ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ଇତିହାସ: ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ - ପ୍ରଥମ ପାଠ: ଓଡ଼ିଆ ଜାତୀୟତାର ବିକାଶ (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)
ପ୍ରିୟ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନ (ଇତିହାସ) ବିଭାଗରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ "ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ଗଠନ"ର ପ୍ରଥମ ପାଠ "ଓଡ଼ିଆ ଜାତୀୟତାର ବିକାଶ" (Growth of Odia Nationalism) ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମାର୍କ-ବର୍ଦ୍ଧକ ଅଧ୍ୟାୟ। ୧୫୬୮ ମସିହାରେ ମୁକୁନ୍ଦଦେବଙ୍କ ପତନ ପରେ ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ୱାଧୀନତା ହରାଇବା, ୧୮୦୩ରେ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର, ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଶିକ୍ଷାର ବିକାଶ, କଟକ ଜିଲ୍ଲା ସ୍କୁଲ୍ ଓ ରେଭେନ୍ସା କଲେଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ମଧୁସୂଦନ ଦାସଙ୍କ ପ୍ରଥମ ସ୍ନାତକ ହେବା, କଟକ ମିଶନ୍ ପ୍ରେସ୍ ଓ ମୁଦ୍ରଣ ଶିଳ୍ପ, ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟଙ୍କ ‘ଉତ୍କଳ ଦୀପିକା’, ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କ ‘ସମ୍ବାଦ ବାହିକା’ ଓ ‘ବୋଧଦାୟିନୀ’, ବାମଣ୍ଡାର ‘ସମ୍ବଲପୁର ହିତୈଷିଣୀ’, ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ବିଲୋପ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଭାଷା ସୁରକ୍ଷା ଆନ୍ଦୋଳନ, ଗଞ୍ଜାମ ଓ ସମ୍ବଲପୁରର ସଂଗ୍ରାମ, ‘ଉତ୍କଳ ସଭା’ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ମହିମା ଧର୍ମ ଓ ଭୀମଭୋଇଙ୍କ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜାଗରଣ, ଟି.ଇ. ରେଭେନ୍ସା ଓ ଲର୍ଡ ରିପନଙ୍କ ଜନହିତକର କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ସମ୍ପର୍କିତ ସମସ୍ତ ତଥ୍ୟ, ସର୍ଟକଟ୍ ଓ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ନିର୍ଭୁଲ ଉତ୍ତର ଏଠାରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।
୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ ଓ ବିକଳ୍ପ ବାଦ୍ ଦେବା ଟ୍ରିକ୍ (୩-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଫର୍ମୁଲା):
(କ) ତାରିଖ ଓ ଘଟଣାକ୍ରମ ମାଷ୍ଟର ଟାଇମ୍ଲାଇନ୍ (Timeline Master Formula):
(ଖ) ୩-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଅପ୍ସନ୍ ଏଲିମିନେସନ୍ ଟ୍ରିକ୍ସ (MCQ Elimination Rules):
1. ପ୍ରଶ୍ନ: କେଉଁ ସମ୍ବାଦପତ୍ର / ପତ୍ରିକାର ସମ୍ପାଦକ କିଏ ଏବଂ କେଉଁଠାରୁ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିଲା?
2. ପ୍ରଶ୍ନ: କେଉଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କେଉଁ ସହରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା?
3. ପ୍ରଶ୍ନ: ଓଡ଼ିଶାରେ ଇଂରେଜ ଅଧିକାର ପୂର୍ବରୁ କାହାର ଶାସନ ଓ ରାଜଭାଷା କ’ଣ ଥିଲା?
୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ ଓ ରାଇମ୍ (Memory Rhyme Mnemonic):
ଛନ୍ଦ ରାଇମ୍:
ଅଠରଶହ ତିନିରେ ଇଂରେଜ ନେଲେ ଓଡ଼ିଶା କୋଳ,
ସଇଁତିରିଶେ ମିଶନ ପ୍ରେସ ବଢ଼ାଇଲା ବୋଲ।
ଛଅଷଠିରେ ଦୀପିକା ଜାଳିଲେ ଗୌରୀଶଙ୍କର ଧୀରେ,
ଫକୀରମୋହନ ବାହିକା ଗଢ଼ିଲେ ବାଲେଶ୍ୱର ତୀରେ।
ମଧୁବାବୁ ହେଲେ ପ୍ରଥମ ସ୍ନାତକ ଓଡ଼ିଆ ମାଟିର ଗର୍ବ,
ଉତ୍କଳ ସଭା ଡାକରା ଦେଲା ଏକାଠି ହେବାକୁ ସର୍ବ।
ଭୀମଭୋଇଙ୍କ ମହିମା ବାଣୀ ପ୍ରାଣେ ଭରିଲା ବଳ,
ଭାଷା ସୁରକ୍ଷା ଆନ୍ଦୋଳନେ ଜାଗିଲା ଉତ୍କଳ।
୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି / Mistake Alert):
| ବିଷୟ / ପ୍ରଶ୍ନ | ୯୦% ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ କରୁଥିବା ଭୁଲ୍ | ପରୀକ୍ଷାରେ ଲେଖିବାକୁ ଥିବା ୧୦୦% ସଠିକ୍ ତଥ୍ୟ | ମାର୍କ କଟିବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ |
|---|---|---|---|
| କଟକ କଲେକ୍ଟରଙ୍କ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷା ସ୍ୱୀକୃତି ବର୍ଷ | ୧୮୦୩ କିମ୍ବା ୧୮୬୬ ଲେଖିଦିଅନ୍ତି। | କଟକର କଲେକ୍ଟର ୧୮୪୯ ମସିହାରେ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷାକୁ ସରକାରୀ ଭାଷା ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲେ। | ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସାଲ୍ ଭୁଲିଯିବା। |
| 'ସମ୍ବଲପୁର ହିତୈଷିଣୀ'ର ପ୍ରକାଶ ସ୍ଥାନ | ସମ୍ବଲପୁର ସହର ଭାବନ୍ତି। | ଏହା ସମ୍ବଲପୁର ନୁହେଁ, ବାମଣ୍ଡା (ଦେବଗଡ଼) ରୁ ନୀଳମଣି ବିଦ୍ୟାରତ୍ନଙ୍କ ସମ୍ପାଦନାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିଲା। | ପତ୍ରିକାର ନାମ ଦେଖି ସହର ଅନୁମାନ କରିବା। |
| ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ସ୍ନାତକ (B.A.) | ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତି ବା ରାଧାନାଥ ରାୟ ଲେଖନ୍ତି। | ୧୮୬୮ରେ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ସ୍ନାତକ ଥିଲେ ଉତ୍କଳ ଗୌରବ ମଧୁସୂଦନ ଦାସ। | ମଧୁବାବୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷାଗତ ଐତିହାସିକ ରେକର୍ଡ ନ ଜାଣିବା। |
| 'ଉତ୍କଳ ଭାଷା ଉନ୍ନତି ବିଧାୟିନୀ ସଭା'ର ସ୍ଥାନ | କଟକ ଲେଖିଦିଅନ୍ତି। | ଏହା ବାଲେଶ୍ୱର ଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା (କଟକରେ ‘ଉତ୍କଳ ସଭା’ ଥିଲା)। | ସଭାଗୁଡ଼ିକର ସମାନାନ୍ତରାଳ ନାମରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତି। |
| ମହିମା ଧର୍ମର ପ୍ରଧାନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ | ଭୀମଭୋଇ ଲେଖିଦିଅନ୍ତି। | ପ୍ରଧାନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଥିଲେ ମହିମା ଗୋସ୍ୱାମୀ; ଭୀମଭୋଇ ଥିଲେ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କବି ତଥା ପ୍ରଚାରକ। | ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଓ ପ୍ରଚାରକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ନ ବୁଝିବା। |
୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):
ଭାବନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ଆମ ରାଜ୍ୟର ସ୍କୁଲ ଓ ଅଫିସ୍ରୁ ଆମ ମାତୃଭାଷା ଓଡ଼ିଆକୁ ହଟାଇ ବାହାର ଭାଷା ଜୋରଜବରଦସ୍ତ ଲଦିଦିଏ, ଆମ ମନରେ କେତେ ଆଘାତ ଲାଗିବ! ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଠିକ୍ ସେଇଆ ଘଟିଥିଲା। ବଙ୍ଗଳା, ହିନ୍ଦୀ ଓ ତେଲୁଗୁ ଭାଷାର ଚାପରୁ ନିଜ ମାତୃଭାଷା ଓଡ଼ିଆକୁ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଆମ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଯେଉଁ ଲଢ଼େଇ କରିଥିଲେ, ସେହି ସଂଘର୍ଷ ହିଁ ଆଜି ଆମକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷାଭିତ୍ତିକ ରାଜ୍ୟ ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦାନ କରିଛି।
୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ (The 1-Minute Visual Formula Box):
| ଦିଗ | ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ ଓ ଐତିହାସିକ ଘଟଣାବଳୀ |
|---|---|
| ରାଜନୈତିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି | • ୧୫୬୮: ମୁକୁନ୍ଦଦେବଙ୍କ ପତନ (ସ୍ୱାଧୀନତା ହରାଇଲା ଓଡ଼ିଶା)<br>• ୧୮୦୩: ଇଂରେଜମାନେ ମରହଟ୍ଟାଙ୍କଠାରୁ ଓଡ଼ିଶା (କଟକ, ପୁରୀ, ବାଲେଶ୍ୱର) ଅଧିକାର କଲେ |
| ଶିକ୍ଷାର ବିକାଶ | • ୧୮୨୩: କଟକ ଦାତବ୍ୟ ବିଦ୍ୟାଳୟ, ୧୮୪୧: ଜିଲ୍ଲା ସ୍କୁଲ୍<br>• ୧୮୫୪: ଉଡ୍ଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ବିଜ୍ଞପ୍ତି, ୧୮୫୭: କଲିକତା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ<br>• ୧୮୬୭: ଇଣ୍ଟରମିଡିଏଟ୍ କଲେଜ୍, ୧୮୬୮: ରେଭେନ୍ସା କଲେଜ<br>• ପ୍ରଥମ ସ୍ନାତକ: ମଧୁସୂଦନ ଦାସ (୧୮୬୮) |
| ମୁଦ୍ରଣ ଓ ସମ୍ବାଦପତ୍ର | • ୧୮୩୭: କଟକ ମିଶନ୍ ପ୍ରେସ୍ (ପ୍ରଥମ ଛାପାଖାନା)<br>• ଉତ୍କଳ ଦୀପିକା (୧୮୬୬, କଟକ): ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟ<br>• ସମ୍ବାଦ ବାହିକା ଓ ବୋଧଦାୟିନୀ (୧୮୬୮, ବାଲେଶ୍ୱର): ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତି<br>• ସମ୍ବଲପୁର ହିତୈଷିଣୀ (୧୮୮୯, ବାମଣ୍ଡା): ନୀଳମଣି ବିଦ୍ୟାରତ୍ନ |
| ଭାଷା ସଂଗ୍ରାମ | • ୧୮୪୯: କଟକ କଲେକ୍ଟରଙ୍କ ବଙ୍ଗଳା ଭାଷା ସ୍ୱୀକୃତି<br>• ଗଞ୍ଜାମରେ ତେଲୁଗୁ ବିରୋଧରେ ୧୮୭୦ ରସୁଲକୋଣ୍ଡା ସଭା<br>• ସମ୍ବଲପୁରରେ ହିନ୍ଦୀ ବିରୋଧରେ ସଂଗ୍ରାମ ଓ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ପୁନଃ ପ୍ରଚଳନ |
| ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସଂସ୍କୃତି | • ୧୮୮୨: ଉତ୍କଳ ସଭା (କଟକ) (ରାଧାନାଥ, ଗୌରୀଶଙ୍କର, ପ୍ୟାରୀମୋହନ)<br>• ମହିମା ଧର୍ମ: ମହିମା ଗୋସ୍ୱାମୀ (ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ), ଭୀମଭୋଇ (ପ୍ରଚାରକ)<br>• ୧୮୮୨ ଲର୍ଡ ରିପନଙ୍କ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ ଓ ୩୦ ଜୁନ୍ ୧୮୮୨ କଟକ ସଭା |
୬. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ସମାଧାନ:
(କ) ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଉଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷାର ବିକାଶ ଓ ତାହାର ଫଳାଫଳ ଆଲୋଚନା କର।
ଉତ୍ତର:
1. ବିକାଶ: ୧୮୨୩ରେ କଟକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହିତକାରୀ ଦାତବ୍ୟ ବିଦ୍ୟାଳୟ ୧୮୪୧ରେ ସରକାରୀ ହାଇସ୍କୁଲ୍ (କଟକ ଜିଲ୍ଲା ସ୍କୁଲ୍) ରେ ପରିଣତ ହେଲା। ୧୮୫୪ର ଉଡ୍ଙ୍କ ବିଜ୍ଞପ୍ତି ପରେ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ଘଟିଲା। ୧୮୬୭ରେ କଟକ ହାଇସ୍କୁଲ୍କୁ ଉନ୍ନୀତ କରି ଇଣ୍ଟରମିଡିଏଟ୍ ଏବଂ ୧୮୬୮ରେ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଡିଗ୍ରୀ କଲେଜ୍ (ପରେ କମିଶନର ଟି.ଇ. ରେଭେନ୍ସାଙ୍କ ନାମାନୁସାରେ ରେଭେନ୍ସା କଲେଜ) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଗଲା। ୧୮୬୮ରେ ମଧୁସୂଦନ ଦାସ ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଆ ସ୍ନାତକ ହେଲେ।
2. ଫଳାଫଳ: ରେଭେନ୍ସା କଲେଜରୁ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରି ଏକ ନୂତନ ଶିକ୍ଷିତ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ। ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀ ଅନ୍ୟାୟ ଓ ଶୋଷଣ ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କଲେ, ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା-ସଂସ୍କୃତିର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସଂଗ୍ରାମ କଲେ ଏବଂ ବିଚ୍ଛିନ୍ନାଞ୍ଚଳକୁ ଏକତ୍ରିତ କରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରଦେଶ ଗଠନର ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଲେ।
(ଖ) ଓଡ଼ିଶାରେ ସମ୍ବାଦପତ୍ରର କିପରି ବିକାଶ ହୋଇଥିଲା ?
ଉତ୍ତର:
1. ୧୮୩୭ରେ କଟକଠାରେ ପ୍ରଥମ ଛାପାଖାନା ‘କଟକ ମିଶନ୍ ପ୍ରେସ୍’ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ସମ୍ବାଦପତ୍ର ପ୍ରକାଶନର ପଥ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହେଲା।
2. ପ୍ରମୁଖ ପତ୍ରିକା:
3. ଭୂମିକା: ଏହି ସମ୍ବାଦପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖଦୁର୍ଦ୍ଦଶା, ନଅଙ୍କ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷର କରାଳ ରୂପ ଏବଂ ଭାଷା ବିଲୋପ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ବିରୋଧରେ ଜନମତ ସୃଷ୍ଟି କରି ଜାତୀୟ ଚେତନାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରିଥିଲେ।
(ଗ) ଓଡ଼ିଆ-ବଙ୍ଗଳାଭାଷା ବିବାଦ କିପରି ଓଡ଼ିଶାରେ ଜାତୀୟ ଚେତନା ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲା ?
ଉତ୍ତର:
1. ୧୮୦୩ରେ ଇଂରେଜ ଅଧିକାର ପରେ ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବହୁ ବଙ୍ଗାଳୀ କର୍ମଚାରୀ ଓଡ଼ିଶା ଆସିଲେ। ୧୮୪୯ରେ କଟକ କଲେକ୍ଟର ବଙ୍ଗଳା ଭାଷାକୁ ସରକାରୀ ଭାଷାର ମାନ୍ୟତା ଦେଲେ।
2. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭାବର ବାହାନା ଦେଖାଇ କାନ୍ତିଚନ୍ଦ୍ର ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟ ‘ଉଡ଼େୟା ଏକଟି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା ନୟେ’ ପୁସ୍ତକ ଲେଖି ଓଡ଼ିଆ ସ୍କୁଲରୁ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଉଠାଇ ବଙ୍ଗଳା ପ୍ରଚଳନ କରିବାକୁ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର କଲେ।
3. ନିଜ ମାତୃଭାଷାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉପରେ ଏହି ଆକ୍ରମଣ ଓଡ଼ିଆମାନଙ୍କୁ ଗଭୀର ଆଘାତ ଦେଲା। ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତି, ରାଧାନାଥ ରାୟ, ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟ ପ୍ରମୁଖ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ରଚନା ଓ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
4. ଜନ୍ ବୀମ୍ସ (ବାଲେଶ୍ୱର କଲେକ୍ଟର) ଓ ଟି.ଇ. ରେଭେନ୍ସା ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସପକ୍ଷରେ ମତ ଦେଲେ। ଏହି ଭାଷା ବିବାଦ ଓଡ଼ିଆ ଜାତିକୁ ଏକଜୁଟ କରି ଜାତୀୟତାର ମହାମନ୍ତ୍ରରେ ଦୀକ୍ଷିତ କରିଥିଲା।
(ଘ) ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଗଠିତ ହୋଇଥିବା କେଉଁ ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ଜାତୀୟ ଜାଗରଣକୁ ବଳବତ୍ତର କରିଥିଲା ?
ଉତ୍ତର:
ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଦ୍ଧରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା, ସାହିତ୍ୟ ଓ ସଂସ୍କୃତିର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଅନେକ ସଙ୍ଗଠନ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା:
1. ଉତ୍କଳ ସଭା (Utkal Sabha): ୧୮୮୨ ମସିହାରେ କଟକଠାରେ ରାଧାନାଥ ରାୟ, ପ୍ୟାରୀମୋହନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଗଠିତ ହୋଇ ରାଜନୈତିକ ଚେତନା ସୃଷ୍ଟି କଲା।
2. ଉତ୍କଳ ଭାଷା ଉନ୍ନତି ବିଧାୟିନୀ ସଭା: ବାଲେଶ୍ୱରଠାରେ ଗଠିତ ହୋଇ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲା।
3. କଟକର ଅନୁଷ୍ଠାନ: ‘ଉତ୍କଳ ଭାଷା ଉଦ୍ଦୀପନୀ ସଭା’ ଏବଂ ‘ଉତ୍କଳ ଉଲ୍ଲାସିନୀ ସଭା’।
4. ଉତ୍କଳ ହିତବାଦିନୀ ସଭା: ବ୍ରହ୍ମପୁର (ଗଞ୍ଜାମ) ଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ମାଡ୍ରାସ ପ୍ରଦେଶରେ ଥିବା ଓଡ଼ିଆମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ରିତ କରିଥିଲା। ଏହି ସମସ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓଡ଼ିଆ ଜାତୀୟ ଜାଗରଣକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବତ୍ତର କରିଥିଲେ।
(ଙ) ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ରରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଦେଖା ଦେଇଥିବା ‘ନବଜାଗରଣ’ କ’ଣ ଏବଂ ଓଡ଼ିଆ ଜାତୀୟତା ବିକାଶ ଦିଗରେ ଏହା କିପରି ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା ?
ଉତ୍ତର:
1. ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଧର୍ମର ପ୍ରସାର ବିରୋଧରେ ଓଡ଼ିଶା ମାଟିରୁ ଏକ ମହାନ ସଂସ୍କାରଧର୍ମୀ ଧାର୍ମିକ ଆନ୍ଦୋଳନ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା, ଯାହା ‘ସତ୍ୟ ମହିମା ଧର୍ମ’ ନାମରେ ପରିଚିତ।
2. ଏହି ଧର୍ମର ପ୍ରଧାନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଥିଲେ ମହିମା ଗୋସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରଚାରକ ଥିଲେ ମହାନ ସନ୍ଥକବି ଭୀମଭୋଇ।
3. ଭୀମଭୋଇଙ୍କ ସରଳ ଓ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ପଦ୍ୟାବଳୀ (ଯଥା: ‘ସ୍ତୁତି ଚିନ୍ତାମଣି’) ଜାତିଭେଦ ଓ କୁସଂସ୍କାରକୁ ଦୂର କରି ସମାଜରେ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପର ସେବା, ମାନବବାଦ ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ଭ୍ରାତୃଭାବ ସୃଷ୍ଟି କଲା।
4. ଏହି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ନବଜାଗରଣ ଓଡ଼ିଆ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମନରୁ ହୀନମନ୍ୟତା ଦୂର କରି ସେମାନଙ୍କୁ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଜାତୀୟ ସୂତ୍ରରେ ଏକତାବଦ୍ଧ କରିବାରେ ବିଶେଷ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।
(କ) କେବେ ଓଡ଼ିଶା ତା’ର ସ୍ୱାଧୀନତା ହରାଇଥିଲା ଏବଂ କେବେ ଇଂରେଜମାନେ ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର କଲେ ?
ଉତ୍ତର: ୧୫୬୮ ମସିହାରେ ମୁକୁନ୍ଦଦେବଙ୍କ ପତନ ସହ ଓଡ଼ିଶା ତାର ସ୍ୱାଧୀନତା ହରାଇଥିଲା ଏବଂ ୧୮୦୩ ମସିହାରେ ଇଂରେଜମାନେ ମରହଟ୍ଟାମାନଙ୍କଠାରୁ ଓଡ଼ିଶା ଅଧିକାର କରିଥିଲେ।
(ଖ) ଓଡ଼ିଶାରେ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ପାଇଁ କ’ଣ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ୧୮୫୪ ମସିହାର ଉଡ୍ଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ବିଜ୍ଞପ୍ତି (Wood's Despatch) ଏବଂ ୧୮୫୭ରେ କଲିକତା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓଡ଼ିଶାରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଆଧୁନିକ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ପାଇଁ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା।
(ଗ) ଓଡ଼ିଶାରେ ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବଗୋଷ୍ଠୀର ସଙ୍କଳ୍ପ କ’ଣ ଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ଅନ୍ୟାୟ ଓ ଅନୀତି ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିବା, ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା-ସଂସ୍କୃତିର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାଭାଷୀ ଅଞ୍ଚଳର ଏକତ୍ରୀକରଣ କରିବା ଥିଲା ଶିକ୍ଷିତ ଯୁବଗୋଷ୍ଠୀର ସଙ୍କଳ୍ପ।
(ଘ) କେବେ ଓଡ଼ିଶାରେ ପ୍ରଥମ ମୁଦ୍ରଣ ଯନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ନାମ କ’ଣ ଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ୧୮୩୭ ମସିହାରେ କଟକଠାରେ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ମୁଦ୍ରଣ ଯନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ନାମ ଥିଲା ‘କଟକ ମିଶନ୍ ପ୍ରେସ୍’ (Cuttack Mission Press)।
(ଙ) ‘ଉତ୍କଳ ଦୀପିକା’ର ସମ୍ପାଦକଙ୍କ ନାମ କ’ଣ ଥିଲା ଏବଂ ଏହା କେଉଁଠାରୁ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ‘ଉତ୍କଳ ଦୀପିକା’ର ସମ୍ପାଦକ ଥିଲେ କର୍ମବୀର ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟ ଏବଂ ଏହା ୧୮୬୬ ମସିହାରୁ କଟକଠାରୁ ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିଲା।
(ଚ) ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କ ସମ୍ପାଦନାରେ ପ୍ରକାଶିତ ସମ୍ବାଦ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ନାମ କ’ଣ ?
ଉତ୍ତର: ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତିଙ୍କ ସମ୍ପାଦନାରେ ବାଲେଶ୍ୱରରୁ ପ୍ରକାଶିତ ସମ୍ବାଦପତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଥିଲା ‘ସମ୍ବାଦ ବାହିକା’ ଏବଂ ‘ବୋଧଦାୟିନୀ’।
(ଛ) ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସଂଖ୍ୟା ବହୁତ କମ୍ ଥିବାର କାରଣ କ’ଣ ଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ଓଡ଼ିଶାରେ ଛାପାଖାନାର ଅଭାବ ଏବଂ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଉଚ୍ଚଶିକ୍ଷିତ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ ଲେଖକମାନଙ୍କ ସ୍ୱଳ୍ପତା ଯୋଗୁଁ ଊନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ସଂଖ୍ୟା ବହୁତ କମ୍ ଥିଲା।
(ଜ) ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ସୁରକ୍ଷା ଓ ବିକାଶ ପାଇଁ କଟକରେ କେଉଁ ପ୍ରମୁଖ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ସୁରକ୍ଷା ଓ ବିକାଶ ପାଇଁ ୧୮୮୨ ମସିହାରେ କଟକଠାରେ ପ୍ରମୁଖ ରାଜନୈତିକ-ସାଂସ୍କୃତିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ‘ଉତ୍କଳ ସଭା’ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା।
(ଝ) କିଏ ମହିମା ଧର୍ମର ପ୍ରଧାନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଥିଲେ ଏବଂ କିଏ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଚାରକ ଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ମହିମା ଗୋସ୍ୱାମୀ ମହିମା ଧର୍ମର ପ୍ରଧାନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଥିଲେ ଏବଂ ସନ୍ଥକବି ଭୀମଭୋଇ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଚାରକ ଥିଲେ।
(ଞ) ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ରିପନଙ୍କୁ ଧନ୍ୟବାଦ ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କେବେ ଏବଂ କେଉଁଠାରେ ଏକ ବିରାଟ ସାଧାରଣ ସଭା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ୧୮୮୨ ମସିହା ଜୁନ୍ ୩୦ ତାରିଖ ଦିନ କଟକଠାରେ ଲର୍ଡ ରିପନଙ୍କୁ ଧନ୍ୟବାଦ ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ବିରାଟ ସାଧାରଣ ସଭା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା।
(କ) କଲିକତା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ କେବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: କଲିକତା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ୧୮୫୭ ମସିହାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା।
(ଖ) ରେଭେନ୍ସା କଲେଜ କେବେ ଜନ୍ମଲାଭ କରିଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ରେଭେନ୍ସା କଲେଜ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଡିଗ୍ରୀ କଲେଜ୍ ଭାବେ ଜନ୍ମଲାଭ କରିଥିଲା।
(ଗ) ୧୮୬୭ରେ କେଉଁ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନକୁ ଉନ୍ନୀତ କରାଯାଇ ଏକ ଇଣ୍ଟରମିଡିଏଟ୍ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ କରାଗଲା ?
ଉତ୍ତର: ୧୮୬୭ ମସିହାରେ କଟକ ଜିଲ୍ଲା ସ୍କୁଲ୍ (ହାଇସ୍କୁଲ୍) କୁ ଉନ୍ନୀତ କରାଯାଇ ଏକ ଇଣ୍ଟରମିଡିଏଟ୍ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟ କରାଗଲା।
(ଘ) କିଏ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ସ୍ନାତକ ହୋଇଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ଉତ୍କଳ ଗୌରବ ମଧୁସୂଦନ ଦାସ ୧୮୬୮ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ସ୍ନାତକ (B.A.) ହୋଇଥିଲେ।
(ଙ) ‘ସମ୍ବଲପୁର ହିତୈଷିଣୀ’ର ପ୍ରକାଶକ କିଏ ଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ବାମଣ୍ଡାର ରାଜା ବାସୁଦେବ ସୁଢ଼ଳଦେବ ‘ସମ୍ବଲପୁର ହିତୈଷିଣୀ’ର ପ୍ରକାଶକ/ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଥିଲେ (ସମ୍ପାଦକ ଥିଲେ ନୀଳମଣି ବିଦ୍ୟାରତ୍ନ)।
(ଚ) ମରହଟ୍ଟାମାନେ କେଉଁ ଭାଷାକୁ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଭାଷା ରୂପେ ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ମରହଟ୍ଟାମାନେ ପାର୍ସୀ (Persian) ଭାଷାକୁ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଭାଷା ରୂପେ ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥିଲେ।
(ଛ) ‘ଉତ୍କଳ ଭାଷା ଉନ୍ନତି ବିଧାୟିନୀ ସଭା’ କେଉଁଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ‘ଉତ୍କଳ ଭାଷା ଉନ୍ନତି ବିଧାୟିନୀ ସଭା’ ବାଲେଶ୍ୱରଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା।
(ଜ) ଭୀମଭୋଇ କେଉଁ ଧର୍ମକୁ ଭିତ୍ତିକରି ତାଙ୍କର କବିତା ଗୁଡ଼ିକ ରଚନା କରିଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ଭୀମଭୋଇ ମହିମା ଧର୍ମ (ସତ୍ୟ ମହିମା ଧର୍ମ) କୁ ଭିତ୍ତିକରି ତାଙ୍କର କବିତାଗୁଡ଼ିକ ରଚନା କରିଥିଲେ।
(ଝ) ଟି.ଇ. ରେଭେନ୍ସା କେଉଁଠାରେ ନୂତନ ନଦୀବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ଟି.ଇ. ରେଭେନ୍ସା ଆଳି ଏବଂ ବାଙ୍କୀଠାରେ ନୂତନ ନଦୀବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ ତଥା ପୁରୁଣା ବନ୍ଧର ମରାମତି କରିଥିଲେ।
(ଞ) ଲର୍ଡ ରିପନ୍ କେବେ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ଭାଇସରାୟ ଲର୍ଡ ରିପନ୍ ୧୮୮୨ ମସିହାରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ।
(କ) କେବେ କଟକରେ ଏକ ହିତକାରୀ ଦାତବ୍ୟ ବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା ?
(i) ୧୮୦୩
(ii) ୧୮୨୩
(iii) ୧୮୪୧
(iv) ୧୮୫୪
ଉତ୍ତର: (ii) ୧୮୨୩
(ଖ) କିଏ “ବୋଧଦାୟିନୀ”ର ସମ୍ପାଦକ ଥିଲେ ?
(i) ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତି
(ii) ରାଧାନାଥ ରାୟ
(iii) ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟ
(iv) ନୀଳମଣି ବିଦ୍ୟାରତ୍ନ
ଉତ୍ତର: (i) ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତି
(ଗ) ମୁଖ୍ୟତଃ କେଉଁ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଓଡ଼ିଶା ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ?
(i) ଗଞ୍ଜାମ, ପୁରୀ, କଟକ
(ii) ପୁରୀ, କଟକ, ବାଲେଶ୍ୱର
(iii) କଟକ, ବାଲେଶ୍ୱର, ସମ୍ବଲପୁର
(iv) ପୁରୀ, ଗଞ୍ଜାମ, ସମ୍ବଲପୁର
ଉତ୍ତର: (ii) ପୁରୀ, କଟକ, ବାଲେଶ୍ୱର
(ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ୧୮୦୩ରେ ଅଧିକୃତ ଓଡ଼ିଶା ଡିଭିଜନ୍ ମୁଖ୍ୟତଃ କଟକ, ପୁରୀ ଓ ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲାକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଥିଲା।)
(ଘ) କେବେ କଟକର କଲେକ୍ଟର ବଙ୍ଗଳାଭାଷାକୁ ସରକାରୀ ଭାଷା ରୂପେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲେ ?
(i) ୧୮୦୩
(ii) ୧୮୪୯
(iii) ୧୮୬୬
(iv) ୧୮୬୮
ଉତ୍ତର: (ii) ୧୮୪୯
୧. ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ବିକାଶକୁ ସମର୍ଥନ କରୁଥିବା ବିଶିଷ୍ଟ ବଙ୍ଗଭାଷୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ଇଂରେଜ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ତାଲିକା:
1. ଜନ୍ ବୀମ୍ସ (John Beames) - ବାଲେଶ୍ୱରର କଲେକ୍ଟର, ଯିଏ ରୟାଲ୍ ଏସିଆଟିକ୍ ସୋସାଇଟିରେ ପ୍ରବନ୍ଧ ପାଠ କରି ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲେ ଯେ ଓଡ଼ିଆ ବଙ୍ଗଳାଠାରୁ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାଷା।
2. ଟି.ଇ. ରେଭେନ୍ସା (T.E. Ravenshaw) - ଓଡ଼ିଶା ଡିଭିଜନର କମିଶନର, ଯିଏ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ଶିକ୍ଷାଦାନ ଓ ରେଭେନ୍ସା କଲେଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ପ୍ରମୁଖ ସମର୍ଥନ ଦେଇଥିଲେ।
1. ଗୌରୀଶଙ୍କର ରାୟ - କଟକରେ ‘ଉତ୍କଳ ଦୀପିକା’ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସାରା ଜୀବନ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଲଢ଼ିଥିଲେ।
2. ରାଧାନାଥ ରାୟ - ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଯୁଗସ୍ରଷ୍ଟା କବିବର, ଯିଏ ସ୍କୁଲ୍ ଇନ୍ସପେକ୍ଟର ଥାଇ ଓଡ଼ିଆ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ରଚନାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥିଲେ।
3. ଭୂଦେବ ମୁଖୋପାଧ୍ୟାୟ - ଶିକ୍ଷା ବିଭାଗର ଇନ୍ସପେକ୍ଟର, ଯିଏ ଓଡ଼ିଶାର ସ୍କୁଲରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ପ୍ରଚଳନ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ କରିଥିଲେ।
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App