ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ହିନ୍ଦୀ ସୌରଭ: ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ (ଗଦ୍ୟ) - ମଧୁର ଭାଷଣ (मधुर भाषण) (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)
ପ୍ରିୟ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ହିନ୍ଦୀ ସୌରଭର ପ୍ରଥମ ଗଦ୍ୟ ପାଠ "ମଧୁର ଭାଷଣ" (मधुर भाषण - गुलाबराय) ରୁ ବାଣୀର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଶିଷ୍ଟାଚାର, ବାଣଭଟ୍ଟଙ୍କ ପୁସ୍ତକ କାହାଣୀ, ବୋର୍ଡ ଲଙ୍ଗ୍ କ୍ଵେଶ୍ଚିନ୍, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ, ବ୍ୟାକରଣ (ଲିଙ୍ଗ, ପ୍ରତ୍ୟୟ, ଶୁଦ୍ଧିକରଣ) ବାରମ୍ବାର ପଚରାଯାଇଥାଏ। ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଧାଡ଼ି, ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଏବଂ ୮ଟିଯାକ ଅଭ୍ୟାସ ବିଭାଗର ୧୦୦% ନିର୍ଭୁଲ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ସମାଧାନ ଏଠାରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।
୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୩-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):
• ଲେଖକ ଓ ନିବନ୍ଧ ମାଷ୍ଟର କାର୍ଡ (Master Mapping):
• ମାଷ୍ଟର ଘଟଣାବଳୀ ଓ କାହାଣୀ ସୂତ୍ର:
1. ପଶୁ ବନାମ ମନୁଷ୍ୟ: ପଶୁମାନଙ୍କ ଶାରୀରିକ ବଳ ଅଧିକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ସେମାନେ ସେହିଭଳି ଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଭାଷା (भाषा) ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି (बुद्धि) ବଳରେ ନିରନ୍ତର ଉନ୍ନତି କରି ଚାଲିଛି।
2. ବାଣଭଟ୍ଟ ଓ ପୁତ୍ରଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା:
ସଂସ୍କୃତ ମହାକବି ବାଣଭଟ୍ଟ ଯେତେବେଳେ ମୃତ୍ୟୁଶଯ୍ୟାରେ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରନ୍ଥ 'କାଦମ୍ବରୀ' (कादम्बरी) କୁ କିଏ ପୂରା କରିବ ବୋଲି ନିଜ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କଲେ।
ସାମ୍ନାର ଶୁଖିଲା ଗଛକୁ ଦେଖାଇ ପଚାରିଲେ: "ଏହାକୁ କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବ?"
ଭାବ ଏକ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସାନ ପୁଅର ଭାଷା କୋମଳ ଓ ମଧୁର ଥିବାରୁ ବାଣଭଟ୍ଟ ତାଙ୍କୁ ହିଁ 'କାଦମ୍ବରୀ' ପୂରଣ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ!
3. କଥନୀ ଓ କରଣୀର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ: ମନ ଭିତରେ କପଟତା ଥାଇ ବାହାରେ ମିଠା କହିଲେ ତାହା ଢୋଙ୍ଗ (ପାଖଣ୍ଡ) ହୁଏ। ମଧୁରଭାଷୀ ହେବା ପାଇଁ ହୃଦୟର ସରଳତା ଓ କର୍ମର ପବିତ୍ରତା ଆବଶ୍ୟକ।
4. ବ୍ୟାବସାୟିକ ବନାମ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କଥାବାର୍ତ୍ତା:
୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ ଓ ରାଇମ୍ (Memory Rhyme Mnemonic):
• "ମଧୁର ବାଣୀ ସୂତ୍ର":
• ନୀତିବାକ୍ୟ:
କ୍ଷୀର ଦେଉଥିବା ଗାଈର ଦୁଇଟା ଗୋଇଠା ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ସହିଯାଆନ୍ତି (दुधारू गाय की दो लातें भी सही जाती हैं); କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ହାନି କରି କରାଯାଇଥିବା ଉପକାରର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ।
୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି / Mistake Alert):
[!WARNING]
ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ପିଲାମାନେ କରୁଥିବା ୩ଟି ମୁଖ୍ୟ ଭୁଲ୍:
1. ବାଣଭଟ୍ଟଙ୍କ ପୁସ୍ତକର ନାମ:
2. ସଜ୍ଜନଙ୍କ ପ୍ରଥମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ:
3. 'माधुर्य' (ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ) ର ସଂଜ୍ଞା:
୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):
ଆମେ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଦୋକାନକୁ ଯାଉ, ଯଦି ଦୋକାନୀ ବହୁତ ରାଗି ଓ କର୍କଶ ଭାବେ କଥା କହେ, ତେବେ ଜିନିଷ ଭଲ ଥିଲେ ବି ଆମେ ସେ ଦୋକାନକୁ ଆଉ ଯାଉନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଦୋକାନୀ ହସିହସି "ଆସନ୍ତୁ ଆଜ୍ଞା, କ’ଣ ନେବେ?" ବୋଲି ମିଠା ଭାବେ କହେ, ଆମେ ସବୁବେଳେ ତା’ରି ପାଖକୁ ହିଁ ଯାଉ। କଥାର ଏହି ମିଠାପଣ ହିଁ ସମାଜରେ ମଣିଷର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସମ୍ପତ୍ତି।
୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:
| ବିଷୟ | ତଥ୍ୟ | ହିନ୍ଦୀ ପ୍ରତିଶବ୍ଦ |
|---|---|---|
| ପାଠ ଓ ଲେଖକ | ମଧୁର ଭାଷଣ (मधुर भाषण) | बाबू गुलाबराय |
| ମୁଖ୍ୟ ଶକ୍ତି | ଭାଷା ଓ ବୁଦ୍ଧି | भाषा और बुद्धि |
| ବାଣଭଟ୍ଟଙ୍କ ଗ୍ରନ୍ଥ | କାଦମ୍ବରୀ | 'कादम्बरी' (अपूर्ण ग्रंथ) |
| ବଡ଼ ପୁଅର ଉକ୍ତି | ଶୁଷ୍କଂ କାଷ୍ଠଂ ତିଷ୍ଠତ୍ୟଗ୍ରେ | शुष्कं काष्ठं तिष्ठत्यग्रे |
| ସାନ ପୁଅର ଉକ୍ତି | ନୀରସ ତରୁବର ବିଳସତି ପୁରତଃ | नीरस तरुवर विलसति पुरतः |
| ଶିଷ୍ଟାଚାର | ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚରଣ | विनयपूर्ण व्यवहार (सच्चा शिष्टाचार) |
| ବ୍ୟାବସାୟିକ ଆଳାପ | ମପାଚୁପା କଥାବାର୍ତ୍ତା | नपी-तुली बातचीत |
| ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆଳାପ | ସ୍ନେହ ଓ ଆନ୍ତରିକତା | आत्मीयतापूर्ण बातचीत |
୬. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦର୍ଶ ସମାଧାନ:
ପ୍ରଥମ ବିଭାଗ: ଦୁଇ-ତିନୋଟି ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର (दो-तीन वाक्यों में उत्तर दीजिए):
ଉତ୍ତର:
ଭାଷା କାରଣରୁ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ଶାରୀରିକ ବଳରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇପାରିଛି। ଭାଷା ମାଧ୍ୟମରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଭାବନା, ଅନୁଭୂତି ଓ ଜ୍ଞାନକୁ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ସାଇତି ରଖି ନିରନ୍ତର ବିକାଶ ଓ ପ୍ରଗତି କରିଚାଲିଛି।
(भाषा के कारण ही मनुष्य शारीरिक बल में कम होते हुए भी ज्ञान और बुद्धि के बल पर जानवरों से श्रेष्ठ बन सका है और उसने निरंतर सामाजिक व वैज्ञानिक उन्नति की है।)
ଉତ୍ତର:
ଯେଉଁ ବାଣୀ ଶୁଣିବାକୁ ଶ୍ରୁତିମଧୁର ଲାଗେ ଏବଂ ଯାହା ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରେ, ତାହାକୁ 'ମଧୁର ଭାଷଣ' କୁହାଯାଏ। ଏଥିରେ ଶବ୍ଦର କୋମଳତା ସହିତ ହୃଦୟର ନିଷ୍କପଟ ଭାବ ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର ମିଶି ରହିଥାଏ।
(जो वाणी सुनने में कर्णप्रिय और मन को आनंदित करनेवाली होती है, उसे मधुर भाषण कहते हैं। इसमें हृदय की सरलता, विनम्रता और शब्दों का माधुर्य होता है।)
ଉତ୍ତର:
ସାମ୍ନାର ଶୁଷ୍କ ବୃକ୍ଷକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ପାଇଁ ବଡ଼ ପୁଅ କର୍କଶ ଶବ୍ଦରେ 'ଶୁଷ୍କଂ କାଷ୍ଠଂ ତିଷ୍ଠତ୍ୟଗ୍ରେ' କହିଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସାନ ପୁଅ ମଧୁର ଓ କୋମଳ କାବ୍ୟିକ ଭାଷାରେ 'ନୀରସ ତରୁବର ବିଳସତି ପୁରତଃ' କହିଲା। ସାନ ପୁଅର ଭାଷା ମଧୁର ଓ ରୁଚିକର ଥିବାରୁ ବାଣଭଟ୍ଟ ତାଙ୍କୁ 'କାଦମ୍ବରୀ' ଗ୍ରନ୍ଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ।
(बाणभट्ट के पूछने पर बड़े लड़के ने 'शुष्कं काष्ठं तिष्ठत्यग्रे' कहा जबकि छोटे लड़के ने उसी बात को मधुरता से 'नीरस तरुवर विलसति पुरतः' कहा। छोटे लड़के की भाषा ललित और मधुर होने के कारण उन्होंने उसे पुस्तक पूरी करने का भार सौंपा।)
ଉତ୍ତର:
ମନୁଷ୍ୟ ମଧୁର ବାଣୀ, ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚରଣ, କଥନୀ ଓ କରଣୀରେ ସମାନତା, ପରୋପକାର ଏବଂ ଅନ୍ୟର ଆତ୍ମସମ୍ମାନ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିବା ଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ସମାଜରେ ଆଦରର ପାତ୍ର ହୁଏ।
(मनुष्य मधुर वाणी, विनम्र व्यवहार, कथनी-करनी की समानता, परोपकार और शिष्टाचार के कारण समाज में आदरभाजन बनता है।)
ଉତ୍ତର:
ମଧୁର ବଚନ କହୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୁଏ ଏବଂ ସମାଜରେ ସମ୍ମାନ, ସ୍ନେହ ଓ ସହଯୋଗ ପାଏ। କିନ୍ତୁ କଟୁ ବଚନ କହୁଥିବା ଲୋକ ଘୃଣାର ପାତ୍ର ହୁଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ତା' ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ରଖିବାକୁ ଭୟ କରନ୍ତି।
(मधुर वचन बोलनेवाले को सबका प्रेम, सम्मान और सहयोग मिलता है, जबकि कटु वचन बोलनेवाला समाज में तिरस्कृत और अकेला पड़ जाता है।)
ଉତ୍ତର:
ଯଦି କୌଣସି କାମ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେବେ ମଧ୍ୟ ଆବେଦନକାରୀଙ୍କ ଆତ୍ମସମ୍ମାନକୁ ଆଘାତ ନଦେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିନମ୍ରତାର ସହିତ ନିଜର ଅସାମର୍ଥ୍ୟ ଜଣାଇବା ହେଉଛି ସଜ୍ଜନଙ୍କ ପ୍ରଥମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
(सज्जन का पहला कर्तव्य यह है कि यदि वह किसी का काम न भी कर सके, तो भी उसके स्वाभिमान की रक्षा करते हुए विनम्रता से इनकार करे।)
ଉତ୍ତର:
ବ୍ୟାବସାୟିକ କଥାବାର୍ତ୍ତା ମପାଚୁପା, ନିୟମାନୁସାରୀ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଘରୋଇ ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ ଆନ୍ତରିକତା, ଆତ୍ମୀୟତା ଓ ହୃଦୟର ସ୍ପର୍ଶ ରହିବା ନିତାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।
(व्यापारिक बातचीत नपी-तुली और औपचारिक होती है, जबकि निजी बातचीत में आत्मीयता, स्नेह और अनौपचारिकता का होना आवश्यक है।)
ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭାଗ: ଏକ ବା ଦୁଇଟି ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର (एक या दो वाक्यों में उत्तर दीजिए):
ଉତ୍ତର: मनुष्य की सामाजिकता भाषा और मधुर वार्तालाप के द्वारा कायम रहती है।
ଉତ୍ତର: मधुर शब्द दो रूठों को मिला देता है और कटु शब्द दो अभिन्न मित्रों के मन में भी वैमनस्य पैदा कर देता है।
ଉତ୍ତର: बाणभट्ट की प्रसिद्ध पुस्तक 'कादम्बरी' अधूरी रह गई थी।
ଉତ୍ତର: वार्तालाप की शिष्टता हमें समाज में लोकप्रिय और आदरभाजन बनाती है।
ଉତ୍ତର: कथनी और करनी की समानता से ही मनुष्य पर दूसरों का विश्वास जमता है और पाखंड दूर होता है।
ଉତ୍ତର: जब मनुष्य की वाणी और कर्म दोनों समाज-कल्याण के लिए समर्पित होते हैं, तब वह वंद्य बनता है।
ତୃତୀୟ ବିଭାଗ: ଏକ ଶବ୍ଦ ବା ଏକ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର (एक शब्द या एक वाक्य में उत्तर दीजिए):
ଉତ୍ତର: भाषा द्वारा ज्ञान, परंपरा और समाज की रक्षा होती है।
ଉତ୍ତର: बाबू गुलाबराय।
ଉତ୍ତର: वार्तालाप की शिष्टता और मधुर वाणी।
ଉତ୍ତର: कथनी और करनी में।
ଉତ୍ତର: वाणी और कर्म का सामंजस्य।
ଉତ୍ତର: हृदय की मलीनता और मधुर वचनों का मेल नहीं हो सकता।
ଉତ୍ତର: दुधारू गाय की दो लातें भी सहन की जाती हैं।
ଉତ୍ତର: वाणी की मधुरता के साथ विनयपूर्ण व्यवहार ही शिष्टाचार है।
ଉତ୍ତର: दूसरे के स्वाभिमान की रक्षा करना।
ଉତ୍ତର: आत्मीयता का।
ଚତୁର୍ଥ ବିଭାଗ: ଭାଷାଜ୍ଞାନ ଓ ବ୍ୟାକରଣ (भाषा-ज्ञान):
୧. ବିଶେଷଣ ପଦ ଚୟନ (विशेषण शब्द चुनिए):
(विश्वास, भौतिक, पटु, माधुर्य, वचन, शिष्टता, प्रसन्नता, व्यापारिक, सैद्धांतिक, मर्यादा, अभिमान)
➔ ବିଶେଷଣ ପଦ:
• भौतिक (भौतिक बल)
• पटु (वाक्-पटु)
• व्यापारिक (व्यापारिक बातचीत)
• सैद्धांतिक (सैद्धांतिक बात)
୨. ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟ (लिंग बताइए):
• गंध ➔ स्त्रीलिंग (सुगंध आ रही है)
• भाव ➔ पुल्लिंग (अच्छा भाव)
• कर्तव्य ➔ पुल्लिंग (हमारा कर्तव्य)
• परंपरा ➔ स्त्रीलिंग (प्राचीन परंपरा)
• भाषा ➔ स्त्रीलिंग (मीठी भाषा)
• भाषण ➔ पुल्लिंग (लंबा भाषण)
• वचन ➔ पुल्लिंग (मीठे वचन)
• वाणी ➔ स्त्रीलिंग (मधुर वाणी)
• साहित्य ➔ पुल्लिंग (उत्कृष्ट साहित्य)
• उन्नति ➔ स्त्रीलिंग (देश की उन्नति)
୩. ପ୍ରତିଶବ୍ଦ (पर्यायवाची शब्द):
• मनुष्य ➔ मानव, इंसान, नर
• पुस्तक ➔ किताब, ग्रंथ, पोथी
• मधुर ➔ मीठा, रसीला, कर्णप्रिय
• कटु ➔ कड़वा, कर्कश, तीखा
• आनंद ➔ सुख, हर्ष, उल्लास
୪. ବିପରୀତ ଶବ୍ଦ (विलोम शब्द):
• ज्ञान ➔ अज्ञान
• उन्नति ➔ अवनति
• सच्चा ➔ झूठा
• मधुर ➔ कटु / कर्कश
• आनंद ➔ शोक / दुःख
• मित्र ➔ शत्रु
• बड़ा ➔ छोटा
୫. ବାକ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ (वाक्य शुद्ध कीजिए):
(କ) भाषा मनुष्य के विशेष अधिकार है ➔ भाषा पर मनुष्य का विशेष अधिकार है।
(ଖ) हृदय का मलीनता और मधुर वचनों में योग नहीं हो सकता ➔ हृदय की मलीनता और मधुर वचनों में योग नहीं हो सकता। ('मलीनता' ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ)
(ଗ) कटुभाषी लोगों में लोग हृदय खोलकर बात करने में डरते हैं ➔ कटुभाषी लोगों से लोग हृदय खोलकर बात करने में डरते हैं।
(ଘ) भाव को प्रभावशाली भाषा के व्यक्त कर देना ही साहित्य है ➔ भाव को प्रभावशाली भाषा में व्यक्त कर देना ही साहित्य है।
(ଙ) मधुर वचन दूसरे में प्रसन्न भी कर सकते हैं ➔ मधुर वचन दूसरों को प्रसन्न भी कर सकते हैं।
୬. 'ता' ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦ:
• सामाजिक + ता = सामाजिकता
• मनुष्य + ता = मनुष्यता
• प्रसन्न + ता = प्रसन्नता
• अशिष्ट + ता = अशिष्टता
• मलीन + ता = मलीनता
୭. 'इक' ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦ:
• विचार + इक = वैचारिक
• नीति + इक = नैतिक
• इतिहास + इक = ऐतिहासिक
• भूत + इक = भौतिक
• समाज + इक = सामाजिक
• साहित्य + इक = साहित्यिक
• सिद्धांत + इक = सैद्धांतिक
• व्यापार + इक = व्यापारिक
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App