाध्याय 'हरिऔध' |
| କବିଙ୍କ ଜନ୍ମ | ୧୮୬୫ ମସିହା | निजामाबाद (आजमगढ़, उत्तर प्रदेश) |
| ପ୍ରମୁଖ ଗ୍ରନ୍ଥ | ପ୍ରିୟ ପ୍ରବାସ, କର୍ମବୀର | 'प्रिय प्रवास' (खड़ीबोली का प्रथम महाकाव्य) |
| ତିନକା (तिनका) | ଶୁଖିଲା ଘାସ ଖଣ୍ଡ | सूखी घास का छोटा टुकड़ा |
| ମୁଣ୍ଡେରେ (मुँडेरे) | ଛାତ କାନ୍ଥର ଉପର ଭାଗ | छत की दीवार का ऊपरी किनारा |
| ଐଁଠ୍ (ऐंठ) | ଅହଂକାର, ଗର୍ବ | घमंड, अकड़ |
| ବେଚୈନ୍ (बेचैन) | ବ୍ୟାକୁଳ, ଅସ୍ଥିର | व्याकुल, परेशान |
| ମୂଁଠ୍ (मूूँठ) | କପଡ଼ାର ସେକିବା ଗୁଲ୍ଲା | कपड़े का सिंकाई हेतु गोल मुट्ठा |
| ଦବେ ପାଓଁ (दबे पाँव) | ଚୁପଚାପ୍ ପଳାଇବା | चुपचाप भाग जाना |
| ଢବ୍ (ढब) | ଉପାୟ, କୌଶଳ | तरीका, युक्ति, ढंग |
୬. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦର୍ଶ ସମାଧାନ:
ପ୍ରଥମ ବିଭାଗ: ଦୁଇ-ତିନୋଟି ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର (दो-तीन वाक्यों में उत्तर):
ଉତ୍ତର:
ଏକଦା କବି ଅହଂକାରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ନିଜ ଘର ଛାତର କାନ୍ଥ ମୁଣ୍ଡେରେ ଉପରେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ହଠାତ୍ ପବନରେ କେଉଁଠାରୁ ଏକ ଶୁଖିଲା ଘାସର କ୍ଷୁଦ୍ର ତିନକା ଉଡ଼ିଆସି ତାଙ୍କ ଆଖି ଭିତରେ ପଡ଼ିଗଲା।
(एक दिन कवि घमंड में चूर होकर अपने घर की छत की मुँडेर पर अकड़कर खड़े थे। उसी समय अचानक हवा से उड़ता हुआ एक छोटा-सा तिनका आकर उनकी आँख में पड़ गया।)
ଉତ୍ତର:
ଆଖିରେ ତିନକା ପଡ଼ିବା ମାତ୍ରେ କବି କଷ୍ଟରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କ ଆଖି ଲାଲ୍ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ କୁଣ୍ଡାଇ ହେଲା ଓ ଜଳିବାକୁ ଲାଗିଲା। ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଛଟପଟ ହୋଇ ନିଜର ସମସ୍ତ ଗର୍ବ ଭୁଲିଗଲେ।
(आँख में तिनका पड़ते ही घमंडी कवि दर्द से छटपटा उठे और बेचैन हो गए। उनकी आँख लाल होकर दुखने लगी और वे अत्यंत बेबस होकर परेशान हो गए।)
ଉତ୍ତର:
କବିଙ୍କର ବ୍ୟାକୁଳ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ପାଖରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ କପଡ଼ାକୁ ଗୁଡ଼ାଇ ଗୁଲ୍ଲା (ମୂଁଠ୍) ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ ଏବଂ ତାହାକୁ ଫୁଙ୍କି କବିଙ୍କ ଆଖି ଉପରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ସେକିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେପରି କବିଙ୍କୁ କିଛି ଆରାମ ମିଳିବ।
(कवि की विकल दशा देखकर आसपास के लोग कपड़े की मूूँठ बनाकर उनकी आँख को सेंकने लगे ताकि उन्हें दर्द से थोड़ी राहत मिल सके।)
ଉତ୍ତର:
ତିନକା ବାହାରିଯିବା ପରେ କବିଙ୍କ ବିବେକ ବା ଆତ୍ମଚେତନା ତାଙ୍କୁ ଧିକ୍କାର କରି କହିଲା ଯେ, ତୁମେ ନିଜ ଉପରେ ଏତେ ଅହଂକାର କାହିଁକି କରୁଥିଲ? ତୁମର ଅହଂକାରକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣବିଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ସାମାନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ତିନକା ହିଁ ଯଥେଷ୍ଟ। ଏହା କବିଙ୍କୁ ବିନମ୍ରତାର ଶିକ୍ଷା ଦେଲା।
(तिनका निकल जाने पर कवि की अंतरात्मा (समझ) ने उन्हें ताना दिया कि तुम व्यर्थ ही इतना घमंड करते थे। तुम्हारे अहंकार को चूर-चूर करने के लिए एक छोटा-सा तिनका ही काफी है।)
ଉତ୍ତର:
ଏହି କବିତାର ମୂଳଭାବ ହେଉଛି—ମଣିଷ କଦାପି ଅହଂକାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ଏବଂ ସଂସାରର କୌଣସି ବସ୍ତୁ ବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ବୋଲି ଭାବି ତୁଚ୍ଛ ମଣିବା ଅନୁଚିତ। ଏକ ସାଧାରଣ କ୍ଷୁଦ୍ର ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ମଣିଷର ଅହଂକାର ନାଶ କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖେ।
('एक तिनका' कविता का मूल भाव यह है कि मनुष्य को कभी भी अपने ऊपर घमंड नहीं करना चाहिए और किसी भी छोटी वस्तु को तुच्छ नहीं समझना चाहिए। एक तुच्छ वस्तु भी मनुष्य के गर्व को तोड़ सकती है।)
ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭାଗ: ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ କର (अर्थ स्पष्ट कीजिए):
"घमंडों में भरा ऐंठा हुआ,
एक दिन जब था मुँडेरे पर खड़ा।"
➔ ଭାବାର୍ଥ:
କବି ହରିଔଧ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଦିନେ ସେ ନିଜ ଭିତରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗର୍ବ ଓ ଅହଂକାରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ନିଜ ଘର ଛାତର ଧାରରେ ବେପରୁଆ ଭାବେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ନିଜକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲେ।
"मैं झिझक उठा, हुआ बेचैन-सा,
लाल होकर आँख भी दुखने लगी।"
➔ ଭାବାର୍ଥ:
ହଠାତ୍ ଆଖିରେ ଘାସର କ୍ଷୁଦ୍ର ତିନକା ପଡ଼ିବା କ୍ଷଣି କବିଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅହଂକାର ଧୂଳିସାତ୍ ହୋଇଗଲା। ସେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଛଟପଟ ହୋଇପଡ଼ିଲେ, ଆଖି ଲାଲ୍ ହୋଇ କୁଣ୍ଡାଇ ହେବା ସହ ଭୀଷଣ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେଲା। କବି ନିଜର ଅସହାୟତା ଅନୁଭବ କଲେ।
"ऐंठता तू किसलिए इतना रहा,
एक तिनका है बहुत तेरे लिए।"
➔ ଭାବାର୍ଥ:
ଆଖିରୁ ତିନକା ବାହାରିବା ପରେ କବିଙ୍କ ବିବେକ ତାଙ୍କୁ ଉପହାସ କରି କହିଲା—ହେ ମନୁଷ୍ୟ, ତୁ ନିଜ ପଦବୀ, ଧନ ବା ରୂପ ପାଇଁ ଏତେ ଅହଂକାର କାହିଁକି କରୁଥିଲୁ? ତୋର ସେହି ବିରାଟ ଗର୍ବକୁ ଭାଙ୍ଗି ମାଟିରେ ମିଶାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରକୃତିର ଗୋଟିଏ କ୍ଷୁଦ୍ର ତିନକା ହିଁ ଯଥେଷ୍ଟ।
ତୃତୀୟ ବିଭାଗ: ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର (एक-एक वाक्य में उत्तर दीजिए):
ଉତ୍ତର: 'एक तिनका' कविता के कवि का नाम अयोध्यासिंह उपाध्याय 'हरिऔध' है।
ଉତ୍ତର: एक दिन कवि अपने घर की छत के मुँडेरे पर खड़े थे।
ଉତ୍ତର: अचानक दूर से हवा में उड़ता हुआ एक छोटा-सा तिनका कवि की आँख में आ पड़ा।
ଉତ୍ତର: कवि की बेचारी 'ऐंठ' (घमंड) दबे पाँव भाग गई।
ଉତ୍ତର: घमंडी के घमंड को दूर करने के लिए एक छोटा-सा तिनका ही बहुत है।
ଚତୁର୍ଥ ବିଭାଗ: ଭାଷାଜ୍ଞାନ ଓ ବ୍ୟାକରଣ (भाषा-ज्ञान):
୧. କବିତା ପଂକ୍ତିକୁ ସାଧାରଣ ବାକ୍ୟରେ ରୂପାନ୍ତର କରନ୍ତୁ (गद्य रूप में बदलिए):
(କ) एक दिन जब था मुँडेरे पर खड़ा ➔ एक दिन जब मैं मुँडेरे पर खड़ा था।
(ଖ) लाल होकर आँख भी दुखने लगी ➔ आँख भी लाल होकर दुखने लगी।
(ଗ) ऐंठ बेचारी दबे पाँवों भागी ➔ बेचारी ऐंठ दबे पाँव भाग गई।
(ଘ) जब किसी ढब से निकल तिनका गया ➔ जब तिनका किसी ढब से निकल गया।
(ଙ) एक तिनका है बहुत तेरे लिए ➔ तेरे लिए एक तिनका ही बहुत है।
୨. ବିପରୀତ ଶବ୍ଦ (विलोम शब्द):
• झिझक ➔ निर्झिझक / साहस
• बेचैन ➔ शांत / चैन
• दुःख ➔ सुख
• दुःखद ➔ सुखद
• बहुत ➔ कम / थोड़ा
୩. ଉପଯୁକ୍ତ ଧ୍ୱନ୍ୟାତ୍ମକ ଅବ୍ୟୟ ବାଛି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ:
(झपाक से, टपटप, सर्र से, फुर्र से)
(କ) मेढक पानी में झपाक से कूद गया।
(ଖ) नल बंद होने पर भी पानी की कुछ बूँदें टपटप चूँ गईं।
(ଗ) शोर होते ही चिड़िया फुर्र से उड़ गई।
(ଘ) मोटर साइकिल सर्र से निकल गई।
୪. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅନୁସାରେ ଉପଯୁକ୍ତ ପରସର୍ଗ (କାରକ ଚିହ୍ନ) ଦ୍ୱାରା ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରନ୍ତୁ:
(କ) घमंडों में भरा ऐंठा हुआ।
(ଖ) एक तिनका आँख में मेरी पड़ा।
(ଗ) आ अचानक दूर से उड़ता हुआ।
(ଘ) जब किसी ढब से निकल तिनका गया।
(ଙ) तब 'समझ' ने यों मुझे ताने दिए।
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App