ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ହିନ୍ଦୀ ସୌରଭ: ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ - କାଁଟେ କମ୍-ସେ-କମ୍ ମତ୍ ବୋଓ (काँटे कम-से-कम मत बोओ) (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)
ପ୍ରିୟ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ହିନ୍ଦୀ ସୌରଭର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ କବିତା "କାଁଟେ କମ୍-ସେ-କମ୍ ମତ୍ ବୋଓ" (काँटे कम-से-कम मत बोओ - रामेश्वर शुक्ल 'अंचल') ରୁ ମାନବୀୟ ସମ୍ବେଦନା, ଆଶାବାଦ, ପଦ୍ୟାଂଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଏକ-ବାକ୍ୟ ତଥା ଦୁଇ-ତିନି ବାକ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର, ବହୁବିକଳ୍ପ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQ) ଓ ଭାଷାଜ୍ଞାନ ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଇଥାଏ। ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ବିଷୟବସ୍ତୁ, ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଏବଂ ୬ଟିଯାକ ଅଭ୍ୟାସ ବିଭାଗର ୧୦୦% ନିର୍ଭୁଲ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ସମାଧାନ ଏଠାରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।
୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୩-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):
• କବି ଓ କବିତା ମାଷ୍ଟର କାର୍ଡ (Master Mapping):
(यदि फूल नहीं बो सकते तो, काँटे कम-से-कम मत बोओ!)
• ୩ଟି କାବ୍ୟିକ ସ୍ତମ୍ଭ ସୂତ୍ର:
1. ପ୍ରଥମ ପଦ୍ୟାଂଶ: ମଣିଷ ମନ ଦୁର୍ବଳ; କିନ୍ତୁ ମମତା ଓ ସ୍ନେହର ଶୀତଳ ଛାୟାରେ ତିକ୍ତତା ଓ କ୍ରୋଧର ଶମନ (ନାଶ) ହୁଏ। ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ହସି ନପାରିଲେ ବି ଭୟରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ କାନ୍ଦିବା ଅନୁଚିତ।
2. ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ୍ୟାଂଶ: ଅତୀତର ଦୁଃଖ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ମନେପକାଇ ଜଳିବା ବୃଥା। ଏ ସଂସାରର ନିୟମ ହେଉଛି ଶରୀର କଷ୍ଟ ସହେ ଏବଂ ମନ ଭାବନାରେ ଭାସିଯାଏ। ଯିଏ ସୁଖର ଅହଂକାରୀ ନିଶାରେ ମଧ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ ରହିପାରେ, ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଚେତନ ମଣିଷ (चेतन प्राणी)।
3. ତୃତୀୟ ପଦ୍ୟାଂଶ: ପାଦେ ପାଦେ ପାଟିତୁଣ୍ଡ କଲେ ସଂକଳ୍ପ ଦୃଢ଼ ହୁଏନାହିଁ; ସନ୍ଦେହର କୁହୁଡ଼ିରେ ବିଶ୍ୱାସ ରହିପାରେନାହିଁ। ଯେପରି କଳା ବାଦଲ ଭିତରେ ବି ପବନର ବିଜୟଘୋଷ ବନ୍ଦ ହୁଏନାହିଁ, ସେହିପରି ସଙ୍କଟ ଯେତେ ଗଭୀର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ ହରାଇ ଜୀବନ୍ତ ଶବ (साँसों के मुर्दे) ହେବା ଅନୁଚିତ!
୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ ଓ ରାଇମ୍ (Memory Rhyme Mnemonic):
• "ଫୁଲ ଓ କଣ୍ଟା ସୂତ୍ର":
• ଜୀବନ ଶିକ୍ଷା:
ଅନ୍ୟକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ସାମର୍ଥ୍ୟ ନଥିଲେ ଚୁପ୍ ରୁହ, କିନ୍ତୁ କାହାର କ୍ଷତି ବା ଅନିଷ୍ଟ କଦାପି ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ।
୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି / Mistake Alert):
[!WARNING]
ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ପିଲାମାନେ କରୁଥିବା ୩ଟି ମୁଖ୍ୟ ଭୁଲ୍:
1. 'चेतन' (ଚେତନ) କାହାକୁ କୁହାଯାଇଛି?:
2. 'साँसों के मुर्दे' (ଶ୍ୱାସର ଶବ) ର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ:
3. କାହାର ବିଜୟଘୋଷ ବନ୍ଦ ହୁଏନାହିଁ?:
୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):
ଆମେ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ବା ସାଙ୍ଗସାଥୀଙ୍କ ମେଳରେ ଅନେକ ସମୟରେ ଦେଖୁ—ଜଣେ ସାଙ୍ଗ ପରୀକ୍ଷାରେ ଖରାପ କଲେ କିମ୍ବା ଖେଳରେ ହାରିଗଲେ, କିଛି ପିଲା ତାକୁ ଥଟ୍ଟା କରି ମାନସିକ ଆଘାତ ଦିଅନ୍ତି (ଏହା ହେଉଛି କଣ୍ଟା ବୁଣିବା)। କିନ୍ତୁ ଜଣେ ପ୍ରକୃତ ସହୃଦୟ ବ୍ୟକ୍ତି ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଏ ଓ ଉତ୍ସାହିତ କରେ। ଯଦି କାହାର ଉତ୍ସାହ ବଢ଼ାଇ ପାରୁନାହଁ, ଅତିକମରେ ତାକୁ ଉପହାସ କରି ତାର ମନୋବଳ ଭାଙ୍ଗ ନାହିଁ।
୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ (ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଓ ପ୍ରମୁଖ ତଥ୍ୟ):
| ହିନ୍ଦୀ ଶବ୍ଦ | ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ | ଓଡ଼ିଆ ପ୍ରତିଶବ୍ଦ |
|---|---|---|
| अगम (ଅଗମ) | अथाह, जहाँ पहुँचा न जा सके | ଅଗମ୍ୟ, ଦୁର୍ଗମ |
| चेतना (ଚେତନା) | ज्ञान, बुद्धि, चैतन्य | ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ, ଚେତନା |
| शमन (ଶମନ) | दमन, शांति | ଶାନ୍ତି, ବିନାଶ |
| मदिरा (ମଦିରା) | नशा, अहंकार का नशा | ମଦ, ଅହଂକାରର ନିଶା |
| कुहासा (କୁହାସା) | कुहरा, धुंध | କୁହୁଡ଼ି, ଅସ୍ପଷ୍ଟତା |
| मारुत (ମାରୁତ) | पवन, हवा | ବାୟୁ, ପବନ |
| जयघोष (ଜୟଘୋଷ) | विजय की पुकार | ବିଜୟ ଧ୍ୱନି |
| कातर (କାତର) | अधीर, व्याकुल | ବ୍ୟାକୁଳ, ଅଧୀର |
| साँसों के मुर्दे | जीवित लाश (निराश व्यक्ति) | ଜୀବନ୍ତ ଶବ, ନିରାଶ ମଣିଷ |
୬. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦର୍ଶ ସମାଧାନ:
ପ୍ରଥମ ବିଭାଗ: ଦୁଇ-ତିନୋଟି ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର (दो-तीन वाक्यों में उत्तर दीजिए):
ଉତ୍ତର:
ମାନବର ମନ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେ ସ୍ନେହ, ପ୍ରେମ ଓ ମମତାର ଶୀତଳ ଛାୟାରେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ତାର କ୍ରୋଧ, ଈର୍ଷା ଓ ତିକ୍ତତା ଦୂର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଜୀବନ ନିର୍ମଳ ଓ ପ୍ରଶାନ୍ତ ପାଲଟିଯାଏ।
(मानव का मन कमजोर होता है। जब वह ममता और प्रेम की शीतल छाया में रहता है, तब ईर्ष्या और कटुता की ज्वाला शांत हो जाती है और उसका जीवन निर्मल व प्रशांत बन जाता है।)
ଉତ୍ତର:
ସଂସାରର ଚିରନ୍ତନ ନିୟମ ହେଉଛି—ଶରୀର ଦୁଃଖ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ନୀରବରେ ସହ୍ୟ କରେ ଏବଂ ମନ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ଭାବନାରେ ଭାସିବୁଲେ। ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉଭୟକୁ ନେଇ ମାନବ ଜୀବନ ଗଠିତ।
(दुनिया की यह रीति है कि शरीर कष्टों को सहता है और मन भावनाओं में बहता रहता है। जीवन सुख और दुःख दोनों का संगम है।)
ଉତ୍ତର:
ଅତୀତରେ ଜୀବନରେ ଘଟିଯାଇଥିବା ଦୁଃଖ, କଷ୍ଟ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାକୁ ବାରମ୍ବାର ମନେପକାଇ ମନୁଷ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବା ଓ ଜଳିବା ଅନୁଚିତ। ବରଂ ଭବିଷ୍ୟତର ଆଶା ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ ରଖି ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ଉଚିତ।
(मनुष्य को यह कभी नहीं सोचना चाहिए कि उसका अतीत ज्वाला और दुःख में कैसे बीता। बीते हुए कष्टों को याद करके जलना नहीं चाहिए।)
ଉତ୍ତର:
ଜୀବନରେ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଓ ସାହସ ହରାଇ ବସିଲେ ମଣିଷ ଜୀବନ୍ତ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଶବ ସଦୃଶ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ କବି ଆହ୍ୱାନ ଦେଇଛନ୍ତି ଯେ ସଙ୍କଟ ଯେତେ ବଡ଼ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହରେ ନପଡ଼ି ବିଶ୍ୱାସର ସହ ସଂଗ୍ରାମ କର, କେବେ ଜୀବନ୍ତ ଶବ ହୋଇ ବଞ୍ଚ ନାହିଁ।
(साहस और आत्मविश्वास खो देने पर मनुष्य जीवित होते हुए भी लाश के समान बन जाता है। इसलिए कवि ने आग्रह किया है कि संकट में भी आशा और विश्वास बनाए रखो, साँसों के मुर्दे मत बनो।)
ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭାଗ: ଏକ ବା ଦୁଇଟି ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର (एक या दो वाक्यों में उत्तर दीजिए):
ଉତ୍ତର: यदि फूल नहीं बो सकते, तो कम-से-कम दूसरों के रास्ते में काँटे नहीं बोने चाहिए।
ଉତ୍ତର: चेतना की घाटी अगम (अथाह) होती है।
ଉତ୍ତର: मानव के मन को बड़ा कमजोर कहा गया है।
ଉତ୍ତର: संकट में यदि मुस्कुरा न सको, तो भय से कातर होकर रोना भी नहीं चाहिए।
ଉତ୍ତର: जो सुख की अभिमानी मदिरा में भी जागृत और विवेकपूर्ण रहता है, उसे चेतन कहा गया है।
ଉତ୍ତର: यदि तुम सुख के नशे में जाग नहीं सकते, तो अहंकार की सेज बिछाकर सोना भी नहीं चाहिए।
ଉତ୍ତର: अनसुना और अनिच्छा प्रकट करने से संकट का वेग कम नहीं होता।
ଉତ୍ତର: संशय के सूक्ष्म कुहासे में विश्वास क्षण भर भी नहीं टिकता।
ଉତ୍ତର: बादलों के घेरों में भी मारुत (पवन) का जयघोष नहीं थमता।
ଉତ୍ତର: यदि विश्वासों पर बढ़ न सको, तो कम-से-कम साँसों के मुर्दे नहीं ढोने चाहिए।
ତୃତୀୟ ବିଭାଗ: ଏକ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର (एक-एक शब्द में उत्तर दीजिए):
ଉତ୍ତର: रामेश्वर शुक्ल 'अंचल'
ଉତ୍ତର: काँटे
ଉତ୍ତର: अगम
ଉତ୍ତର: कमजोर
ଉତ୍ତର: ममता की
ଉତ୍ତର: ज्वालाएँ
ଉତ୍ତର: हर सपने पर
ଉତ୍ତର: अभिमानी
ଉତ୍ତର: सूक्ष्म
ଉତ୍ତର: साँसों के
ଚତୁର୍ଥ ବିଭାଗ: ଅର୍ଥ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ (अर्थ स्पष्ट कीजिए):
"यदि फूल नहीं बो सकते तो
काँटे कम-से-कम मत बोओ।"
➔ ଭାବାର୍ଥ:
କବି କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଯଦି ତୁମର ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ ସୁଖ, ପ୍ରେମ ଓ ଶାନ୍ତିର ଫୁଲ ବୁଣିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ନାହିଁ, ତେବେ ଅନ୍ତତଃ କାହା ବାଟରେ ଦୁଃଖ, କଷ୍ଟ ଓ ଈର୍ଷାର କଣ୍ଟା ବିଛାଅ ନାହିଁ।
"ज्वालाएँ जब धुल जाती हैं
खुल-खुल जाते हैं मूँदे नयन।"
➔ ଭାବାର୍ଥ:
ମମତା ଓ ପ୍ରେମର ସ୍ପର୍ଶରେ ଯେତେବେଳେ ମନ ଭିତରେ ଥିବା କ୍ରୋଧ ଓ ତିକ୍ତତାର ଅଗ୍ନିଶିଖା ଲିଭିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟର ଅଜ୍ଞାନତା ରୂପୀ ବନ୍ଦ ଆଖି ଖୋଲିଯାଏ ଏବଂ ସେ ଜୀବନର ସତ୍ୟ ଦେଖିପାରେ।
"सुख की अभिमानी मदिरा में जो जाग सका,
वह है चेतन।"
➔ ଭାବାର୍ଥ:
ସୁଖ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ସାଧାରଣ ଲୋକେ ଗର୍ବ ଓ ଅହଂକାରର ନିଶାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ସୁଖ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର ନକରି ନିଜର ବିବେକ ଓ ସଚେତନତା ଜାଗ୍ରତ ରଖେ, ସେ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଚେତନ ମଣିଷ।
ପଞ୍ଚମ ବିଭାଗ: ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ (रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए):
(କ) है अगम चेतना की घाटी, कमजोर बड़ा मानव का मन।
(ଖ) होकर निर्मलता में प्रशांत, बहता प्राणों का क्षुब्ध पवन।
(ଗ) हर सपने पर विश्वास करो, लो लगा चाँदनी का चंदन।
(ଘ) सुख की अभिमानी मदिरा में, जो जाग सका, वह है चेतन।
(ଙ) संशय के सूक्ष्म कुहासे में, विश्वास नहीं क्षण भर रमता।
ଷଷ୍ଠ ବିଭାଗ: ସଠିକ୍ ବିକଳ୍ପ ଚୟନ (MCQ):
(କ). କାହାର ଘେରରେ ମାରୁତର ଜୟଘୋଷ ଅଟକେ ନାହିଁ?
➔ (iii) बादलों के
(ଖ). କେଉଁଥିରେ ବିତିଥିବା ଜୀବନକୁ ମନେପକାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ?
➔ (i) ज्वालाओं में
(ଗ). ମାନବର ମନକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଇଛି?
➔ (ii) कमजोर
(ଘ). ସୁଖର ଅଭିମାନୀ ମଦିରାରେ ଜାଗ୍ରତ ରହୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଇଛି?
➔ (iv) चेतन
(ଙ). କାହାର ଶୀତଳ ଛାଇରେ କଟୁତାର ଶମନ ହୁଏ?
➔ (i) ममता की
ସପ୍ତମ ବିଭାଗ: ଭାଷାଜ୍ଞାନ (भाषा-ज्ञान):
୧. ତୁକାନ୍ତ ଶବ୍ଦ (समान तुक वाले शब्द):
• नयन ➔ पवन
• मन ➔ शमन / चंदन
• रोओ ➔ बोओ
• जमता ➔ रमता / थमता
୨. ବିଶେଷଣ ପଦ ଚୟନ:
କବିତାରେ ବ୍ୟବହୃତ ପ୍ରମୁଖ ବିଶେଷଣ ପଦ:
• अगम (चेतना की घाटी)
• कमजोर (मानव का मन)
• शीतल (छाया)
• निर्मल / प्रशांत (पवन)
• अभिमानी (मदिरा)
• सूक्ष्म (कुहासा)
୩. ଉପସର୍ଗ ଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦ ପ୍ରସ୍ତୁତି ('प्र' ଉପସର୍ଗ):
• ପ୍ର + ଶାନ୍ତ = ପ୍ରଶାନ୍ତ (प्रशांत)
• ପ୍ର + ବଳ = ପ୍ରବଳ (प्रबल)
• ପ୍ର + ଗତି = ପ୍ରଗତି (प्रगति)
• ପ୍ର + ହାର = ପ୍ରହାର (प्रहार)
• ପ୍ର + କାଶ = ପ୍ରକାଶ (प्रकाश)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App