ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ଇତିହାସ: ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ - ପ୍ରଥମ ପାଠ: ଭାରତ ସହିତ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)
ପ୍ରିୟ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ସାମାଜିକ ବିଜ୍ଞାନ (ଇତିହାସ) ବିଭାଗରେ ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ "ଭାରତରେ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ଓ ଗୋଆ, ଫରାସୀ କଲୋନୀର ମୁକ୍ତି"ର ପ୍ରଥମ ପାଠ "ଭାରତ ସହିତ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ" (Merger of Princely States with India) ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଓ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚରାଯାଉଥିବା ଅଧ୍ୟାୟ। ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରାପ୍ତି କାଳରେ ୫୬୫ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥିତି, ଲର୍ଡ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ୍ଙ୍କ ରାଜନ୍ୟ ମଣ୍ଡଳୀ ବୈଠକ, ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲ୍ ('ଭାରତର ବିସ୍ମାର୍କ' ଓ 'ଲୌହମାନବ') ଏବଂ ଭି.ପି. ମେନନ୍ଙ୍କ ଅବଦାନ, ‘ମିଳନ ପତ୍ର’ (Instrument of Accession), ଜୁନାଗଡ଼, ହାଇଦ୍ରାବାଦ୍ ('ଅପରେସନ୍ ପୋଲୋ') ଓ ଜାମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର (ଧାରା ୩୭୦) ର ମିଶ୍ରଣ, ଓଡ଼ିଶାର ନୀଳଗିରିରୁ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ମିଶ୍ରଣର ଶୁଭାରମ୍ଭ (ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବଙ୍କ ଭୂମିକା), ‘ମିଶ୍ରଣ ଚୁକ୍ତି’ (Merger Agreement), ରାଜାମାନଙ୍କ ହାତପାଣ୍ଠି (Privy Purse), ସୌରାଷ୍ଟ୍ର, ମଧ୍ୟଭାରତ, ପେପ୍ସୁ (ପୂର୍ବ ପଞ୍ଜାବ ରାଜ୍ୟସଂଘ) ଓ ୧୯୫୬ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ୍ ସମ୍ପର୍କିତ ସମସ୍ତ ତଥ୍ୟ, ସର୍ଟକଟ୍ ଓ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ନିର୍ଭୁଲ ଉତ୍ତର ଏଠାରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।
୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ ଓ ବିକଳ୍ପ ବାଦ୍ ଦେବା ଟ୍ରିକ୍ (୩-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଫର୍ମୁଲା):
(କ) ତାରିଖ ଓ ଘଟଣାକ୍ରମ ମାଷ୍ଟର ଟାଇମ୍ଲାଇନ୍ (Timeline Master Formula):
(ଖ) ୩-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଅପ୍ସନ୍ ଏଲିମିନେସନ୍ ଟ୍ରିକ୍ସ (MCQ Elimination Rules):
1. ପ୍ରଶ୍ନ: କେଉଁ ସେନା କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ କେଉଁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ହୋଇଥିଲା?
2. ପ୍ରଶ୍ନ: ମିଳନ ପତ୍ର (Instrument of Accession) ଅନୁଯାୟୀ କେଉଁ ୩ଟି କ୍ଷମତା ଭାରତ ସରକାରଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା?
3. ପ୍ରଶ୍ନ: କେଉଁ ରାଜ୍ୟ ମିଶ୍ରଣରୁ ଭାରତରେ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା?
4. ପ୍ରଶ୍ନ: ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲ୍ଙ୍କୁ କାହିଁକି ‘ଭାରତର ବିସ୍ମାର୍କ’ କୁହାଯାଏ?
୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ ଓ ରାଇମ୍ (Memory Rhyme Mnemonic):
ଛନ୍ଦ ରାଇମ୍:
ପାଞ୍ଚଶହ ପଞ୍ଚଷଠି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ଥିଲେ ଅବାଟେ,
ଲୌହମାନବ ପଟେଲ୍ ବାନ୍ଧିଲେ ଏକା ବାଟେ।
ପ୍ରତିରକ୍ଷା ବୈଦେଶିକ ଯୋଗାଯୋଗ ଦେଇ,
ମିଳନ ପତ୍ରେ ସ୍ୱାକ୍ଷରିଲେ ସବୁ ରାଜା ଯାଇ।
ହରି ସିଂହ କାଶ୍ମୀର ଦେଲେ ବିପଦ ବେଳେ,
ଅପରେସନ୍ ପୋଲୋ ଚାଲିଲା ହାଇଦ୍ରାବାଦ ତଳେ।
ନୀଳଗିରି ମାଟିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ମିଶ୍ରଣ କଥା,
ଅଖଣ୍ଡ ଭାରତ ପାଇଁ ପଟେଲ ନୁଆଁଇଲେ ମଥା।
୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି / Mistake Alert):
| ବିଷୟ / ପ୍ରଶ୍ନ | ୯୦% ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ କରୁଥିବା ଭୁଲ୍ | ପରୀକ୍ଷାରେ ଲେଖିବାକୁ ଥିବା ୧୦୦% ସଠିକ୍ ତଥ୍ୟ | ମାର୍କ କଟିବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ |
|---|---|---|---|
| ‘ମିଳନ ପତ୍ର’ ଓ ‘ମିଶ୍ରଣ ଚୁକ୍ତି’ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ | ଉଭୟଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବନ୍ତି। | ମିଳନ ପତ୍ର (Instrument of Accession) ରେ କେବଳ ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ଓ ଯୋଗାଯୋଗ ଦିଆଯାଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ମିଶ୍ରଣ ଚୁକ୍ତି (Merger Agreement) ରେ ରାଜାମାନେ ସମସ୍ତ ଶାସନ କ୍ଷମତା ଭାରତକୁ ଦେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଲୀନ ହୋଇଥିଲେ। | ଦୁଇଟି ପୃଥକ୍ ଚୁକ୍ତିର ଅର୍ଥ ନ ବୁଝିବା। |
| ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ ପ୍ରଥମେ କେଉଁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା? | ଗୁଜରାଟ ବା ହାଇଦ୍ରାବାଦ୍ ଭାବନ୍ତି। | ଏହା ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଓଡ଼ିଶାର ନୀଳଗିରି (ନଭେମ୍ବର ୧୯୪୭) ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। | ଓଡ଼ିଶାର ଐତିହାସିକ ପ୍ରାଥମିକତା ନ ଜାଣିବା। |
| ଅପରେସନ୍ ପୋଲୋର ଲକ୍ଷ୍ୟ | କାଶ୍ମୀର ମୁକ୍ତି ଅଭିଯାନ ଭାବନ୍ତି। | ‘ଅପରେସନ୍ ପୋଲୋ’ ହାଇଦ୍ରାବାଦ୍ର ନିଜାମ୍ଙ୍କ ବିରୋଧରେ (୧୯୪୮ ସେପ୍ଟେମ୍ବର) ହୋଇଥିଲା। | ସାମରିକ ଅପରେସନ୍ର ନାମ ଓ ରାଜ୍ୟରେ ଭ୍ରାନ୍ତି। |
| ରାଜାଙ୍କ ହାତପାଣ୍ଠି (Privy Purse) କିପରି ସ୍ଥିର ହେଉଥିଲା? | ରାଜାଙ୍କ ବୟସ ବା ପରିବାର ଲୋକଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ଭାବନ୍ତି। | ଏହା ରାଜ୍ୟରୁ ଆଦାୟ ହେଉଥିବା ବାର୍ଷିକ ରାଜସ୍ୱ (Revenue) ଭିତ୍ତିରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା। | ହାତପାଣ୍ଠି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣର ନିୟମ ନ ଜାଣିବା। |
| ଜାମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ମିଶ୍ରଣ ସମୟରେ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ | ଶେଖ୍ ଅବ୍ଦୁଲ୍ଲା ଲେଖିଦିଅନ୍ତି। | ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଏବଂ କାଶ୍ମୀରର ରାଜା ଥିଲେ ମହାରାଜା ହରି ସିଂହ। | ଶାସକ ଓ ନେତାଙ୍କ ଭୂମିକା ଗୋଳମାଳ। |
୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):
କଳ୍ପନା କରନ୍ତୁ ଭାରତ ଭିତରେ ଯଦି ଆଜି ୫୬୫ଟି ଛୋଟ ଛୋଟ ଅଲଗା ଦେଶ ଥାଆନ୍ତା, ତେବେ କଟକରୁ ଭୁବନେଶ୍ୱର ବା କଟକରୁ ଢେଙ୍କାନାଳ ଗଲେ ପାସ୍ପୋର୍ଟ ଓ ଭିସା ଦେଖାଇବାକୁ ପଡୁଥାନ୍ତା, ଅଲଗା ଟଙ୍କା ଚଳୁଥାନ୍ତା ଆଉ ରାସ୍ତା ଘାଟରେ କଷ୍ଟମ୍ସ ଚେକିଂ ହେଉଥାନ୍ତା! ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲ୍ ସେହିସବୁ କାନ୍ଥକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ ଗୋଟିଏ ବିଶାଳ ଭାରତ ଗଠନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଫଳରେ ଆଜି ଆମେ ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ଚଳପ୍ରଚଳ କରିପାରୁଛେ।
୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ (The 1-Minute Visual Formula Box):
| ଦିଗ | ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ ଓ ଐତିହାସିକ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ |
|---|---|
| ପୃଷ୍ଠଭୂମି | • ୫୬୫ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ (ଭାରତର ୪୦% ଭୂଖଣ୍ଡ)<br>• ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ୍ଙ୍କ ରାଜନ୍ୟ ମଣ୍ଡଳୀ ବୈଠକ (୨୫ ଜୁଲାଇ ୧୯୪୭)<br>• ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟ: ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲ୍ (ମନ୍ତ୍ରୀ), ଭି.ପି. ମେନନ୍ (ସଚିବ) |
| ମିଳନ ପତ୍ର (Accession) | • ୩ଟି ବିଷୟ ହସ୍ତାନ୍ତର: ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ଓ ଯୋଗାଯୋଗ<br>• ସମସ୍ୟା ରାଜ୍ୟ: ଜୁନାଗଡ଼ (ଗଣଭୋଟ୍ ୧୯୪୮), ହାଇଦ୍ରାବାଦ୍ ('ଅପରେସନ୍ ପୋଲୋ' ୧୩-୧୭ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯୪୮), କାଶ୍ମୀର (ରାଜା ହରି ସିଂହ, ୨୬ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୪୭) |
| ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶ୍ରଣ (Merger) | • ଆରମ୍ଭ: ନୀଳଗିରି (ଓଡ଼ିଶା) (ନଭେମ୍ବର ୧୯୪୭, ଡ. ମହତାବଙ୍କ ଭୂମିକା)<br>• ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲ୍ଙ୍କ କଟକ ଗସ୍ତ (୧୪-୧୫ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୭): ୨୫ଟି ଗଡ଼ଜାତର ମିଶ୍ରଣ (୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୪୮ରୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ, ମୟୂରଭଞ୍ଜ ୧୯୪୯)<br>• ସୌରାଷ୍ଟ୍ର (୨୨୨ ରାଜ୍ୟ), ମଧ୍ୟଭାରତ, ପେପ୍ସୁ (PEPSU) |
| ମିଶ୍ରଣ ଚୁକ୍ତିର ସର୍ତ୍ତ | • ସମସ୍ତ ଶାସନ କ୍ଷମତା ଭାରତ ସରକାରଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର<br>• ରାଜାଙ୍କ ବାର୍ଷିକ ପେନ୍ସନ୍: ହାତପାଣ୍ଠି (Privy Purse)<br>• ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରାସାଦ ସୁରକ୍ଷିତ<br>• ୧୯୫୬ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠନ ଆଇନ୍ ବଳରେ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ବିଲୟ |
୬. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ସମାଧାନ:
(କ) ଲର୍ଡ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ୍ କେବେ ଓ କାହିଁକି ରାଜନ୍ୟ ମଣ୍ଡଳୀର ବୈଠକ ଡକାଇଥିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ସେ ଦେଶୀୟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଭାରତ ସହିତ ମିଶିବା ପାଇଁ କିପରି ଅନୁପ୍ରାଣିତ କରିଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର:
1. କେବେ ଓ କାହିଁକି: ୧୯୪୭ ଜୁଲାଇ ୨୫ ତାରିଖରେ ଭାଇସରାୟ ଲର୍ଡ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ୍ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀଠାରେ ଦେଶୀୟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ନେଇ ‘ରାଜନ୍ୟ ମଣ୍ଡଳୀ’ (Chamber of Princes) ର ବୈଠକ ଡକାଇଥିଲେ। ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଯେପରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରହି ଭାରତ ଭିତରେ ବିଶୃଙ୍ଖଳା ସୃଷ୍ଟି ନକରନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଭାରତ ସହ ମିଶାଇବା ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା।
2. ଅନୁପ୍ରେରଣା: ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ୍ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଇ କହିଥିଲେ ଯେ ସେମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଭୌଗୋଳିକ ଭାବେ ଭାରତୀୟ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ତେଣୁ ସ୍ୱାଧୀନ ରହିବା ଅସମ୍ଭବ। ଭାରତୀୟ ଡୋମିନିଅନ୍ ସହିତ ମିଶିଲେ ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ମାନ, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ପଦମର୍ଯ୍ୟାଦା ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବ ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ କେବଳ ୩ଟି ବିଷୟ (ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ଓ ଯୋଗାଯୋଗ) ଭାରତ ସରକାରଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ଏହି ପରାମର୍ଶ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ କରିଥିଲା।
(ଖ) ମିଳନ ପତ୍ରରେ କ’ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା ଏବଂ ଏହାକୁ ଦେଶୀୟ ରାଜାମାନେ କିପରି ଗ୍ରହଣ କଲେ ?
ଉତ୍ତର:
1. ବ୍ୟବସ୍ଥା: ‘ମିଳନ ପତ୍ର’ (Instrument of Accession) ହେଉଛି ଭି.ପି. ମେନନ୍ ଓ ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲ୍ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏକ ଐତିହାସିକ ଦଲିଲ୍। ଏହି ପତ୍ରରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିବା ଦ୍ୱାରା ଦେଶୀୟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ କେବଳ ତିନୋଟି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ ଯଥା—ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ଏବଂ ଯୋଗାଯୋଗ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାସନ କ୍ଷମତାରେ ରାଜାମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନତା ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହୁଥିଲା।
2. ରାଜାମାନଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା: ଏଥିରେ ନିଜର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ସୁରକ୍ଷିତ ରହୁଥିବା ଦେଖି ଅଧିକାଂଶ ରାଜା ଏହାକୁ ଆନନ୍ଦର ସହ ଗ୍ରହଣ କରିନେଲେ। ୧୯୪୭ ଅଗଷ୍ଟ ୧୫ ସୁଦ୍ଧା ଜୁନାଗଡ଼, ହାଇଦ୍ରାବାଦ୍ ଓ କାଶ୍ମୀର ବ୍ୟତୀତ ଭାରତ ସୀମା ଭିତରେ ଥିବା ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଦେଶୀୟ ରାଜା ଏହି ମିଳନ ପତ୍ରରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରି ଭାରତୀୟ ସଂଘରେ ସାମିଲ୍ ହୋଇଗଲେ।
(ଗ) କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ କାଶ୍ମୀରର ରାଜା ହରି ସିଂହ ମିଳନ ପତ୍ରରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କଲେ ?
ଉତ୍ତର:
1. ଜାମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ଥିଲା ଏକ ମୁସଲିମ୍ ବହୁଳ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଶାସକ ଥିଲେ ହିନ୍ଦୁ ରାଜା ମହାରାଜା ହରି ସିଂହ। ସେ ପ୍ରଥମେ ଉଭୟ ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନଠାରୁ ଦୂରରେ ରହି ସ୍ୱାଧୀନ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ।
2. କିନ୍ତୁ ୧୯୪୭ ଅକ୍ଟୋବର ୨୨ରେ ପାକିସ୍ତାନୀ ସେନାବାହିନୀର ସହାୟତାରେ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରରେ ସଜ୍ଜିତ ଆଦିବାସୀ ପଠାଣ ଆକ୍ରମଣକାରୀମାନେ କାଶ୍ମୀର ଭିତରକୁ ଅନୁପ୍ରବେଶ କରି ବର୍ବର ଲୁଣ୍ଠନ ଓ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ଚଳାଇ ରାଜଧାନୀ ଶ୍ରୀନଗର ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
3. ନିଜ ସେନା ଦୁର୍ବଳ ଥିବାରୁ କାଶ୍ମୀରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବିପନ୍ନ ଦେଖି ରାଜା ହରି ସିଂହ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କୁ ଜରୁରୀ ସାମରିକ ସହାୟତା ମାଗିଲେ। ଭାରତ ସରକାର ସ୍ପଷ୍ଟ କଲେ ଯେ ଭାରତରେ ମିଶ୍ରଣ ବିନା ଭାରତୀୟ ସେନା ପଠାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
4. ତେଣୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ୧୯୪୭ ଅକ୍ଟୋବର ୨୬ ତାରିଖରେ ରାଜା ହରି ସିଂହ ‘ମିଳନ ପତ୍ର’ରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କଲେ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସେନା ବିମାନ ଯୋଗେ ଶ୍ରୀନଗର ପହଞ୍ଚି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ତଡ଼ିଦେଇଥିଲା।
(ଘ) ପଟେଲ୍ ଓ ମେନନ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶ୍ରଣ ସପକ୍ଷରେ କି କି ଯୁକ୍ତି ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ ?
ଉତ୍ତର:
କେବଳ ମିଳନ ପତ୍ର ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଭାରତ ସହ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶ୍ରଣ ହେବା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲ୍ ଓ ଭି.ପି. ମେନନ୍ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଦୃଢ଼ ଯୁକ୍ତି ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ:
1. ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶ୍ରଣ ନହେଲେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଦୁର୍ବଳ ଅର୍ଥନୀତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଶୁଡ଼ି ପଡ଼ିବ ଏବଂ ସେମାନେ ନିଜେ କୌଣସି ଜନହିତକର କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
2. ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତେ ଏକଛତ୍ରବାଦୀ ରାଜତନ୍ତ୍ର ଚାଲିଲେ ପ୍ରଜାମାନେ ବିଦ୍ରୋହ କରିବେ ଏବଂ ଦେଶରେ ଘୋର ଅରାଜକତା ବ୍ୟାପିବ।
3. ଭାରତ ଭିତରେ ଅବାଧ ବାଣିଜ୍ୟ, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଯୋଗାଯୋଗ ଗମ୍ଭୀର ଭାବେ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।
4. ଅପରାଧୀମାନେ ଭାରତରେ ଅପରାଧ କରି ଏହି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କରେ ଆତ୍ମଗୋପନ କରିବେ, ଫଳରେ ଆଇନ୍ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା ଅସମ୍ଭବ ହେବ।
5. ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ସାର୍ବଭୌମ ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନ ନହେଲେ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସୁଫଳ ସାଧାରଣ ଜନତା ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
(ଙ) ମିଶ୍ରଣ ଚୁକ୍ତିର ସର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ଥିଲା ?
ଉତ୍ତର:
‘ମିଶ୍ରଣ ଚୁକ୍ତି’ (Merger Agreement) ଅନୁଯାୟୀ ନିମ୍ନଲିଖିତ ସର୍ତ୍ତମାନ ସ୍ଥିର କରାଯାଇଥିଲା:
1. ଶାସନ କ୍ଷମତା ହସ୍ତାନ୍ତର: ଦେଶୀୟ ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ ସମ୍ପର୍କିତ ସମସ୍ତ କ୍ଷମତା ଭାରତ ସରକାରଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କଲେ ଏବଂ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର କୌଣସି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିତି ରହିଲା ନାହିଁ।
2. ହାତପାଣ୍ଠି (Privy Purse): ଶାସନ ହରାଇଥିବା ରାଜାମାନଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟର ବାର୍ଷିକ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ ଭିତ୍ତିରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବାର୍ଷିକ ପେନ୍ସନ୍ ବା ‘ହାତପାଣ୍ଠି’ ଦେବାକୁ ଭାରତ ସରକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
3. ସମ୍ପତ୍ତି ସୁରକ୍ଷା: ରାଜାମାନଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ଥାବର-ଅସ୍ଥାବର ସମ୍ପତ୍ତି, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପଦପଦବୀ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିଲା, ଯାହା ସେମାନଙ୍କ ବଂଶଧରମାନେ ବଂଶାନୁକ୍ରମିକ ଭାବେ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ।
4. କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା: ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାଦେଶିକ ସରକାର ନିଜର ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
(କ) ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଅବସ୍ଥା କିପରି ଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାରତ ଭୂଖଣ୍ଡର ପ୍ରାୟ ୪୦% ଅଞ୍ଚଳ ୫୬୫ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ଅଧୀନରେ ଥିଲା ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଲୋପ ପାଇବାରୁ ସେମାନେ ସାର୍ବଭୌମ ସ୍ୱାଧୀନ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ।
(ଖ) ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆଇନରେ ରାଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ କି ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ଏହି ଆଇନ୍ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରୁ ବ୍ରିଟିଶ୍ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ପ୍ରତ୍ୟାହୃତ ହେଲା ଏବଂ ସେମାନେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଭାରତ କିମ୍ବା ପାକିସ୍ତାନ ସହ ମିଶିପାରିବେ ବୋଲି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା।
(ଗ) ଜୁନାଗଡ଼ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ କିପରି ଭାରତରେ ମିଶିଲା ?
ଉତ୍ତର: ଜୁନାଗଡ଼ର ନବାବ ପାକିସ୍ତାନ ସହ ମିଶିବାକୁ ଘୋଷଣା କରିବାରୁ ପ୍ରଜାମାନେ ବିଦ୍ରୋହ କଲେ; ନବାବ ପାକିସ୍ତାନ ପଳାୟନ କରିବା ପରେ ୧୯୪୮ରେ ଗଣଭୋଟ୍ (Plebiscite) ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ଭାରତରେ ମିଶିଲା।
(ଘ) କିଏ ହାଇଦ୍ରାବାଦର ନିଜାମ୍ ଥିଲେ ଏବଂ କେଉଁ ସଙ୍ଗଠନ ତାଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ହାଇଦ୍ରାବାଦ୍ର ଶାସକ ଥିଲେ ନିଜାମ୍ ମୀର୍ ଉସ୍ମାନ୍ ଅଲ୍ଲୀ ଖାଁ ଏବଂ ସୟଦ୍ କାସିମ୍ ରଜଭିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ‘ରଜାକାର୍’ ନାମକ ଏକ ଉଗ୍ର ସଶସ୍ତ୍ର ସଙ୍ଗଠନ ତାଙ୍କୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲା।
(ଙ) ହାଇଦ୍ରାବାଦ କିପରି ଭାରତ ସହିତ ମିଶିଲା ?
ଉତ୍ତର: ନିଜାମ୍ଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୋଧରେ ୧୯୪୮ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୩ରେ ଭାରତୀୟ ସେନା ‘ଅପରେସନ୍ ପୋଲୋ’ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ୫ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ନିଜାମ୍ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରିବାରୁ ହାଇଦ୍ରାବାଦ୍ ଭାରତରେ ମିଶିଲା।
(ଚ) ରାଜାଙ୍କ ହାତପାଣ୍ଠି କ’ଣ ଏବଂ ଏହା କିପରି ସ୍ଥିରୀକୃତ ହୋଇଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ଶାସନ କ୍ଷମତା ହରାଇଥିବା ଦେଶୀୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ଭରଣପୋଷଣ ପାଇଁ ଭାରତ ସରକାର ଦେଉଥିବା ବାର୍ଷିକ ପେନ୍ସନ୍କୁ ହାତପାଣ୍ଠି (Privy Purse) କୁହାଯାଏ; ଏହା ରାଜ୍ୟର ବାର୍ଷିକ ରାଜସ୍ୱ ଭିତ୍ତିରେ ସ୍ଥିର ହୋଇଥିଲା।
(ଛ) ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲ୍ କିପରି ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟସଂଘ ଗଠନ କଲେ ?
ଉତ୍ତର: କାଥିଆୱାଡ଼ ଉପଦ୍ୱୀପର ୨୨୨ଟି ଛୋଟବଡ଼ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଏକତ୍ରିତ କରି ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲ୍ ୧୯୪୮ ଜାନୁଆରୀ ମାସରେ ‘ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟସଂଘ’ ଗଠନ କଲେ।
(ଜ) ପୂର୍ବ ପଞ୍ଜାବ ରାଜ୍ୟସଂଘ କିପରି ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ୧୯୪୮ ଜୁଲାଇରେ ପଟିଆଲା, କପୁରଥାଲା, ଜିନ୍ଦ୍, ନାଭା, ଫରିଦ୍କୋଟ, ମାଲେରକୋଟ୍ଲା, ନାଲାଗଡ଼ ଓ କାଲସିଆ—ଏହି ୮ଟି ରାଜ୍ୟକୁ ନେଇ ‘ପୂର୍ବ ପଞ୍ଜାବ ରାଜ୍ୟସଂଘ’ (PEPSU) ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା।
(ଝ) କେଉଁ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଦେଶ ମିଶ୍ରଣ ଅଙ୍ଗୀକାରରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରି ନଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ଜାମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର, ମହୀଶୂର (ମାଇସୋର୍) ଏବଂ ହାଇଦ୍ରାବାଦ୍ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଭାବେ ଏହି ମିଶ୍ରଣ ଅଙ୍ଗୀକାର ପତ୍ରରେ ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିନଥିଲେ।
(ଞ) ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲ୍ଙ୍କୁ କାହିଁକି ଭାରତର ବିସ୍ମାର୍କ ଓ ଲୌହ ମାନବ କୁହାଯାଏ ?
ଉତ୍ତର: ବିସ୍ମାର୍କଙ୍କ ପରି କୂଟନୈତିକ ଦକ୍ଷତା ପ୍ରୟୋଗ କରି ୫୬୫ଟି ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ମିଶାଇ ଅଖଣ୍ଡ ଭାରତ ଗଠନ କରିଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ‘ଭାରତର ବିସ୍ମାର୍କ’ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ପାଇଁ ‘ଲୌହମାନବ’ କୁହାଯାଏ।
(କ) ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ବିଭାଗ ସୃଷ୍ଟି ପରେ କିଏ ଏହାର ମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ ?
ଉତ୍ତର: ସର୍ଦ୍ଦାର ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲ୍ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ବିଭାଗ (Ministry of States) ର କେନ୍ଦ୍ରମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ।
(ଖ) ଭି.ପି. ମେନନ୍ କିଏ ଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ଭି.ପି. ମେନନ୍ (V.P. Menon) ଥିଲେ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ବିଭାଗର ପ୍ରମୁଖ ସଚିବ ତଥା ରାଜ୍ୟ ମିଶ୍ରଣର ମୁଖ୍ୟ ଯୋଗସୂତ୍ର।
(ଗ) ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣ ସମ୍ପର୍କରେ କେବେ ନେହେରୁ ଓ ପଟେଲ୍ ଲର୍ଡ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ୍ଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ କରିଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ୧୯୪୭ ମସିହା ଜୁଲାଇ ମାସ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ନେହେରୁ ଓ ପଟେଲ୍ ଲର୍ଡ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ୍ଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ କରିଥିଲେ।
(ଘ) କିଏ ମିଳନ ପତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ବିଭାଗର ସଚିବ ଭି.ପି. ମେନନ୍ ଏବଂ ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲ୍ ‘ମିଳନ ପତ୍ର’ (Instrument of Accession) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ।
(ଙ) ହନୱନ୍ତ ସିଂହ କିଏ ଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ହନୱନ୍ତ ସିଂହ ଥିଲେ ରାଜସ୍ଥାନସ୍ଥିତ ଯୋଧପୁର ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟର ମହାରାଜା।
(ଚ) ଜାମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ କିଏ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ପାକିସ୍ତାନ ସରକାର ଜାମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ରାଜା ହରି ସିଂହଙ୍କ ସ୍ଥିତାବସ୍ଥା ଚୁକ୍ତି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ।
(ଛ) ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର କେଉଁ ଧାରାରେ ଜାମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପାଇଁ ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଲା ?
ଉତ୍ତର: ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୭୦ (Article 370) ରେ ଜାମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପାଇଁ ବିଶେଷ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥିଲା।
(ଜ) ଅପରେସନ୍ ‘ପୋଲୋ’ କେଉଁ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ଅପରେସନ୍ ‘ପୋଲୋ’ ହାଇଦ୍ରାବାଦ୍ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟକୁ ଭାରତରେ ମିଶାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ ଥିଲା।
(ଝ) ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ କାର୍ଯ୍ୟ କେଉଁଠାରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାର ନୀଳଗିରି ରାଜ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।
(ଞ) ଓଡ଼ିଶାରୁ କିଏ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟ ମିଶ୍ରଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପଟେଲ୍ଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ଓଡ଼ିଶାର ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ସର୍ଦ୍ଦାର ପଟେଲ୍ଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।
(କ) ସ୍ୱାଧୀନତା ପ୍ରାପ୍ତି ବେଳକୁ କିଏ ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ ?
(i) ଲର୍ଡ ମାଉଣ୍ଟବ୍ୟାଟେନ୍
(ii) ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ
(iii) ମହମ୍ମଦ ଅଲ୍ଲୀ ଜିନ୍ନା
(iv) ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲ୍
ଉତ୍ତର: (ii) ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ
(ଖ) ମିଳନ ପତ୍ରର ସର୍ତ୍ତ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଶୀୟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ କେଉଁ କ୍ଷମତା ଭାରତ ସରକାରଙ୍କୁ ହସ୍ତାନ୍ତର କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା ?
(i) ଗୃହ, ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଓ ଅର୍ଥ
(ii) ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର, ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ଶିକ୍ଷା
(iii) ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ଓ ଯୋଗାଯୋଗ
(iv) ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ଗୃହ ଓ ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର
ଉତ୍ତର: (iii) ପ୍ରତିରକ୍ଷା, ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ଓ ଯୋଗାଯୋଗ
(ଗ) କେଉଁ ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଟି ତତ୍କାଳୀନ ବମ୍ବେ ପ୍ରଦେଶ ସହିତ ମିଶି ଯାଇଥିଲା ?
(i) ଗ୍ୱାଲିଅର୍
(ii) ଇନ୍ଦୋର୍
(iii) କୋହ୍ଲାପୁର
(iv) ନାଲାଗଡ଼
ଉତ୍ତର: (iii) କୋହ୍ଲାପୁର
(ବ୍ୟାଖ୍ୟା: କୋହ୍ଲାପୁର ଓ ବରୋଦା ବମ୍ବେ ପ୍ରଦେଶ ସହ ମିଶିଥିଲା; ଗ୍ୱାଲିଅର୍ ଓ ଇନ୍ଦୋର୍ ମଧ୍ୟଭାରତରେ ମିଶିଥିଲା।)
(ଘ) ପଞ୍ଜାବ ପାର୍ବତ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଏଜେନ୍ସିର କେତେ ଗୋଟି ରାଜ୍ୟକୁ ନେଇ ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା ?
(i) ୬୬
(ii) ୩୦
(iii) ୬
(iv) ୧୮
ଉତ୍ତର: (ii) ୩୦
(ଙ) କେବେ ରାଜ୍ୟ ପୁନର୍ଗଠିତ ଆଇନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା ?
(i) ୧୯୪୭
(ii) ୧୯୪୮
(iii) ୧୯୪୯
(iv) ୧୯୫୬
ଉତ୍ତର: (iv) ୧୯୫୬
୧. ଜାମ୍ମୁ-କାଶ୍ମୀର ପାଇଁ ପାକିସ୍ତାନର ଆଗ୍ରହ—କାରଣଗୁଡ଼ିକର ସମୀକ୍ଷା:
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App