ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ହିନ୍ଦୀ ସୌରଭ: ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ - ନୀଡ଼ କା ନିର୍ମାଣ ଫିର-ଫିର (नीड़ का निर्माण फिर-फिर) (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)
ପ୍ରିୟ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ହିନ୍ଦୀ ସୌରଭର ସର୍ବାଧିକ ଆଶାବାଦୀ ଓ ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ କବିତା "ନୀଡ଼ କା ନିର୍ମାଣ ଫିର-ଫିର" (नीड़ का निर्माण फिर-फिर - हरिवंशराय 'बच्चन') ରୁ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରେ ପୁନଃନିର୍ମାଣ, ଜୀବନ ସଂଗ୍ରାମ, ପଦ୍ୟାଂଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଏକ-ବାକ୍ୟ ତଥା ଦୁଇ-ତିନି ବାକ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଓ ଭାଷାଜ୍ଞାନ ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଇଥାଏ। ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ନିର୍ଭୁଲ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ସମାଧାନ ଏଠାରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।
୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୩-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):
• କବି ଓ କାବ୍ୟ ମାଷ୍ଟର କାର୍ଡ (Master Mapping):
• ଘଟଣାକ୍ରମ ଓ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅର୍ଥ ସୂତ୍ର:
1. ଧୂଳିଝଡ଼ ଓ କଳା ରାତ୍ରି (आँधी और काली निशा) ➔ ଜୀବନରେ ଆସୁଥିବା ଘୋର ବିପତ୍ତି, କଷ୍ଟ ଓ ସର୍ବନାଶର ପ୍ରତୀକ।
2. ବିରାଟ ବୃକ୍ଷ ଓ ମହଲ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିବା (विटप और महल का ढहना) ➔ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ବିପତ୍ତିରେ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯିବା।
3. ପ୍ରାଚୀରୁ ଉଷାର ହସ (प्राची से उषा की मुसकान) ➔ ଘୋର ଅନ୍ଧକାର ପରେ ଆସୁଥିବା ନୂତନ ଆଶା ଓ ସୁଖର କିରଣ।
4. କ୍ଷୁଦ୍ର ଚଢ଼େଇ ଥଣ୍ଟରେ ତିନକା ଧରି ଉଡ଼ିବା (चिड़िया का तिनका लिए उड़ना) ➔ ଉନଚାଶ ପବନ (ଝଡ଼) କୁ ପରାଜିତ କରି ଜୀବନର ନବନିର୍ମାଣ କରିବାର ଅଦମ୍ୟ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ।
୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ ଓ ରାଇମ୍ (Memory Rhyme Mnemonic):
• "ନୀଡ଼ ନିର୍ମାଣ ସୂତ୍ର":
• ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ ଦର୍ଶନ:
ଝଡ଼ତୋଫାନରେ ଘରଦ୍ୱାର ଭାଙ୍ଗିଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ମଣିଷ ଭିତରେ ଥିବା ପ୍ରେମ, ସ୍ନେହ ଓ ଜୀବନ ବଞ୍ଚିବାର ଅଦମ୍ୟ ସଂକଳ୍ପ କେବେ ମରେନାହିଁ।
୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି / Mistake Alert):
[!WARNING]
ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ପିଲାମାନେ କରୁଥିବା ୩ଟି ପ୍ରମୁଖ ଭୁଲ୍:
1. 'पवन उनचास' (ପବନ ଉନଚାଶ) ର ଅର୍ଥ:
2. 'नीड़' (ନୀଡ଼) ଏବଂ 'नेह' (ନେହ) ର ପାର୍ଥକ୍ୟ:
3. 'प्राची' (ପ୍ରାଚୀ) ର ଦିଗ:
୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):
ଓଡ଼ିଶାରେ ୧୯୯୯ ମହାବାତ୍ୟା କିମ୍ବା ଫନି ବାତ୍ୟା ସମୟରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକଙ୍କ ଘରଦ୍ୱାର ଭାଙ୍ଗି ଧୂଳିସାତ୍ ହୋଇଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଆ ଜାତି କାନ୍ଦି ବସିରହିଲାନାହିଁ; ଲୋକେ ପୁଣି ନୂଆ କରି ଘର ତୋଳିଲେ, ଦୋକାନ ଖୋଲିଲେ ଏବଂ ଜୀବନକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇଲେ। ଧ୍ୱଂସ ପରେ ଏହି ନବଜୀବନ ଗଢ଼ିବା ହିଁ ହେଉଛି "ନୀଡ଼ କା ନିର୍ମାଣ ଫିର-ଫିର"।
୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ (ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଓ କବିତା ତଥ୍ୟ):
| ହିନ୍ଦୀ ଶବ୍ଦ | ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ | ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରତିଶବ୍ଦ |
|---|---|---|
| नीड़ (ନୀଡ଼) | घोंसला, रहने का स्थान | ଚଢ଼େଇ ବସା, ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ |
| नेह (ନେହ) | प्रेम, स्नेह | ସ୍ନେହ, ପ୍ରେମ |
| आह्वान (ଆହ୍ୱାନ) | बुलावा | ଡାକରା, ଆହ୍ୱାନ |
| निशा (ନିଶା) | रात | ରାତ୍ରି, ରଜନୀ |
| उत्पात (ଉତ୍ପାତ) | उपद्रव, तबाही | ବିପର୍ଯ୍ୟୟ, ଉପଦ୍ରବ |
| भीत (ଭୀତ) | डरा हुआ, भयभीत | ଭୟଭୀତ, ଡରିଯାଇଥିବା |
| प्राची (ପ୍ରାଚୀ) | पूर्व दिशा | ପୂର୍ବ ଦିଗ |
| विहंगम / खग | पक्षी, पंछी | ପକ୍ଷୀ, ଚଢ଼େଇ |
| विटप (ବିଟପ) | वृक्ष, पेड़ | ଗଛ, ବୃକ୍ଷ |
| भूधर (ଭୂଧର) | पहाड़, पर्वत | ପର୍ବତ, ପାହାଡ଼ |
| वज्रदंत (ବଜ୍ରଦନ୍ତ) | कठोर दाँत (तूफान रूपी) | କଠୋର ଦାନ୍ତ |
| पवन उनचास | तीव्र आँधी (४९ प्रकार की वायु) | ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣିଝଡ଼ |
| निस्तब्धता | सन्नाटा, नीरवता | ନିସ୍ତବ୍ଧତା, ଶୂନ୍ୟତା |
୬. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦର୍ଶ ସମାଧାନ:
ପ୍ରଥମ ବିଭାଗ: ଦୁଇ-ତିନୋଟି ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର (दो-तीन वाक्यों में उत्तर दीजिए):
ଉତ୍ତର:
ଝଡ଼ ଉଠିବା ମାତ୍ରେ ଧୂଳିମୟ କଳା ବାଦଲ ସମଗ୍ର ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଘୋଡ଼ାଇ ପକାଇଲା। ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଧୂଳି ଯୋଗୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକ ଲିଭିଗଲା ଏବଂ ଦିନବେଳା ମଧ୍ୟ କଳା ଅନ୍ଧାର ରାତି ଭଳି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଗଲା।
(धूल-भरी आँधी उठने से काले बादलों ने आकाश और पृथ्वी को घेर लिया। सूर्य का प्रकाश छिप जाने से दिन भी काली रात जैसा दिखने लगा।)
ଉତ୍ତର:
ଝଡ଼ର ରାତି ଅତ୍ୟନ୍ତ କାଳିମାମୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା। ରାତ୍ରିର ତାଣ୍ଡବଲୀଳା ଦେଖି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭୟଭୀତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ ଏବଂ ଲାଗୁଥିଲା ଯେପରି ଏହି ଅନ୍ଧାର ରାତିର ଆଉ କେବେ ସକାଳ ହେବନାହିଁ।
(आँधी की रात अत्यंत घनी और काली थी। उसके उत्पात से सभी लोग भयभीत थे और ऐसा लग रहा था कि इस भयानक रात का कभी सवेरा नहीं होगा।)
ଉତ୍ତର:
ତୋଫାନର ଉଗ୍ର ଝଟକାରେ ବିରାଟ ବିଶାଳ ପର୍ବତ କମ୍ପିବାକୁ ଲାଗିଲା। ବଡ଼ ବଡ଼ ବୃକ୍ଷମୂଳ ଉପୁଡ଼ି ତଳେ ଖସିପଡ଼ିଲେ, ପଥର-ଇଟା ନିର୍ମିତ ଦୃଢ଼ ପ୍ରାସାଦ ଓ ଅଟ୍ଟାଳିକା ଭାଙ୍ଗି ଧୂଳିସାତ୍ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ଚଢ଼େଇମାନଙ୍କର ଘାସର ବସାଗୁଡ଼ିକ ଛିନ୍ଭିନ୍ ହୋଇ ଉଡ଼ିଗଲା।
(तूफान से पहाड़ काँपने लगे, बड़े-बड़े पेड़ जड़ से उखड़कर गिर पड़े, ईंट-पत्थर के मजबूत महल ढह गए और पक्षियों के घोंसले नष्ट-भ्रष्ट हो गए।)
ଉତ୍ତର:
ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚଢ଼େଇ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଝଡ଼-ତୋଫାନକୁ ନୀଚା ଦେଖାଏ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଳୟଙ୍କାରୀ ୪୯ ପବନ ବହୁଥାଏ, ସେହି ସମୟରେ ଚଢ଼େଇଟି ନ ଡରି ନିଜ ଥଣ୍ଟରେ ଘାସର ତିନକା ଧରି ନୂତନ ବସା ବାନ୍ଧିବା ପାଇଁ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିଯାଏ।
(एक छोटी-सी चिड़िया अपनी चोंच में तिनका दबाकर उड़ती है और अपनी अदम्य निर्माण-शक्ति से उनचास पवन (तीव्र आँधी) को नीचा दिखाती है।)
ଉତ୍ତର:
ଭୟଙ୍କର ଝଡ଼-ତୋଫାନ ଓ ବିନାଶର ରାତ୍ରି ଶେଷରେ ପୂର୍ବ ଦିଗ (ପ୍ରାଚୀ) ରୁ ଉଷା-ରାଣୀ ନିଜର ମନମୁଗ୍ଧକର ହସ ଧରି ହସୁଥିଲା। ଏହା ନୂତନ ଆଶା ଓ ସୁଖର ପ୍ରତୀକ।
(आँधी-तूफान के बाद पूर्व दिशा (प्राची) से उषा अपनी मोहिनी मुस्कान के साथ मुस्कुरा रही थी।)
ଉତ୍ତର:
ବିନାଶ ଓ ଧ୍ୱଂସର ଦୁଃଖ ଯେତେ ବଡ଼ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନବନିର୍ମାଣ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ଆନନ୍ଦ ତା' ଆଗରେ କେବେହେଲେ ଦବି ରହେନାହିଁ।
(नाश के दुःख से कभी भी नवनिर्माण और सृजन का सुख नहीं दबता। निर्माण की शक्ति विनाश से बड़ी होती है।)
ଉତ୍ତର:
ପ୍ରଳୟ ପରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଶୂନ୍ୟତା ଓ ନୀରବତା ଭିତରେ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟିର ଆଶାବାଦୀ ନବଗାନ ଶୁଣାଯାଏ।
(प्रलय की भयानक खामोशी और निस्तब्धता में नई सृष्टि के निर्माण का नवगान गूँज उठता है।)
ଉତ୍ତର:
ମଣିଷ ସ୍ନେହ ଓ ପରିଶ୍ରମରେ ଗଢ଼ିଥିବା ସଂସାରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ପାଇଁ ଝଡ଼ତୋଫାନ, ରୋଗବ୍ୟାଧି, ବିପତ୍ତି, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ସର୍ବନାଶ ଭଳି ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତି ଆସେ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରେମ ଓ ଆଶା ଥିଲେ ମଣିଷ ପୁଣି ଥରେ ନିଜ ସଂସାର ଗଢ଼ିତୋଳେ।
(कवि ने गृहस्थी जोड़ने में आनेवाले आँधी-तूफान, आपदाओं और विनाशकारी परिस्थितियों का उल्लेख किया है जो घर-संसार को उजाड़ देती हैं।)
ଉତ୍ତର:
କବି କହିଛନ୍ତି ଯେ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧାର ରାତି ଯେତେ ଦୀର୍ଘ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଉଷାର ସୁନ୍ଦର ହସ ନିଶ୍ଚିତ ଆସିଥାଏ। ସେହିପରି ଘୋର ଦୁଃଖ ଓ ପ୍ରଳୟ ପରେ ପୁନର୍ବାର ସୁଖ ଓ ନବନିର୍ମାଣର ଆଲୋକ ଫୁଟିଉଠେ।
(कवि ने कहा है कि भयानक काली रात के बाद जैसे प्राची से उषा की मोहिनी मुस्कान फूट पड़ती है, वैसे ही घोर विपत्तियों के बाद सुख और नवनिर्माण के दिन अवश्य आते हैं।)
ଉତ୍ତର:
'ନୀଡ଼ର ନିର୍ମାଣ' ର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି—ଜୀବନରେ ଯେତେ ବଡ଼ ବିପତ୍ତି ବା ଧ୍ୱଂସ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ହାର ନମାନି ନୂତନ ଉତ୍ସାହ, ସ୍ନେହ ଓ ଆଶାର ସହ ବାରମ୍ବାର ନିଜ ଜୀବନ ଓ ସଂସାରକୁ ପୁନଃଗଠନ କରିବା।
(नीड़ के निर्माण से तात्पर्य जीवन की हर तबाही के बाद हार न मानकर नए उत्साह, प्रेम और आशा के साथ पुनः अपने जीवन व संसार को खड़ा करना है।)
ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭାଗ: ଏକ ଶବ୍ଦ ବା ଏକ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର (एक शब्द या एक वाक्य में उत्तर दीजिए):
ଉତ୍ତର: आँधी उठने से नभ में सहसा अंधेरा छा गया।
ଉତ୍ତର: धूल-धूसर बादलों ने भूमि (पृथ्वी) को घेर लिया।
ଉତ୍ତର: उषा की मुस्कान मोहिनी (आकर्षक) थी।
ଉତ୍ତର: बड़े विटप जड़ समेत उखड़-पुखड़ कर गिर पड़े।
ଉତ୍ତର: तूफान में लग रहा था कि अब इस रात का सवेरा नहीं होगा।
ଉତ୍ତର: रात काली और उत्पात-भरी थी।
ଉତ୍ତର: रात के उत्पात से जन-जन भीत (भयभीत) थे।
ଉତ୍ତର: उषा प्राची (पूर्व दिशा) से आई।
ଉତ୍ତର: घोंसले तिनकों से विनिर्मित थे।
ଉତ୍ତର: गगन के कंठ से खग-पंक्ति (पक्षियों की कतार) गाती थी।
ଉତ୍ତର: चिड़िया चोंच में तिनका लिए जा रही थी।
ତୃତୀୟ ବିଭାଗ: ଭାଷାଜ୍ଞାନ ଓ ବ୍ୟାକରଣ (भाषा-ज्ञान):
୧. ବିପରୀତ ଶବ୍ଦ (विलोम शब्द):
• काला ➔ सफेद / गोरा
• अंधेरा ➔ उजाला / प्रकाश
• क्रुद्ध ➔ शांत
• नीचा ➔ ऊँचा
• सुख ➔ दुःख
• नाश ➔ निर्माण / सृजन
• दबता ➔ उभरता
• महल ➔ झोपड़ी
୨. ପ୍ରତିଶବ୍ଦ (पर्यायवाची शब्द):
• रात ➔ निशा, रात्रि, रजनी
• बादल ➔ मेघ, जलद, वारिद
• चिड़िया ➔ खग, विहंग, पक्षी
• नीड़ ➔ घोंसला, आशियाना, बसेरा
• सवेरा ➔ प्रभात, उषा, भोर
• निर्माण ➔ रचना, सृजन, बनावट
• गगन ➔ आकाश, नभ, अंबर
୩. ବାକ୍ୟ ଗଠନ (वाक्य प्रयोग):
• निशा: भयानक आँधी के कारण दिन में ही निशा जैसा अंधेरा छा गया।
• वज्र: आकाश से वज्रपात होने पर धरती काँप उठी।
• प्रलय: प्रलय की विनाशलीला के बाद भी नवनिर्माण का गान नहीं रुकता।
• विहंगम: विहंगम अपनी चोंच में तिनका लिए आकाश में उड़ रहा है।
• उत्पात: रात के उत्पात से सब लोग भयभीत थे।
• भूधर: भूकंप आने से बड़े-बड़े भूधर भी हिलने लगे।
• प्राची: प्राची से सूर्य की पहली किरण धरती पर फैली।
୪. ବାକ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ (वाक्य शुद्ध कीजिए):
(କ) निस्तब्धता छाया हुआ है ➔ निस्तब्धता छाई हुई है। (ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ)
(ଖ) काला रात आई ➔ काली रात आई। ('रात' ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ)
(ଗ) चिड़िया चहचहा रहा है ➔ चिड़िया चहचहा रही है।
(ଘ) उषा मुस्कुराता है ➔ उषा मुस्कुराती है।
(ଙ) सृष्टि की नव गान हो रही है ➔ सृष्टि का नव गान हो रहा है। ('गान' ପୁଲିଙ୍ଗ)
(ଚ) कंठ में खगपति गाती है ➔ कंठ से खग-पंक्ति गाती है।
(ଛ) नीड़ की निर्माण होती है ➔ नीड़ का निर्माण होता है। ('निर्माण' ପୁଲିଙ୍ଗ)
(ଜ) रात-सा दिन हो गई ➔ रात-सा दिन हो गया। ('दिन' ପୁଲିଙ୍ଗ)
୫. ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ (रिक्त स्थान की पूर्ति):
(କ) धूलि धूसर बादलों ने भूमि को इस भाँति घेरा।
(ଖ) प्राची से उषा की मोहिनी मुसकान फिर-फिर!
(ଗ) डगमगाए जब कि कंकड़, ईंट पत्थर के महल-घर।
(ଘ) नाश के दुःख से कभी दबता नहीं निर्माण का सुख।
(ଙ) एक चिड़िया चोंच में तिनका लिए जो जा रही है।
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App