Utkal Master Stroke : ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଇତିହାସ ଓ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ
ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ : ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତ
ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ : ଭାରତରେ ଗଣତନ୍ତ୍ର
ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ (Election Process and Election Commission)
🌟 ଅଧ୍ୟାୟ ସମୀକ୍ଷା ଓ ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ (Chapter Overview)
ଜନମତ (Public Opinion) ହେଉଛି ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମୂଳଦୁଆ ଏବଂ ‘ନିର୍ବାଚନ’ ହେଉଛି ସେହି ଜନମତ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବାର ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଧ୍ୟମ। ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ, ମୁକ୍ତ ଓ ଅବାଧ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨୪ ଅନୁସାରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସାମ୍ବିଧାନିକ ସଂସ୍ଥା ଭାବେ “ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ” (Election Commission of India) ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି। କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ତରରେ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଜଣ କମିଶନର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି, ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି, ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ (ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟସଭା) ତଥା ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି। ଅପରପକ୍ଷରେ ରାଜ୍ୟସ୍ତରରେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ଓ ପୌରପାଳିକା ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଯୁକ୍ତ ‘ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ’ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସାର୍ବଜନୀନ ସାବାଳକ ମତଦାନ (ଧାରା ୩୨୬), ଭୋଟର ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଭୋଟର ଫଟୋ ପରିଚୟ ପତ୍ର (EPIC), ଏକ-ସଦସ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ, ଆପେକ୍ଷିକ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା (First-Past-The-Post), ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଦାଖଲ ଓ ଯାଞ୍ଚ, ଅମାନତ ରାଶି ବାଜ୍ୟାପ୍ତି, ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି (MCC), ଇଭିଏମ୍ (EVM) ଦ୍ୱାରା ଭୋଟଗ୍ରହଣ ଓ ଗଣତି, ନିର୍ବାଚନ ବିବାଦ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ଭାରତୀୟ ନିର୍ବାଚନର ପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ୟା ଓ ସଂସ୍କାର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି।
PILLAR 1: ⚡ ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ ଓ ବିକଳ୍ପ ବର୍ଜନ ଟ୍ରିକ୍ (Exam Shortcut & Option Elimination Trick)
୧. ମାଷ୍ଟର ଟାଇମ୍ଲାଇନ୍ ଫର୍ମୁଲା (Timeline Master Code)
ବୋର୍ଡ଼ ପରୀକ୍ଷାରେ ନିର୍ବାଚନ ଅଧ୍ୟାୟର ସନ, ଧାରା ଓ ସଂଖ୍ୟା ମନେରଖିବାର ଅବ୍ୟର୍ଥ ସୂତ୍ର:
$$\text{ଧାରା ୩୨୪} \rightarrow \text{ଧାରା ୩୨୬} \rightarrow \text{୧୯୫୦ ଓ ୧୯୫୧} \rightarrow \text{୧୯୮୯} \rightarrow \text{୧୯୯୩} \rightarrow \text{୬ ବର୍ଷ / ୬୫ ବର୍ଷ}$$
୨. ୩-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଏଲିମିନେସନ୍ ନିୟମ (3-Second Option Elimination Rules for MCQs)
ଜଣେ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଯଦି ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୋଟ ବୈଧ ଭୋଟ୍ର ଅନ୍ତତଃ ୧/୬ ଭାଗ (ଏକ ଷଷ୍ଠାଂଶ) ଭୋଟ୍ ନପାଆନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କର ଅମାନତ ଟଙ୍କା ସରକାର ବାଜ୍ୟାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଲୋକସଭା, ବିଧାନସଭା, ପୌରପାଳିକା ଓ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ନିର୍ବାଚନରେ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ଦଳୀୟ ସଙ୍କେତ (Party Symbol) ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ‘ସରପଞ୍ଚ’ ଓ ‘ୱାର୍ଡ଼ମେମ୍ବର’ ପଦ ପାଇଁ ହେଉଥିବା ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତ ନିର୍ବାଚନରେ କୌଣସି ଦଳୀୟ ସଙ୍କେତ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ନାହିଁ (ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନିର୍ବାଚନୀ ଚିହ୍ନ ଯଥା: ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମାଛ, ଛତା ଇତ୍ୟାଦି ଦିଆଯାଏ)।
ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର = ରାଷ୍ଟ୍ରପତି। ଓଡ଼ିଶାର ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ = ରାଜ୍ୟପାଳ।
PILLAR 2: 🧠 ମନେରଖିବା କାହାଣୀ ଓ ରାଇମ୍ ମନେମୋନିକ୍ସ (Memory Story & Rhyme Mnemonic)
୧. ରାଇମ୍ ମନେମୋନିକ୍ : “ନିର୍ବାଚନ ଓ ଆୟୋଗ ଗୀତିକା”
ତିନି ଶହ ଚବିଶେ ଆୟୋଗ ଗଢ଼ା, ତିନି ଶହ ଛବିଶେ ଭୋଟର ଠିଆ!
ଅଠର ବର୍ଷରେ ମତଦାନ ହୁଏ, ଇପିକ୍ କାର୍ଡ଼ ନେଇ ବୁଥ୍କୁ ଧାଏଁ!
ଛଅ ବର୍ଷ କି ପଞ୍ଚଷଠି ଆୟୁ, ଆୟୋଗ ନିରପେକ୍ଷ ଦେଶର ବାୟୁ!
ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଯାଞ୍ଚ କରିବ, ଏକ-ଷଷ୍ଠାଂଶ ଭୋଟେ ଅମାନତ ରହିବ!
ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧିର ନୀତି, ଇଭିଏମ୍ ମେସିନେ ଗଣତି ପ୍ରୀତି!
ସରପଞ୍ଚ ନିର୍ବାଚନେ ଦଳୀୟ ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ନିରପେକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନେ ଗଣତନ୍ତ୍ର ହସଇ!
୨. ମେମୋରୀ ଷ୍ଟୋରୀ : “ରାମୁର ପ୍ରଥମ ଭୋଟ୍”
ରାମୁର ବୟସ ୧୮ ବର୍ଷ ପୂରିଲା। ତହସିଲରୁ ବିଏଲ୍ଓ (BLO) ଆସି ତା’ ନାମ ‘ଭୋଟର ତାଲିକା’ରେ ଚଢ଼ାଇଲେ ଏବଂ ତାକୁ ଫଟୋ ଥିବା ‘ଇପିକ୍ କାର୍ଡ଼’ ଦେଲେ। ନିର୍ବାଚନ ତାରିଖ ଘୋଷଣା ହେବା କ୍ଷଣି ‘ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି’ ଲାଗୁ ହେଲା। ରାମୁ ଦେଖିଲା ତାର ଜିଲ୍ଲାର ଜିଲ୍ଲାପାଳ ହେଉଛନ୍ତି ‘ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର’। ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଫର୍ମ ଦାଖଲ କଲେ ଓ ଖର୍ଚ୍ଚ ହିସାବ ଦେଲେ। ଭୋଟ୍ ଦିନ ରାମୁ ବୁଥ୍କୁ ଯାଇ ‘ପ୍ରିଜାଇଡିଂ ଅଫିସର’ଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ନୀଳ କାଳି ଲଗାଇ ଇଭିଏମ୍ (EVM)ର ନୀଳ ବଟମ୍ ଚିପି ନିଜର ପସନ୍ଦର ପ୍ରତିନିଧି ବାଛିଲା। ରାମୁ ବୁଝିଲା— ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଇଭିଏମ୍ କମ୍ପନ ଭିତରେ ହିଁ ଭାରତର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ସୁରକ୍ଷିତ!
PILLAR 3: ⚠️ ନମ୍ବର-୧ କମନ୍ ଟ୍ରାପ୍ / ଭୁଲ୍ ସତର୍କତା (The No. 1 Common Trap & Mistake Alert)
| କ୍ରମିକ | ପରୀକ୍ଷାରେ କରୁଥିବା ଘାତକ ଭୁଲ୍ (Common Trap) | ବୋର୍ଡ଼ ମାନକ ସଠିକ୍ ତଥ୍ୟ (Correct Fact) | ମନେରଖିବା ଟିପ୍ସ |
|---|---|---|---|
| ୧ | ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗରେ କେତେଜଣ ସଦସ୍ୟ ଅଛନ୍ତି ପଚାରିଲେ ଭୁଲ୍ ଲେଖିବା। | ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ଏକ ତିନିଜଣିଆ ସଂସ୍ଥା— ଜଣେ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର (CEC) ଏବଂ ଦୁଇଜଣ ଅନ୍ୟ କମିଶନର (ECs)। | ମୁଖ୍ୟଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କେତେଜଣ ଥିଲେ ‘୨’, ମୋଟ ଥିଲେ ‘୩’। |
| ୨ | ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ନିର୍ବାଚନ ଓ ଉପ-ନିର୍ବାଚନ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଳମାଳ। | ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ସମଗ୍ର ସଦନ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ନୂଆ ସରକାର ପାଇଁ ହେଉଥିବା ନିର୍ବାଚନ = ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ନିର୍ବାଚନ। ଜଣେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ/ଇସ୍ତଫା ଯୋଗୁଁ ଗୋଟିଏ ଆସନ ପାଇଁ ହେଉଥିବା ନିର୍ବାଚନ = ଉପ-ନିର୍ବାଚନ। | ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ = ସମଗ୍ର ସଦନ; ଉପ = ଗୋଟିଏ/ଖାଲି ଆସନ। |
| ୩ | ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ କେଉଁ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା କରନ୍ତି ସେଥିରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ। | ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ କେବଳ ପଞ୍ଚାୟତରାଜ ଓ ପୌରସଂସ୍ଥା (ସ୍ଥାନୀୟ ସ୍ୱାୟତ୍ତ ଶାସନ) ନିର୍ବାଚନ କରନ୍ତି। ବିଧାନସଭା ଓ ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ କରନ୍ତି। | ବିଧାନସଭା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଆୟୋଗଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ! |
| ୪ | ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି କେବେଠାରୁ ଲାଗୁ ହୁଏ। | ମତଦାନ ଦିନ ନୁହେଁ; ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚନ ତାରିଖ ଘୋଷଣା ହେବା କ୍ଷଣି ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳରେ ଲାଗୁ ହୁଏ। | ତାରିଖ ଘୋଷଣାରୁ ଫଳାଫଳ ପ୍ରକାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। |
| ୫ | ଅମାନତ ରାଶି ବାଜ୍ୟାପ୍ତି ହେବାର ସର୍ତ୍ତ ଭୁଲ୍ କରିବା। | ବୈଧ ଭୋଟ୍ର ୧/୬ ଭାଗ (ଏକ ଷଷ୍ଠାଂଶ) ରୁ କମ୍ ପାଇଲେ ଅମାନତ ରାଶି ବାଜ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ। (୧/୧୦ କିମ୍ବା ୧/୪ ନୁହେଁ)। | ୧/୬ ଭାଗ ହେଉଛି ସାମ୍ବିଧାନିକ ମାନଦଣ୍ଡ। |
| ୬ | ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନରଙ୍କୁ କିଏ ପଦଚ୍ୟୁତ କରନ୍ତି ? | ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ସିଧାସଳଖ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପଦଚ୍ୟୁତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। କେବଳ ସଂସଦର ଉଭୟ ଗୃହରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଦୁଇ-ତୃତୀୟାଂଶ ବହୁମତରେ ମହାଭିଯୋଗ ପ୍ରସ୍ତାବ ପାରିତ ହେଲେ ହିଁ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ପଦଚ୍ୟୁତ କରିପାରିବେ। | ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ବିଚାରପତିଙ୍କ ଭଳି ସୁରକ୍ଷା। |
PILLAR 4: 🚀 ୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ରିଅଲ୍ ଲାଇଫ୍ କନେକ୍ସନ୍ (30-Second Real Life Connection)
ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ଖବରକାଗଜରେ ପଢ଼ିଥିବେ ବା ଟିଭିରେ ଦେଖିଥିବେ— “ନିର୍ବାଚନ ତାରିଖ ଘୋଷଣା ହେଲା, ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ବା ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ କୌଣସି ନୂଆ ପ୍ରକଳ୍ପ ଘୋଷଣା ବା ଉଦ୍ଘାଟନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସରକାରୀ ଗାଡ଼ି ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ।” ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ? କାରଣ ନିର୍ବାଚନ ସମୟରେ ସରକାର ନୁହେଁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତା ‘ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ’ଙ୍କ ହାତକୁ ଚାଲିଆସେ! ଦେଶର ବଡ଼ ବଡ଼ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅଫିସରମାନେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଳନ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ। ଏହା ହିଁ ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଶାସକ ନିର୍ବାଚନକୁ ନିଜ ସପକ୍ଷରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ!
PILLAR 5: 🎯 ୧-ମିନିଟ୍ ଭିଜୁଆଲ୍ ଫର୍ମୁଲା ବକ୍ସ ଓ ମାଷ୍ଟର ସାରଣୀ (Master Summary Tables)
ସାରଣୀ-୧: ନିର୍ବାଚନର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Elections)
| ନିର୍ବାଚନର ପ୍ରକାର | କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ହୁଏ | କେତେ ସମୟ ବ୍ୟବଧାନରେ ହୁଏ | ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ |
|---|---|---|---|
| ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ (General Election) | ଲୋକସଭା ବା ବିଧାନସଭାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ୫ ବର୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ଶେଷ ହେଲେ | ପ୍ରତି ୫ ବର୍ଷରେ ଥରେ | ନୂତନ ସରକାର ଓ ସଦନ ଗଠନ |
| ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ନିର୍ବାଚନ (Mid-term Election) | ୫ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ହରାଇ ସରକାର ପତନ ଘଟି ସଦନ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ | ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ସମୟରେ (୫ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ) | ସମଗ୍ର ସଦନ ପାଇଁ ନୂତନ ଜନାଦେଶ |
| ଉପ-ନିର୍ବାଚନ (By-election) | କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, ଇସ୍ତଫା ବା ନିର୍ବାଚନ ରଦ୍ଦ ହେତୁ ଆସନ ଖାଲି ପଡ଼ିଲେ | ଖାଲି ପଡ଼ିବାର ୬ ମାସ ମଧ୍ୟରେ | କେବଳ ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଖାଲି ଆସନ ପୂରଣ କରିବା |
ସାରଣୀ-୨: ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର କ୍ରମିକ ସୋପାନ (Stages of Election Process)
```
[୧. ବିଜ୍ଞପ୍ତି ପ୍ରକାଶ] ➔ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି / ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚନ ବିଜ୍ଞପ୍ତି ଜାରି
[୨. ନାମାଙ୍କନ ଦାଖଲ] ➔ ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର (RO)ଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରାର୍ଥୀପତ୍ର ଓ ଅମାନତ ରାଶି ଦାଖଲ
[୩. ପ୍ରାର୍ଥୀପତ୍ର ଯାଞ୍ଚ] ➔ ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ରର ବୈଧତା ପରୀକ୍ଷା (Scrutiny)
[୪. ପ୍ରାର୍ଥୀପତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟାହାର] ➔ ଇଚ୍ଛୁକ ପ୍ରାର୍ଥୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ତାରିଖ ପୂର୍ବରୁ ନାମ ପ୍ରତ୍ୟାହାର
[୫. ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ତାଲିକା ଓ ସଙ୍କେତ] ➔ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ତାଲିକା ଓ ଦଳୀୟ ଚିହ୍ନ ବଣ୍ଟନ
[୬. ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର] ➔ ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି ଅଧୀନରେ ପ୍ରଚାର (ମତଦାନର ୪୮ ଘଣ୍ଟା ପୂର୍ବରୁ ବନ୍ଦ)
[୭. ମତଦାନ (Polling)] ➔ ବୁଥ୍ରେ ପ୍ରିଜାଇଡିଂ ଅଫିସରଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନରେ ଇଭିଏମ୍ରେ ଭୋଟଗ୍ରହଣ
[୮. ଭୋଟ୍ ଗଣତି ଓ ଫଳାଫଳ] ➔ ROଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଗଣତି ଏବଂ ବିଜୟୀ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ଘୋଷଣା
```
ସାରଣୀ-୩: କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ବନାମ ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ
| ତୁଳନାର ବିଷୟ | ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ (ECI) | ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ (SEC) |
|---|---|---|
| ସାମ୍ବିଧାନିକ ଧାରା | ଧାରା ୩୨୪ | ଧାରା ୨୪୩ (K) ଓ ୨୪୩ (ZA) |
| ସଦସ୍ୟ ନିଯୁକ୍ତି | ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା | ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା |
| ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା କ୍ଷେତ୍ର | ରାଷ୍ଟ୍ରପତି, ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି, ଲୋକସଭା, ରାଜ୍ୟସଭା, ବିଧାନସଭା ଓ ବିଧାନ ପରିଷଦ | ତ୍ରିସ୍ତରୀୟ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ (ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ) ଓ ପୌରସଂସ୍ଥା (ସହରାଞ୍ଚଳ) |
PILLAR 6: 🏆 ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (Textbook Exercise Solutions - 100% Full Coverage)
(କ) ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସଂଜ୍ଞା ନିରୂପଣ କର।
ଉତ୍ତର :
ଗଣତନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଏପରି ଏକ ଶାସନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯେଉଁଥିରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ୍ଷମତା ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ହାତରେ ନ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ ଏବଂ ନାଗରିକମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବା ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ଶାସନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
୧. ଆବ୍ରାହମ ଲିଙ୍କନଙ୍କ ସଂଜ୍ଞା: ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାର ପୂର୍ବତନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଆବ୍ରାହମ ଲିଙ୍କନଙ୍କ କାଳଜୟୀ ସଂଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ— “ଗଣତନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଲୋକମାନଙ୍କର, ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶାସନ” (Government of the people, by the people, for the people)।
୨. ଅଧ୍ୟାପକ ସିଲିଙ୍କ ସଂଜ୍ଞା: ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରଫେସର ସିଲି (Seeley)ଙ୍କ ମତରେ— “ଯେଉଁ ସରକାରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଥାଏ, ତାହାକୁ ଗଣତନ୍ତ୍ର କୁହାଯାଏ।”
ଉପରୋକ୍ତ ସଂଜ୍ଞାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ସାଧାରଣ ନାଗରିକ ହିଁ ସାର୍ବଭୌମ କ୍ଷମତାର ପ୍ରକୃତ ଉତ୍ସ।
(ଖ) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ପରୋକ୍ଷ ଗଣତନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ।
ଉତ୍ତର :
ଗଣତନ୍ତ୍ର ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଲା:
1. ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଗଣତନ୍ତ୍ର (Direct Democracy): ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନାଗରିକମାନେ କୌଣସି ମଧ୍ୟସ୍ଥି ବିନା ସିଧାସଳଖ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ରାଷ୍ଟ୍ରର ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ, ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀସ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ର ‘ନଗର ରାଜ୍ୟ’ମାନଙ୍କରେ ସମ୍ଭବ ଥିଲା।
2. ପରୋକ୍ଷ ବା ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଗଣତନ୍ତ୍ର (Indirect Democracy): ଆଧୁନିକ ରାଷ୍ଟ୍ରଗୁଡ଼ିକର ବିପୁଳ ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ବିଶାଳ ଆୟତନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଶାସନ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ତେଣୁ ଜନସାଧାରଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ବ୍ୟବଧାନରେ ନିର୍ବାଚନ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ପ୍ରତିନିଧି ବାଛନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ପ୍ରତିନିଧିମାନେ ଲୋକଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ସରକାର ଚଳାନ୍ତି। ଭାରତ, ଆମେରିକା ଓ ଇଂଲଣ୍ଡରେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ।
(ଗ) ନିର୍ବାଚନର ଗୁରୁତ୍ୱ ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର :
ପରୋକ୍ଷ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନିର୍ବାଚନ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଗୁରୁତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
1. ଜନମତ ସାବ୍ୟସ୍ତ: ନିର୍ବାଚନ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଶର ସାଧାରଣ ଭୋଟର ନିଜର ରାଜନୈତିକ ମତାମତ ବ୍ୟକ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ କେଉଁ ଦଳ ସରକାର ଗଠନ କରିବ ତାହା ସ୍ଥିର କରନ୍ତି।
2. ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସରକାର ପରିବର୍ତ୍ତନ: କୌଣସି ରକ୍ତପାତ ବା ବିଦ୍ରୋହ ବିନା ନିୟମିତ ନିର୍ବାଚନ ଜରିଆରେ ଅଯୋଗ୍ୟ ଶାସକଙ୍କୁ କ୍ଷମତାରୁ ହଟାଇ ନୂତନ ସରକାର ଗଠନ ସମ୍ଭବ ହୁଏ।
3. ସରକାରଙ୍କ ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ୱ: ପରବର୍ତ୍ତୀ ନିର୍ବାଚନରେ ପରାଜୟ ଭୟ ଥିବାରୁ ସରକାର ଲୋକକଲ୍ୟାଣକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
4. ରାଜନୈତିକ ସଚେତନତା: ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଦଳଙ୍କ ନୀତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣି ଜନସାଧାରଣ ରାଜନୈତିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଶିକ୍ଷିତ ଓ ସଚେତନ ହୁଅନ୍ତି।
(ଘ) ଭାରତରେ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଶେଷତ୍ୱ ଆଲୋଚନା କର।
ଉତ୍ତର :
ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରମୁଖ ବିଶେଷତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
1. ସାର୍ବଜନୀନ ସାବାଳକ ମତଦାନ: ଧାରା ୩୨୬ ଅନୁସାରେ ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ବିଶେଷରେ ୧୮ ବର୍ଷ ବୟସର ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କୁ ଭୋଟଦାନ ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ।
2. ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ: ଧାରା ୩୨୪ ବଳରେ ନିର୍ବାଚନକୁ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହିକାର ପ୍ରଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ରଖିବା ପାଇଁ ସ୍ୱାଧୀନ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା।
3. ଏକ-ସଦସ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ: ପ୍ରତି ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରୁ କେବଳ ଜଣେ ମାତ୍ର ପ୍ରତିନିଧି ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
4. ଆପେକ୍ଷିକ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା (FPTP): ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ସର୍ବାଧିକ ଭୋଟ୍ ପାଆନ୍ତି, ସେ ବିଜୟୀ ଘୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
5. ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣ: ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି (SC) ଓ ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି (ST)ଙ୍କ ପାଇଁ ଜନସଂଖ୍ୟା ଅନୁପାତରେ ଲୋକସଭା ଓ ବିଧାନସଭାରେ ଆସନ ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।
(ଙ) ଆମ ଦେଶର ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ସଂକ୍ଷେପରେ ଆଲୋଚନା କର।
ଉତ୍ତର :
ଭାରତରେ ଏକ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ନିମ୍ନଲିଖିତ କ୍ରମିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ମାଧ୍ୟମରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ:
1. ବିଜ୍ଞପ୍ତି ପ୍ରକାଶ: ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କ ସୁପାରିସ କ୍ରମେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି (ଲୋକସଭା ପାଇଁ) କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟପାଳ (ବିଧାନସଭା ପାଇଁ) ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ନିର୍ବାଚନ ବିଜ୍ଞପ୍ତି ଜାରି କରନ୍ତି।
2. ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଦାଖଲ ଓ ଯାଞ୍ଚ: ଇଚ୍ଛୁକ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ତାରିଖ ମଧ୍ୟରେ ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସରଙ୍କ ନିକଟରେ ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଓ ଅମାନତ ରାଶି ଦାଖଲ କରନ୍ତି। ପରେ ପ୍ରାର୍ଥୀପତ୍ର ଯାଞ୍ଚ (Scrutiny) କରାଯାଇ ବୈଧ ତାଲିକା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
3. ପ୍ରାର୍ଥୀପତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଓ ସଙ୍କେତ ବଣ୍ଟନ: ପ୍ରାର୍ଥୀପତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟାହାର ତାରିଖ ପରେ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥୀ ତାଲିକା ପ୍ରକାଶ ପାଏ ଓ ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ଦଳୀୟ ସଙ୍କେତ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଏ।
4. ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର: ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି ପାଳନ ପୂର୍ବକ ପ୍ରଚାର ଚାଲେ, ଯାହା ଭୋଟଗ୍ରହଣର ୪୮ ଘଣ୍ଟା ପୂର୍ବରୁ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
5. ମତଦାନ ଓ ଗଣତି: ବୁଥ୍ରେ ଇଭିଏମ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଗୁପ୍ତ ମତଦାନ ହୁଏ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଭୋଟ୍ ଗଣତି ହୋଇ ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର ବିଜୟୀ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ନାମ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।
(ଚ) ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗର ଗଠନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।
ଉତ୍ତର :
ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨୪ ଅନୁଯାୟୀ ଭାରତରେ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ଗଠିତ ହୋଇଛି:
1. ଗଠନ: ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗ ଜଣେ ‘ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର’ (CEC) ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଜଣ ‘ନିର୍ବାଚନ କମିଶନର’ (ECs)ଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ। ସେମାନେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୬ ବର୍ଷ ବା ୬୫ ବର୍ଷ ବୟସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
2. ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ:
(ଛ) ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ନିର୍ବାଚନ କ’ଣ ?
ଉତ୍ତର :
ଭାରତରେ ଲୋକସଭା କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାର ସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ହେଉଛି ୫ ବର୍ଷ। କିନ୍ତୁ ଯଦି କୌଣସି କାରଣରୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ୫ ବର୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ପୂରଣ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ସରକାର ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା ହରାଇ ଭାଙ୍ଗିଯାନ୍ତି ଏବଂ ବିକଳ୍ପ ସରକାର ଗଠନ ଅସମ୍ଭବ ହୁଏ, ତେବେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ବା ରାଜ୍ୟପାଳ ଉକ୍ତ ସଦନକୁ ସମୟପୂର୍ବରୁ ଭାଙ୍ଗି ଦିଅନ୍ତି। ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମଗ୍ର ଲୋକସଭା ବା ବିଧାନସଭା ପାଇଁ ଏକ ନୂତନ ସରକାର ଗଠନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସମଗ୍ର ଦେଶ ବା ରାଜ୍ୟରେ ଯେଉଁ ନୂତନ ନିର୍ବାଚନ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ‘ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀକାଳୀନ ନିର୍ବାଚନ’ (Mid-term Election) କୁହାଯାଏ। ଏହି ନିର୍ବାଚନ ପରେ ଗଠିତ ନୂତନ ସଦନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ୫ ବର୍ଷ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
(ଜ) ଏକ-ସଦସ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?
ଉତ୍ତର :
ପ୍ରତିନିଧିମୂଳକ ଗଣତନ୍ତ୍ରରେ ସମଗ୍ର ଦେଶ ବା ରାଜ୍ୟକୁ ଜନସଂଖ୍ୟା ଓ ଭୌଗୋଳିକ ସୀମା ଆଧାରରେ କେତେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ନିର୍ବାଚନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରୁ ଭୋଟରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ‘ଜଣେ ମାତ୍ର ପ୍ରତିନିଧି’ ନିର୍ବାଚିତ ହେବାର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥାଏ, ତାହାକୁ ‘ଏକ-ସଦସ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ’ (Single-Member Constituency) କୁହାଯାଏ। ଭାରତରେ ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳିତ। ଏଥିରେ ଯେତେ ପ୍ରାର୍ଥୀ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା କଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବାଧିକ ଭୋଟ୍ ପାଇଥିବା ଜଣେ ମାତ୍ର ପ୍ରାର୍ଥୀ ହିଁ ବିଜୟୀ ଘୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
(ଝ) ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର ସମ୍ପର୍କରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କର।
ଉତ୍ତର :
ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥୀ ତାଲିକା ପ୍ରକାଶ ପାଇବା ପରେ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଦଳ ଓ ସ୍ୱାଧୀନ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ଭୋଟରମାନଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର ଚଳାନ୍ତି:
1. ମାଧ୍ୟମ: ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ଜନସଭା, ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ଘରକୁ ଘର ବୁଲି ଗଣସମ୍ପର୍କ, ପୋଷ୍ଟର, ବ୍ୟାନର ଏବଂ ଟିଭି, ରେଡିଓ ଓ ସୋସିଆଲ୍ ମିଡିଆ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜ ଦଳର ନିର୍ବାଚନୀ ଇସ୍ତାହାର (Manifesto) ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
2. ସମୟସୀମା: ସମ୍ବିଧାନ ଓ ନିର୍ବାଚନ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ମତଦାନ ଶେଷ ହେବାର ଠିକ୍ ୪୮ ଘଣ୍ଟା ପୂର୍ବରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ମାଇକ୍ ଓ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ପ୍ରଚାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ କରାଯିବା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ।
3. ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି: ପ୍ରଚାର ସମୟରେ କୌଣସି ଧର୍ମ, ଜାତି ବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ବିରୁଦ୍ଧରେ ବିଦ୍ୱେଷ ସୃଷ୍ଟି କରିବା, ମଦ ବା ଟଙ୍କା ବାଣ୍ଟିବା ଏବଂ ସରକାରୀ ଗାଡ଼ି ଓ ଅଫିସରଙ୍କ ଅପବ୍ୟବହାର କରିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷିଦ୍ଧ।
(ଞ) ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ତଥା ମୁକ୍ତ ନିର୍ବାଚନର ପ୍ରତିବନ୍ଧକଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ?
ଉତ୍ତର :
ଭାରତରେ ଏକ ଅବାଧ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରତିବନ୍ଧକଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଏ:
1. ଅର୍ଥଶକ୍ତିର ଅପପ୍ରୟୋଗ (Money Power): ଧନୀ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ଗରିବ ଭୋଟରଙ୍କୁ ଟଙ୍କା, ଉପହାର ଓ ମଦ ବାଣ୍ଟି ପ୍ରଲୋଭିତ କରିବା ଏବଂ ନିର୍ବାଚନରେ ଆଇନଗତ ସୀମାଠାରୁ କୋଟି କୋଟି ଟଙ୍କା ଅଧିକ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବା।
2. ବାହୁବଳ ଓ ହିଂସା (Muscle Power): ଅସାମାଜିକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଭୋଟରଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବା, ବୁଥ୍ ଜବରଦଖଲ (Booth Capturing) କରିବା ଏବଂ ହିଂସାକାଣ୍ଡ ଘଟାଇବା।
3. ରାଜନୀତିର ଅପରାଧୀକରଣ (Criminalisation): ସଙ୍ଗୀନ ଅପରାଧିକ ମାମଲା ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ଟିକେଟ୍ ପାଇ ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ିବା।
4. ଜାତିବାଦ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା: ବିକାଶ ଓ ଦେଶହିତ ବଦଳରେ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଜାତି, ଧର୍ମ ଓ ଭାଷା ନାମରେ ଭୋଟ୍ ମାଗି ସମାଜରେ ଉତ୍ତେଜନା ସୃଷ୍ଟି କରିବା।
(କ) ‘ମତଦାତାଙ୍କ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚୟ ପତ୍ର’ କ’ଣ ?
ଉତ୍ତର :
ଜାଲ୍ ଭୋଟଦାନ ରୋକିବା ପାଇଁ ୧୯୯୩ରୁ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୋଟରମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦତ୍ତ ଫଟୋଚିତ୍ର ସମ୍ବଳିତ ସରକାରୀ ପରିଚୟ ପତ୍ରକୁ ‘ମତଦାତା ପରିଚୟ ପତ୍ର’ (EPIC) କୁହାଯାଏ।
(ଖ) ନିର୍ବାଚନମଣ୍ଡଳୀର ସୀମା କିଏ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି ଓ କିପରି ?
ଉତ୍ତର :
ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ଆଇନ ବଳରେ ଗଠିତ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ‘ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଆୟୋଗ’ (Delimitation Commission) ଜନଗଣନା ଆଧାରରେ ଜନସଂଖ୍ୟାର ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରି ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି।
(ଗ) ପରୋକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ପଦ୍ଧତିଟି କ’ଣ ? ଏହା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ଠାରୁ କିପରି ଭିନ୍ନ ?
ଉତ୍ତର :
ଯେଉଁ ପଦ୍ଧତିରେ ଭୋଟରମାନେ ସିଧାସଳଖ ଭୋଟ୍ ନଦେଇ ନିଜ ନିର୍ବାଚିତ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରତିନିଧି ବାଛନ୍ତି ତାହା ପରୋକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ (ଯଥା: ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଓ ରାଜ୍ୟସଭା)। ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନରେ ଜନସାଧାରଣ ସିଧାସଳଖ ଭୋଟ୍ ଦିଅନ୍ତି (ଯଥା: ଲୋକସଭା)।
(ଘ) ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଯାଞ୍ଚ କ’ଣ ଏବଂ ଏହା କାହିଁକି କରାଯାଏ ?
ଉତ୍ତର :
ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ଦାଖଲ କରିଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀପତ୍ର ନିୟମାନୁଯାୟୀ ବୈଧ କି ନୁହେଁ ତାହା ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷା କରାଯିବାକୁ ଯାଞ୍ଚ (Scrutiny) କୁହାଯାଏ। ଅଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ନିର୍ବାଚନରୁ ବାଦ୍ ଦେବା ପାଇଁ ଏହା କରାଯାଏ।
(ଙ) ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗର ଗଠନ ବିଷୟରେ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର :
୭୩ତମ ଓ ୭୪ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟର ପଞ୍ଚାୟତ ଓ ପୌରସଂସ୍ଥା ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟପାଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ‘ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ’ (State Election Commissioner) ନିଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
(ଚ) ‘ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି’ ସମ୍ପର୍କରେ ଯାହା ଜାଣିଛ, ଲେଖ।
ଉତ୍ତର :
ନିର୍ବାଚନ ତାରିଖ ଘୋଷଣାଠାରୁ ଫଳାଫଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ବାଚନକୁ ନିରପେକ୍ଷ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ରଖିବା ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଦଳ, ପ୍ରାର୍ଥୀ ଓ ଶାସକ ଦଳ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧାର୍ଯ୍ୟ ନୀତି-ନିୟମାବଳୀକୁ ‘ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି’ କୁହାଯାଏ।
(ଛ) ‘ସାବାଳକ ମତଦାନ’ ପ୍ରଥା କହିଲେ, ତୁମେ କ’ଣ ବୁଝ ?
ଉତ୍ତର :
ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨୬ ଅନୁଯାୟୀ ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଲିଙ୍ଗ ବା ଶିକ୍ଷାଗତ ଯୋଗ୍ୟତା ନିର୍ବିଶେଷରେ ୧୮ ବର୍ଷ ବା ତଦୁର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ସମସ୍ତ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକଙ୍କୁ ପ୍ରଦତ୍ତ ନିର୍ବାଚନୀ ଭୋଟଦାନ ଅଧିକାରକୁ ‘ସାବାଳକ ମତଦାନ’ କୁହାଯାଏ।
(ଜ) ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି କିପରି ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର :
ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନ (ଲୋକସଭା ଓ ରାଜ୍ୟସଭା)ର ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ବାଚିତ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏକ ନିର୍ବାଚକ ମଣ୍ଡଳୀ (Electoral College) ଦ୍ୱାରା ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
(ଝ) କେଉଁ ଆଇନ ବଳରେ ନିର୍ବାଚନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାହିତ ହୁଏ ?
ଉତ୍ତର :
ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨୪ରୁ ୩୨୯ ଏବଂ ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ ‘ଲୋକପ୍ରତିନିଧି ଆଇନ, ୧୯୫୦’ ତଥା ‘ଲୋକପ୍ରତିନିଧି ଆଇନ, ୧୯୫୧’ ବଳରେ ନିର୍ବାଚନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାହିତ ହୁଏ।
(ଞ) କେଉଁ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ନିକଟରେ ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଦାଖଲ କରାଯାଏ ?
ଉତ୍ତର :
ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀର ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳନା ଦାୟିତ୍ୱରେ ଥିବା ‘ନିର୍ବାଚନ ଅଧିକାରୀ’ ବା ‘ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର’ (Returning Officer - RO)ଙ୍କ ନିକଟରେ ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଦାଖଲ କରାଯାଏ।
(କ) ‘ଅମାନତ ଅର୍ଥ ରାଶି’ କ’ଣ ?
ଉତ୍ତର :
ଅଗମ୍ଭୀର ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ନିରୁତ୍ସାହିତ କରିବା ପାଇଁ ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଦାଖଲ ସମୟରେ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ସରକାରୀ ତହବିଲ୍ରେ ଯେଉଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜମା ରାଶି ଦେବାକୁ ପଡ଼େ ତାହାକୁ ‘ଅମାନତ ଅର୍ଥରାଶି’ (Security Deposit) କୁହାଯାଏ।
(ଖ) ‘ମତଦାତାଙ୍କ ନାମ ତାଲିକା’ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉତ୍ତର :
ଗୋଟିଏ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ୧୮ ବର୍ଷରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଯୋଗ୍ୟ ଭୋଟରମାନଙ୍କ ନାମ ସମ୍ବଳିତ ସରକାରୀ ପଞ୍ଜୀକୃତ ତାଲିକାକୁ ‘ମତଦାତାଙ୍କ ନାମ ତାଲିକା’ ବା ‘ଭୋଟର ତାଲିକା’ କୁହାଯାଏ।
(ଗ) ‘ଆପେକ୍ଷିକ ସଂଖ୍ୟା ଗରିଷ୍ଠତା’ କହିଲେ ତୁମେ କ’ଣ ବୁଝ ?
ଉତ୍ତର :
ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା କରୁଥିବା ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ ସର୍ବାଧିକ ଭୋଟ୍ ପାଆନ୍ତି, ତାହାକୁ ‘ଆପେକ୍ଷିକ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠତା’ (First-Past-The-Post System) କୁହାଯାଏ।
(ଘ) ନିର୍ବାଚନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିବାଦର ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ନିଷ୍ପତ୍ତି କିଏ ନିଅନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର :
ସାଂସଦ ଓ ବିଧାୟକ ନିର୍ବାଚନ ବିବାଦର ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ଏବଂ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି-ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନ ବିବାଦର ନିଷ୍ପତ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) ନିଅନ୍ତି।
(ଙ) ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ସହିତ ପ୍ରାର୍ଥୀ ଅନ୍ୟ କି ପ୍ରକାର କାଗଜପତ୍ର ଦାଖଲ କରିଥାନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର :
ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ସହିତ ପ୍ରାର୍ଥୀ ନିଜର ଶିକ୍ଷାଗତ ଯୋଗ୍ୟତା, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଦେଣାର ତାଲିକା ଏବଂ କୌଣସି ଅପରାଧିକ ମାମଲା ଥିଲେ ତାର ବିବରଣୀ ସମ୍ବଳିତ ସତ୍ୟପାଠ (Affidavit) ଦାଖଲ କରନ୍ତି।
(ଚ) ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ କାହା ନିକଟରେ ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଦାଖଲ କରନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର :
ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରାର୍ଥୀମାନେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀର ନିର୍ବାଚନ ଅଧିକାରୀ ବା ରିଟର୍ଣ୍ଣିଂ ଅଫିସର (ସାଧାରଣତଃ ଉପ-ଜିଲ୍ଲାପାଳ)ଙ୍କ ନିକଟରେ ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଦାଖଲ କରନ୍ତି।
(ଛ) ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କେଉଁ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ ?
ଉତ୍ତର :
ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟର ତ୍ରିସ୍ତରୀୟ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ (ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତ, ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି, ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ) ଏବଂ ସହରାଞ୍ଚଳ ପୌରସଂସ୍ଥା ନିର୍ବାଚନ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ।
(ଜ) ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ କେଉଁ ପ୍ରଣାଳୀରେ ପଦଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର :
ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ବିଚାରପତିଙ୍କ ଭଳି ସଂସଦର ଉଭୟ ସଦନରେ ଦୁଇ-ତୃତୀୟାଂଶ ବହୁମତରେ ମହାଭିଯୋଗ ପ୍ରସ୍ତାବ ଗୃହୀତ ହେବା ପରେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଦଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତି।
(ଝ) ଉପ-ନିର୍ବାଚନ କେତେବେଳେ କରାଯାଏ ?
ଉତ୍ତର :
ଲୋକସଭା ବା ବିଧାନସଭାର କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ଚାଲୁଥିବା ସମୟରେ କୌଣସି ସଦସ୍ୟଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, ଇସ୍ତଫା ବା ନିର୍ବାଚନ ରଦ୍ଦ ହେତୁ କୌଣସି ଆସନ ଖାଲି ପଡ଼ିଲେ ସେହି ଖାଲି ଆସନ ପୂରଣ ପାଇଁ ଉପ-ନିର୍ବାଚନ କରାଯାଏ।
(ଞ) ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗର ଆୟୁକ୍ତଙ୍କୁ କିଏ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର :
ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗର ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତ ତଥା ଅନ୍ୟ ଆୟୁକ୍ତମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି।
(କ) ଗଣତନ୍ତ୍ର ହେଉଛି “ଲୋକମାନଙ୍କର, ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସରକାର” — ଏହା କିଏ କହିଥିଲେ ?
(କ) ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ
(ଖ) ଆବ୍ରାହମ ଲିଙ୍କନ
(ଗ) ପଣ୍ଡିତ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ
(ଘ) ଡକ୍ଟର ବି.ଆର୍. ଆମ୍ବେଦକର
(ଖ) ଭାରତରେ ଜଣେ ମତଦାତାଙ୍କର ସର୍ବନିମ୍ନ ବୟସ ସୀମା କେତେ ବର୍ଷ ?
(କ) ୨୧ ବର୍ଷ
(ଖ) ୨୦ ବର୍ଷ
(ଗ) ୧୯ ବର୍ଷ
(ଘ) ୧୮ ବର୍ଷ
(ଗ) ନିମ୍ନୋକ୍ତ ଉକ୍ତି ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉକ୍ତିକୁ ବାଛି ଲେଖ।
(କ) ଭାରତରେ ଲୋକସଭାର ସଦସ୍ୟମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
(ଖ) ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାର ସଦସ୍ୟମାନେ ପରୋକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
(ଗ) ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିର୍ବାଚନରେ ନିର୍ବାଚିତ ହୁଅନ୍ତି।
(ଘ) ଲୋକସଭା ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ ସଂରକ୍ଷଣ ସୁବିଧା ଅଛି।
(ଘ) ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗରେ ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କେତେ ଜଣ ଆୟୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି ?
(କ) ୧
(ଖ) ୨
(ଗ) ୩
(ଘ) ୪
(ଙ) ନିମ୍ନୋକ୍ତ କେଉଁ ଉକ୍ତିଟି ନିର୍ବାଚନର ଆବଶ୍ୟକତା ସମ୍ପର୍କରେ ଠିକ୍ କାରଣ ନୁହେଁ ?
(କ) ନିର୍ବାଚନ ଜରିଆରେ ମତଦାତା ସରକାରଙ୍କ ସଫଳତାର ବିଚାର କରନ୍ତି।
(ଖ) ନିଜ ମନପସନ୍ଦର ଲୋକପ୍ରତିନିଧି ଚୟନ ନିର୍ବାଚନ ଜରିଆରେ କରାଯାଏ।
(ଗ) ନିର୍ବାଚନ ମାଧ୍ୟମରେ ନ୍ୟାୟପାଳିକାର ସଫଳତାର ମୂଲ୍ୟାୟନ କରାଯାଏ।
(ଘ) ମତଦାତା ନିର୍ବାଚନ ଜରିଆରେ ଦଳୀୟ ନୀତିକୁ ସମର୍ଥନ ଜଣାନ୍ତି।
(ଚ) ନିମ୍ନୋକ୍ତ କେଉଁଟି ନିର୍ବାଚନ ଅଧିକାରୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିସରଭୁକ୍ତ ନୁହେଁ ?
(କ) ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର
(ଖ) ମତଦାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା
(ଗ) ମତ-ଗଣତି ପ୍ରକ୍ରିୟା
(ଘ) ଫଳାଫଳ ଘୋଷଣା
(ଛ) ନିମ୍ନୋକ୍ତ କେଉଁଟି ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ବିଧି ଉଲ୍ଲଂଘନ କରୁଅଛି ?
(କ) ନିର୍ବାଚନ ତାରିଖ ଘୋଷଣା ହେବା ପରେ ଜଣେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏକ ପ୍ରକଳ୍ପ ଉଦ୍ଘାଟନ କଲେ।
(ଖ) ମତଦାତାଙ୍କ ନାମ ତାଲିକାରେ ୨୦,୦୦୦ ମତଦାତାଙ୍କ ନାମ ଜାଲ୍ ଅଟେ ବୋଲି ତଦନ୍ତରୁ ଜଣାପଡ଼ିଲା।
(ଗ) ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର ସଭାରେ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ବିରୋଧୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଳାପତାକା ପ୍ରଦର୍ଶନ।
(ଘ) ଦୂରଦର୍ଶନରେ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ଦଳୀୟ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ନିଜର ମତାମତ ରଖିବାକୁ ମାତ୍ର ୧୦ ମିନିଟ୍ ସମୟ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି।
(ଜ) ନିମ୍ନୋକ୍ତ କେଉଁଟି ସୁସ୍ଥ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ବିରୋଧୀ ?
(କ) ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ହିଂସାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟ
(ଖ) ମତଦାତାଙ୍କ ନାମ ତାଲିକାର ଠିକ୍ ସଂଶୋଧନ
(ଗ) ମତଦାତାଙ୍କ ନିର୍ବାଚନ ପରିଚୟ ପତ୍ର ଯାଞ୍ଚ
(ଘ) ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନିଯୁକ୍ତ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପାଦନରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସହଯୋଗ ପ୍ରଦାନ
(ଝ) ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତଙ୍କୁ ନିମ୍ନୋକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି ?
(କ) ରାଷ୍ଟ୍ରପତି
(ଖ) ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ
(ଗ) ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରପତି
(ଘ) ରାଜ୍ୟପାଳ
(ଞ) ରାଜ୍ୟସଭାର ସଦସ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନିମ୍ନୋକ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ମତଦାନ କରନ୍ତି ?
(କ) ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାର ସଦସ୍ୟ
(ଖ) ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ
(ଗ) ଲୋକସଭାର ସାଂସଦ
(ଘ) ରାଜ୍ୟ ବିଧାନ ପରିଷଦର ସଦସ୍ୟ
(ଟ) ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ଭୋଟିଂ ମେସିନ୍ର ବ୍ୟବହାର କାହିଁକି ଫଳପ୍ରଦ ନୁହେଁ ?
(କ) ମତଦାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୁଏ।
(ଖ) ମତଦାନ ଓ ମତ ଗଣତି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ରହେ।
(ଗ) ଏଥିରେ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଗୋଳମାଳ ଘଟିବାର ସମ୍ଭାବନା ଥାଏ।
(ଘ) ଏହି ଯନ୍ତ୍ରରେ ମତଦାତାଙ୍କ ମତଦାନ ଦୀର୍ଘଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରାପଦ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ।
(ଠ) ନିମ୍ନୋକ୍ତ କେଉଁ ନିର୍ବାଚନରେ ଦଳୀୟ ସଙ୍କେତ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ନାହିଁ ?
(କ) ସରପଞ୍ଚ ପଦ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ
(ଖ) ଲୋକସଭାର ସାଂସଦ ପଦ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ
(ଗ) ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାର ବିଧାୟକ ପଦ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ
(ଘ) ପଞ୍ଚାୟତ ସମିତି ସଦସ୍ୟ ପଦ ପାଇଁ ନିର୍ବାଚନ
(ଡ) ଓଡ଼ିଶାର ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୁକ୍ତଙ୍କୁ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି ?
(କ) ରାଜ୍ୟପାଳ
(ଖ) ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ
(ଗ) ରାଜ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ମୁଖ୍ୟ ବିଚାରପତି
(ଘ) ରାଜ୍ୟ ବିଧାନସଭାର ବାଚସ୍ପତି
(ଢ) ଲୋକସଭାର ସଦସ୍ୟ ନିର୍ବାଚନରେ ନିମ୍ନୋକ୍ତ କେଉଁଟି ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିସରଭୁକ୍ତ ନୁହେଁ ?
(କ) ନିର୍ବାଚନ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ମତଦାନ ଓ ମତ ଗଣନା ବ୍ୟବସ୍ଥା ତଦାରଖ ଏବଂ ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗଙ୍କୁ ରିପୋର୍ଟ ପ୍ରଦାନ
(ଖ) ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ଦାଖଲ
(ଗ) ନାମାଙ୍କନ ପତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟାହାର
(ଘ) ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କୁ ଦଳୀୟ ସଙ୍କେତ ପ୍ରଦାନ
🌟 ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ-୧ (Project Activity 1) :
ପ୍ରକଳ୍ପ ବିବରଣୀ (Project Report) :
1. ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ (ଲୋକସଭା ଓ ବିଧାନସଭା): ସାଂସଦ (MP) ଓ ବିଧାୟକ (MLA) ଚୟନ ପାଇଁ ସାର୍ବଜନୀନ ନିର୍ବାଚନ।
2. ତ୍ରିସ୍ତରୀୟ ପଞ୍ଚାୟତ ନିର୍ବାଚନ: ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ୱାର୍ଡ଼ମେମ୍ବର, ସରପଞ୍ଚ, ସମିତି ସଭ୍ୟ ଓ ଜିଲ୍ଲା ପରିଷଦ ସଦସ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ।
3. ପୌରପାଳିକା / ପୌର ନିଗମ ନିର୍ବାଚନ: ସହରାଞ୍ଚଳରେ କାଉନସିଲର, କର୍ପୋରେଟର, ପୌରାଧ୍ୟକ୍ଷ ଓ ମେୟର ନିର୍ବାଚନ।
4. ବିଧାନସଭା ଉପ-ନିର୍ବାଚନ: ଆସନ ଖାଲି ପଡ଼ିଥିବା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରେ ଉପ-ନିର୍ବାଚନ।
🌟 ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ-୨ :
ପ୍ରକଳ୍ପ ବିବରଣୀ : ଓଡ଼ିଶାର ୨୧ଟି ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଲିକା :
| କ୍ରମିକ | ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ | ବର୍ଗ (ସଂରକ୍ଷଣ ସ୍ଥିତି) | ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ଜିଲ୍ଲା / ଅଞ୍ଚଳ |
|---|---|---|---|
| ୧ | ବରଗଡ଼ (Bargarh) | ସାଧାରଣ (General) | ବରଗଡ଼ ଓ ଝାରସୁଗୁଡ଼ା |
| ୨ | ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ (Sundargarh) | ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି (ST) | ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ |
| ୩ | ସମ୍ବଲପୁର (Sambalpur) | ସାଧାରଣ (General) | ସମ୍ବଲପୁର, ଦେବଗଡ଼ ଓ ଅନୁଗୁଳ |
| ୪ | କେନ୍ଦୁଝର (Keonjhar) | ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି (ST) | କେନ୍ଦୁଝର |
| ୫ | ମୟୂରଭଞ୍ଜ (Mayurbhanj) | ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି (ST) | ମୟୂରଭଞ୍ଜ |
| ୬ | ବାଲେଶ୍ୱର (Balasore) | ସାଧାରଣ (General) | ବାଲେଶ୍ୱର |
| ୭ | ଭଦ୍ରକ (Bhadrak) | ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି (SC) | ଭଦ୍ରକ ଓ ବାଲେଶ୍ୱର |
| ୮ | ଯାଜପୁର (Jajpur) | ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି (SC) | ଯାଜପୁର |
| ୯ | ଢେଙ୍କାନାଳ (Dhenkanal) | ସାଧାରଣ (General) | ଢେଙ୍କାନାଳ ଓ ଅନୁଗୁଳ |
| ୧୦ | ବଲାଙ୍ଗୀର (Bolangir) | ସାଧାରଣ (General) | ବଲାଙ୍ଗୀର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର |
| ୧୧ | କଳାହାଣ୍ଡି (Kalahandi) | ସାଧାରଣ (General) | କଳାହାଣ୍ଡି ଓ ନୂଆପଡ଼ା |
| ୧୨ | ନବରଙ୍ଗପୁର (Nabarangpur) | ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି (ST) | ନବରଙ୍ଗପୁର, ମାଲକାନଗିରି ଓ କୋରାପୁଟ |
| ୧୩ | କନ୍ଧମାଳ (Kandhamal) | ସାଧାରଣ (General) | କନ୍ଧମାଳ, ବୌଦ୍ଧ, ନୟାଗଡ଼ ଓ ଗଞ୍ଜାମ |
| ୧୪ | କଟକ (Cuttack) | ସାଧାରଣ (General) | କଟକ |
| ୧୫ | କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା (Kendrapara) | ସାଧାରଣ (General) | କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା |
| ୧୬ | ଜଗତସିଂହପୁର (Jagatsinghpur) | ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି (SC) | ଜଗତସିଂହପୁର ଓ ପୁରୀ |
| ୧୭ | ପୁରୀ (Puri) | ସାଧାରଣ (General) | ପୁରୀ ଓ ଖୋର୍ଦ୍ଧା |
| ୧୮ | ଭୁବନେଶ୍ୱର (Bhubaneswar) | ସାଧାରଣ (General) | ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଓ କଟକ |
| ୧୯ | ଆସିକା (Aska) | ସାଧାରଣ (General) | ଗଞ୍ଜାମ |
| ୨୦ | ବ୍ରହ୍ମପୁର (Berhampur) | ସାଧାରଣ (General) | ଗଞ୍ଜାମ ଓ ଗଜପତି |
| ୨୧ | କୋରାପୁଟ (Koraput) | ଅନୁସୂଚିତ ଜନଜାତି (ST) | କୋରାପୁଟ ଓ ରାୟଗଡ଼ା |
📌 ଏକ ନଜରରେ ପରୀକ୍ଷା ଉପଯୋଗୀ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତାରିଖ ଓ ମାଇଲଷ୍ଟୋନ୍
```
[ଧାରା ୩୨୪] ➔ ଭାରତର ନିର୍ବାଚନ ଆୟୋଗର ସାମ୍ବିଧାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା
[ଧାରା ୩୨୬] ➔ ସାର୍ବଜନୀନ ସାବାଳକ ମତଦାନ ଅଧିକାର
[୧୯୫୦ - ୧୯୫୧]➔ ଲୋକପ୍ରତିନିଧି ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ (RPA 1950 & 1951)
[୧୯୮୯] ➔ ୬୧ତମ ସଂଶୋଧନ ବଳରେ ଭୋଟଦାନ ବୟସସୀମା ୨୧ରୁ ୧୮ ବର୍ଷକୁ ହ୍ରାସ
[୧୯୯୩] ➔ ଫଟୋଯୁକ୍ତ ମତଦାତା ପରିଚୟ ପତ୍ର (EPIC) ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ
[୧/୬ ଭାଗ] ➔ ଅମାନତ ରାଶି ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସର୍ବନିମ୍ନ ବୈଧ ଭୋଟ୍
[୪୮ ଘଣ୍ଟା] ➔ ମତଦାନ ସମାପ୍ତ ହେବାର ୪୮ ଘଣ୍ଟା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଚାର ବନ୍ଦ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ
[୨୧ଟି ଆସନ] ➔ ଓଡ଼ିଶାରୁ ଲୋକସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହେଉଥିବା ମୋଟ ସାଂସଦ ସଂଖ୍ୟା
```
Utkal Master Stroke Special Series
Strictly based on BSE Odisha Class 10 History & Political Science Textbook (New Error-Free Edition).
Zero-Hallucination Verified | Complete 6-Pillar Framework Implemented.
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App