BSE ODISHA CLASS 10 • UTKAL MASTER STROKE

ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନ: ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ - ପୋଷଣ (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)

ପ୍ରିୟ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନରେ ଶତପ୍ରତିଶତ ନମ୍ବର ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ "ପୋଷଣ"ର ସମସ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଜ୍ଞା, ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣର ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା, ମନୁଷ୍ୟର ପାକତନ୍ତ୍ର, ବିଭିନ୍ନ ପାକଗ୍ରନ୍ଥି ଓ ଏନଜାଇମ୍‌ର କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।

---

୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):

ଟ୍ରିକ୍ ୧: କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟରେ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସ୍ଥାନ ମନେରଖିବା ଟ୍ରିକ୍ (TL - SD ଟ୍ରିକ୍):

T-L -> ଥାଇଲାକଏଡ୍ (Thylakoid) = ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Light reaction)

S-D -> ଷ୍ଟ୍ରୋମା (Stroma) = ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା (Dark reaction)

(ମନେରଖନ୍ତୁ: ଷ୍ଟ୍ରୋମାରେ ଆଲୋକ ଦରକାର ନାହିଁ, ତେଣୁ Dark; ଥାଇଲାକଏଡ୍ ଝିଲ୍ଲୀରେ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ଥାଏ, ତେଣୁ Light!)

ଟ୍ରିକ୍ ୨: ମନୁଷ୍ୟ ଦାନ୍ତ ସୂତ୍ର (Dental Formula):

ଜଣେ ବୟସ୍କ ମଣିଷର ଅର୍ଦ୍ଧେକ ମାଢ଼ିର ଦାନ୍ତ ସଂଖ୍ୟା = ୨ : ୧ : ୨ : ୩

କର୍ତ୍ତନ (Incisor) = ୨ × ୨ = ୪ ଟି (ପ୍ରତି ମାଢ଼ିରେ)

ଛେଦକ (Canine) = ୧ × ୨ = ୨ ଟି (ପ୍ରତି ମାଢ଼ିରେ)

ଚର୍ବଣ (Premolar) = ୨ × ୨ = ୪ ଟି (ପ୍ରତି ମାଢ଼ିରେ)

ପେଷଣ (Molar) = ୩ × ୨ = ୬ ଟି (ପ୍ରତି ମାଢ଼ିରେ)

ପ୍ରତି ମାଢ଼ିରେ ସମୁଦାୟ = ୧୬ ଟି; ମୋଟ ଦାନ୍ତ = ୩୨ ଟି ।

ଟ୍ରିକ୍ ୩: ପ୍ରଧାନ ପାକକ୍ରିୟା ଏନଜାଇମ୍ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ (P-L-A ଟ୍ରିକ୍):

ପ୍ରୋଟିଏଜ୍ / ପେପସିନ୍ -> ପ୍ରୋଟିନ୍ (ପୁଷ୍ଟିସାର) ହଜମ କରେ ।

ଲାଇପେଜ୍ -> ଲିପିଡ୍ (ସ୍ନେହସାର / ଚର୍ବି) ହଜମ କରେ ।

ଆମାଇଲେଜ୍ / ଟାୟାଲିନ୍ -> ମଣ୍ଡଦ (ଶ୍ୱେତସାର) ହଜମ କରେ ।

ଟ୍ରିକ୍ ୪: ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ଶକ୍ତି (Assimilatory Power):

ATP + NADPH = ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ଶକ୍ତି ।

ଗୋଟିଏ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ୬ ଟି CO₂ ଅଣୁ ଆବଶ୍ୟକ ।

---

୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:

ପତ୍ରର ରୋଷେଇ ଘର ଓ କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟ କାରଖାନା:

ସବୁଜ ପତ୍ର ହେଉଛି ଗଛର ଏକ ବିରାଟ ରୋଷେଇ ଘର । ଏହି ରୋଷେଇ ଘରର କାରିଗର ହେଉଛି 'କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟ' । ଏଥିରେ ଦୁଇଟି ଶିଫ୍ଟ୍‌ରେ କାମ ହୁଏ । ଦିନ ବେଳା 'ଥାଇଲାକଏଡ୍' ଛାତ ଉପରେ ବସି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଖରା ଧରେ ଏବଂ ଚେରରୁ ଆସିଥିବା ପାଣିକୁ ଭାଙ୍ଗି (ଫୋଟୋଲାଇସିସ୍) ଅମ୍ଳଜାନ ବାହାରକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ ଓ ବ୍ୟାଟେରୀ ଚାର୍ଜ କଲା ଭଳି ATP ଏବଂ NADPH ତିଆରି କରି ରଖେ । ଏହା ହେଉଛି 'ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା' । ତା'ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶିଫ୍ଟ୍ ଭିତର ରୁମ୍ 'ଷ୍ଟ୍ରୋମା'ରେ ଚାଲେ । ସେଠାରେ 'ରୁବିସ୍କୋ' ନାମକ ପ୍ରବନ୍ଧକ ବାହାର ପବନରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳକୁ ଧରି ଆଣି ଏହି ଚାର୍ଜ ବ୍ୟାଟେରୀ (ATP ଓ NADPH) ବ୍ୟବହାର କରି ମିଠା ମିଠା ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ତିଆରି କରେ । ଏହା ହେଉଛି 'ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା' । ଏହିପରି ସମଗ୍ର ଜୀବଜଗତ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।

---

୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):

ଭୁଲ୍ ୧: ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା କେବଳ ରାତିରେ ହୁଏ ବୋଲି ଭାବିବା:

ଅନେକ ପିଲା ଲେଖନ୍ତି ଯେ ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା କେବଳ ରାତିରେ ହୁଏ । ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲ୍!

ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା (Dark reaction) ର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଏହା ସିଧାସଳଖ ଆଲୋକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ । ଏହା ଦିନବେଳେ ମଧ୍ୟ ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ATP ଓ NADPH କୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଚାଲିଥାଏ ।

ଭୁଲ୍ ୨: ପିତ୍ତ (Bile) ରେ ଏନଜାଇମ୍ ଥାଏ ବୋଲି ଲେଖିବା:

ପିତ୍ତରେ କୌଣସି ପ୍ରକାରର ଏନଜାଇମ୍ ନ ଥାଏ! ଏଥିରେ କେବଳ ପିତ୍ତଲବଣ ଥାଏ, ଯାହା ସ୍ନେହସାରର ବଡ଼ ବଡ଼ ଟୋପାକୁ ଭାଙ୍ଗି କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ର ବିନ୍ଦୁରେ ପରିଣତ କରେ, ଯାହାକୁ 'ଅବଦ୍ରବୀକରଣ' (Emulsification) କୁହାଯାଏ ।

ଭୁଲ୍ ୩: ଖାଦ୍ୟନଳୀର ଦ୍ୱାର ଓ ଶ୍ୱାସନଳୀର ଦ୍ୱାରରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ:

ଖାଦ୍ୟନଳୀର ଦ୍ୱାର = ଗଲେଟ୍ (Gullet)

ଶ୍ୱାସନଳୀର ଦ୍ୱାର = ଗ୍ଲଟିସ୍ (Glottis)

ଶ୍ୱାସନଳୀର ଢାଙ୍କୁଣୀ = ଅଧିଜିହ୍ୱା (Epiglottis)

ଭୁଲ୍ ୪: ଖାଦ୍ୟର ଅବଶୋଷଣ ସ୍ଥାନ ଭୁଲ୍ ଲେଖିବା:

ସମସ୍ତ ସରଳୀକୃତ ଖାଦ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଅବଶୋଷଣ 'କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ' (Small intestine) ରେ ହୁଏ । ବୃହଦନ୍ତ୍ରରେ କୌଣସି ଖାଦ୍ୟ ହଜମ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେଠାରେ କେବଳ ଜଳ ଓ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋଲାଇଟ୍ ଅବଶୋଷିତ ହୁଏ ।

---

୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):

୧. ଭାତ ବା ରୁଟିକୁ ବହୁ ସମୟ ଚୋବାଇଲେ ମିଠା କାହିଁକି ଲାଗେ ?:

ଭାତ ଓ ରୁଟିରେ ଥିବା ଜଟିଳ ଶ୍ୱେତସାର (ମଣ୍ଡଦ) କୁ ଆମ ପାଟିର ଲାଳରେ ଥିବା 'ଟାୟାଲିନ୍' ଏନଜାଇମ୍ ଭାଙ୍ଗି ମାଲଟୋଜ୍ ନାମକ ସରଳ ମିଠା ଶର୍କରାରେ ପରିଣତ କରିଦିଏ ।

୨. ଆମ ପେଟରେ ଥିବା ଏସିଡ୍ (HCl) ନିଜ ପେଟକୁ କାହିଁକି ପୋଡ଼ିଦିଏ ନାହିଁ ?:

ପାକସ୍ଥଳୀ କାନ୍ଥରେ ଥିବା ଶ୍ଳେଷ୍ମିକ (ମ୍ୟୁକସ୍) ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ ଏକ ମୋଟା ମ୍ୟୁକସ୍ ଆସ୍ତରଣ କ୍ଷରିତ ହୋଇ ପାକସ୍ଥଳୀର ଭିତର କାନ୍ଥକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରି ରଖେ, ଯାହା ତୀବ୍ର ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ ଓ ପେପସିନ୍ କବଳରୁ କୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ରକ୍ଷା କରେ ।

୩. ପେଟ ଭିତରର ସହଜୀବୀ ବନ୍ଧୁ (E. coli ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ):

ଆମ ବୃହଦନ୍ତ୍ରରେ କୋଟି କୋଟି ଏସ୍କେରିଚିଆ କୋଲାଇ (E. coli) ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ବାସ କରନ୍ତି । ଏମାନେ ଆମ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି ଏବଂ ତା' ବଦଳରେ ଆମ ଶରୀରକୁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକୀୟ ଭିଟାମିନ୍ B₁₂ ତିଆରି କରି ଦିଅନ୍ତି (ସହଜୀବୀୟ ପୋଷଣ) ।

---

୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:

ଖାଦ୍ୟ, ପାଚକ ରସ ଓ ଏନଜାଇମ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ସାରଣୀ:

ପାକତନ୍ତ୍ରର ଅଂଶ | କ୍ଷରିତ ରସ / ଗ୍ରନ୍ଥି | ଏନଜାଇମ୍ / ଉପାଦାନ | କେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ କ୍ରିୟା କରେ | ପରିଣତି

ମୁଖଗହ୍ଵର | ଲାଳ (ଲାଳଗ୍ରନ୍ଥି) | ଟାୟାଲିନ୍ (Salivary Amylase) | ମଣ୍ଡଦ (ଶ୍ୱେତସାର) | ମାଲଟୋଜ୍ (ଦ୍ୱିଶର୍କରା)

ପାକସ୍ଥଳୀ | ଜଠର ରସ (ଜଠର ଗ୍ରନ୍ଥି) | HCl, ପେପସିନ୍, ଜଠର ଲାଇପେଜ୍ | ପୁଷ୍ଟିସାର (ପ୍ରୋଟିନ୍), ସ୍ନେହସାର | ପ୍ରୋଟିଓଜେସ୍, ପେପ୍ଟୋନ୍

ଗ୍ରହଣୀ | ପିତ୍ତ (ଯକୃତ) | କୌଣସି ଏନଜାଇମ୍ ନାହିଁ (ପିତ୍ତଲବଣ) | ସ୍ନେହସାର | ଅବଦ୍ରବୀକରଣ (Emulsification)

ଗ୍ରହଣୀ | ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ ରସ | ଆମାଇଲେଜ୍, ଟ୍ରିପସିନ୍/ପ୍ରୋଟିଏଜ୍, ଲାଇପେଜ୍ | ଶ୍ୱେତସାର, ପେପ୍ଟୋନ୍, ସ୍ନେହସାର | ମାଲଟୋଜ୍, ପେପ୍ଟାଇଡ୍, ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍

କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ (ଇଲିୟମ୍) | ଆନ୍ତ୍ରିକ ରସ | ମାଲଟେଜ୍, ପ୍ରୋଟିଏଜ୍, ଲାଇପେଜ୍ | ସମସ୍ତ ଅର୍ଦ୍ଧଜୀର୍ଣ୍ଣ ଖାଦ୍ୟ | ଗ୍ଲୁକୋଜ୍, ଏମିନୋ ଏସିଡ୍, ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍ ଓ ଗ୍ଲିସେରଲ୍

ଖାଦ୍ୟର ମୂଳ ରୂପାନ୍ତର:

ଶ୍ୱେତସାର -> ସରଳ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (Glucose)

ପୁଷ୍ଟିସାର -> ଏମିନୋ ଏସିଡ୍ (Amino acids)

ସ୍ନେହସାର -> ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍ ଓ ଗ୍ଲିସେରଲ୍ (Fatty acids & Glycerol)

---

୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):

(BSE Odisha ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର)

ସଂଜ୍ଞା: ଯେଉଁ ଜୈବରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକର ଉପସ୍ଥିତିରେ ପତ୍ରହରିତ୍ (କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍) ମାଧ୍ୟମରେ ପରିବେଶରୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO₂) ଓ ଜଳ (H₂O) କୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଶ୍ୱେତସାର ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ (ଗ୍ଲୁକୋଜ୍) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ (O₂) ଉପଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବେ ନିର୍ଗତ କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ (Photosynthesis) କୁହାଯାଏ ।

ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ:

6CO₂ + 12H₂O --(ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକ / କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍)--> C₆H₁₂O₆ + 6H₂O + 6O₂

ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦରେ କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ:

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟରେ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ:

୧. ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Light Reaction):

ଏହା କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟର ଥାଇଲାକଏଡ୍ (Thylakoid) ଝିଲ୍ଲୀରେ ସଂଘଟିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ ଆଲୋକ ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ।

କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ଆଲୋକ ଶକ୍ତି ଶୋଷଣ କରି ଉଦ୍ଦୀପିତ ହୁଏ ।

ଜଳର ଆଲୋକ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Photolysis) ଘଟି ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ (e⁻), ପ୍ରୋଟନ୍ (H⁺) ଓ ଅମ୍ଳଜାନ (O₂) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଅମ୍ଳଜାନ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ।

ଫଳସ୍ୱରୂପ ଉଚ୍ଚ ଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ରାସାୟନିକ ଅଣୁ ATP ଓ NADPH ଗଠିତ ହୁଏ, ଯାହାକୁ 'ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ଶକ୍ତି' କୁହାଯାଏ ।

୨. ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରକ୍ରିୟା (Dark Reaction / Calvin Cycle):

ଏହା କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋମା (Stroma) ରେ ସଂଘଟିତ ହୁଏ ।

ଏଥିପାଇଁ ସିଧାସଳଖ ଆଲୋକର ଆବଶ୍ୟକତା ନ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଆଲୋକ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ATP ଓ NADPH ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ଷ୍ଟ୍ରୋମାରେ ଥିବା ୫-କାର୍ବନ ବିଶିଷ୍ଟ RuBP (ରାଇବୋଲୋଜ ବିସ୍‌ଫସଫେଟ୍) ସହିତ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର CO₂ ରୁବିସ୍କୋ (RUBISCO) ଏନଜାଇମ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ବିବନ୍ଧିତ ହୁଏ ।

ବିଭିନ୍ନ ଚକ୍ରାକାର ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (କେଲଭିନ୍ ଚକ୍ର) ମାଧ୍ୟମରେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ବିଜାରିତ ହୋଇ ୬-କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଶର୍କରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ ।

ରାସାୟନିକ ଗଠନ, ଶରୀରରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କ୍ଷମତା ଅନୁଯାୟୀ ଖାଦ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ୬ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

୧. ଶ୍ୱେତସାର (Carbohydrates): ଶରୀରକୁ ସହଜରେ ଶକ୍ତି ଯୋଗାଏ । (୧ ଗ୍ରାମ୍ ଶ୍ୱେତସାରରୁ ପ୍ରାୟ ୧୬ କିଲୋଜୁଲ୍ ଶକ୍ତି ମିଳେ) । ଉଦାହରଣ: ଭାତ, ରୁଟି, ଆଳୁ, ଚିନି, ଗୁଡ଼, ମାଣ୍ଡିଆ ।

୨. ପୁଷ୍ଟିସାର (Proteins): ଶରୀରର ବୃଦ୍ଧି, କ୍ଷୟପୂରଣ ଏବଂ ନୂତନ କୋଷ ଓ ତନ୍ତୁ ଗଠନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ । ଏହା ଏମିନୋ ଏସିଡ୍‌ରେ ଗଠିତ । ଉଦାହରଣ: ଡାଲି, ସୋୟାବିନ୍, ମାଛ, ମାଂସ, ଅଣ୍ଡା, ଛେନା ।

୩. ସ୍ନେହସାର (Fats/Lipids): କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ନିର୍ମାଣରେ ସହାୟକ ହୁଏ ଏବଂ ଶରୀରରେ ଚର୍ବି ରୂପେ ସଂଚିତ ହୋଇ ଅତ୍ୟଧିକ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ ତଥା ଶରୀରକୁ ଉଷୁମ ରଖେ । ଉଦାହରଣ: ତେଲ, ଘିଅ, ଲହୁଣୀ, ଅଣ୍ଡାର ହଳଦିଆ ଅଂଶ, ଚର୍ବିଯୁକ୍ତ ମାଂସ ।

୪. ଧାତୁସାର (Minerals): ଶରୀର ଗଠନ, ଅସ୍ଥି ଓ ଦାନ୍ତ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା (କ୍ୟାଲସିୟମ୍), ରକ୍ତର ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ଗଠନ (ଲୌହ) ଓ ଆୟନ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ । ଉଦାହରଣ: ଶାଗ, କ୍ଷୀର, ପନିପରିବା, ଲୁଣ ।

୫. ଭିଟାମିନ୍ (Vitamins): କୋଷରେ ଏନଜାଇମ୍‌ଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ଓ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସୁଚାରୁରୂପେ ଚଳାଇ ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ । ଉଦାହରଣ: ଲେମ୍ବୁ, ଗାଜର, ଅଁଳା, କଞ୍ଚା ପନିପରିବା ।

୬. ଜଳ (Water): କୋଷଜୀବକର ପ୍ରାୟ ୭୦-୯୦% ଜଳ ଅଟେ । ଏହା ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ପରିବହନ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ । (ପ୍ରତିଦିନ ୩-୪ ଲିଟର ଜଳ ଆବଶ୍ୟକ) ।

ସଂଜ୍ଞା: ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ନ ପାରି ପୋଷଣ ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବା ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ବା ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ପରଭୋଜୀ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପରଭୋଜୀ ପୋଷଣ (Heterotrophic Nutrition) କୁହାଯାଏ ।

ପ୍ରକାରଭେଦ: ପରଭୋଜୀ ପୋଷଣ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରି ପ୍ରକାରର:

୧. ପ୍ରାଣିସମ ପୋଷଣ (Holozoic Nutrition): ଏଥିରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅନ୍ୟ ଜୀବ ବା ଉଦ୍ଭିଦଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବା ଆଂଶିକ ଭାବେ ଖାଦ୍ୟ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶରୀର ଭିତରେ ପାଚନ, ଅବଶୋଷଣ ଓ ଆତ୍ମୀକରଣ କରନ୍ତି । ଉଦାହରଣ: ମଣିଷ, ଗାଈ, କୁକୁର, ବାଘ ।

୨. ମୃତୋପଜୀବୀୟ ପୋଷଣ (Saprophytic Nutrition): ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ମୃତ, ଗଳିତ ଓ ପଚାସଢ଼ା ଜୈବ ପଦାର୍ଥରୁ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି । ଏମାନେ ଶରୀର ବାହାରକୁ ପାଚକ ରସ କ୍ଷରଣ କରି ଜଟିଳ ଖାଦ୍ୟକୁ ବାହାରେ ସରଳ କରି ଶୋଷଣ କରନ୍ତି । ଉଦାହରଣ: ଛତୁ (କବକ), ଇଷ୍ଟ୍, ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ।

୩. ପରଜୀବୀୟ ପୋଷଣ (Parasitic Nutrition): ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ଅନ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ପୋଷକ (Host) ଶରୀର ଭିତରେ (ଅନ୍ତଃପରଜୀବୀ) ବା ବାହାରେ (ବାହ୍ୟପରଜୀବୀ) ରହି ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ସିଧାସଳଖ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୋଷଣ କରି ପୋଷକର କ୍ଷତି ଘଟାନ୍ତି । ଉଦାହରଣ: ପରଜୀବୀ ଉଦ୍ଭିଦ - ମଲାଙ୍ଗ, ନିର୍ମୂଳୀ, ରାଫ୍ଲେସିଆ; ପରଜୀବୀ ପ୍ରାଣୀ - ପ୍ଲାସ୍‌ମୋଡ଼ିୟମ୍, ଯକୃତ କୃମି, ଉକୁଣୀ, ଜୋକ ।

୪. ସହଜୀବୀୟ ପୋଷଣ (Symbiotic Nutrition): ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଜାତିର ଜୀବ ଏକାଠି ବାସ କରି ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ପୋଷଣ ଆଦାନପ୍ରଦାନ କରି ଉଭୟ ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି । କେହି କାହାର କ୍ଷତି କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଉଦାହରଣ: ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ତ୍ରନଳୀରେ ରହୁଥିବା ଇ.କୋଲାଇ (E. coli) ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ଓ ମଟର ଗଛ ଚେରରେ ଥିବା ରାଇଜୋବିୟମ୍ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ ।

ଖାଦ୍ୟନଳୀର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ:

ମନୁଷ୍ୟର ପାକନଳୀ ପ୍ରାୟ ୬ ରୁ ୯ ମିଟର ଲମ୍ବ ଏବଂ ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ହେଲା:

୧. ମୁଖ ଓ ମୁଖଗହ୍ଵର (Mouth & Buccal Cavity)

୨. ଗ୍ରସନୀ (Pharynx)

୩. ଗ୍ରାସନଳୀ (Oesophagus)

୪. ପାକସ୍ଥଳୀ (Stomach)

୫. କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ (Small Intestine - ଗ୍ରହଣୀ, ଜେଜୁନମ୍ ଓ ଇଲିୟମ୍)

୬. ବୃହଦନ୍ତ୍ର (Large Intestine - ସିକମ୍, କୋଲନ୍ ଓ ମଳାଶୟ)

୭. ମଳଦ୍ୱାର (Anus)

ପାଟିରେ ଖାଦ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ:

୧. ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଚର୍ବଣ: ଦାନ୍ତ ସାହାଯ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ ଛୋଟ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡରେ କଟା ହୋଇ ପେଷି ହୋଇଯାଏ ।

୨. ଲାଳ ମିଶ୍ରଣ: ଜିଭ ଖାଦ୍ୟକୁ ଚଳପ୍ରଚଳ କରାଇ ତିନି ଯୋଡ଼ା ଲାଳଗ୍ରନ୍ଥିରୁ କ୍ଷରିତ ଲାଳ ସହିତ ଭଲ ଭାବରେ ମିଶାଇ ଏକ ଚିକ୍କଣ ଖାଦ୍ୟପିଣ୍ଡ (Bolus) ରେ ପରିଣତ କରେ ।

୩. ରାସାୟନିକ ପାଚନ: ଲାଳରେ ଥିବା ଟାୟାଲିନ୍ (Ptyalin) ଏନଜାଇମ୍ ଜଟିଳ ଶ୍ୱେତସାର (ମଣ୍ଡଦ) କୁ ଭାଙ୍ଗି ମାଲଟୋଜ୍ (Maltose) ନାମକ ଦ୍ୱିଶର୍କରାରେ ପରିଣତ କରେ ।

(ମଣ୍ଡଦ + ଟାୟାଲିନ୍ -> ମାଲଟୋଜ୍)

୪. ଜୀବାଣୁ ନାଶ: ଲାଳରେ ଥିବା ବ୍ୟାକ୍ଟେରିସିଡାଲ୍ ଏନଜାଇମ୍ (ଲାଇସୋଜାଇମ୍) ଖାଦ୍ୟରେ ଥିବା କ୍ଷତିକାରକ ବୀଜାଣୁମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ ।

ଗଠନ:

ପାକସ୍ଥଳୀ ଉଦର ଗହ୍ଵରର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ପ୍ରସାରଣଶୀଳ J-ଆକୃତିର ମାଂସଳ ଥଳୀ ।

ଏହାର ଉପର ଚଉଡ଼ା ଅଂଶକୁ କାର୍ଡିଆକ୍ ଷ୍ଟୋମାକ୍ (Cardiac stomach) ଏବଂ ତଳ ଅଣଓସାରିଆ ଅଂଶକୁ ପାଇଲୋରିକ୍ ଷ୍ଟୋମାକ୍ (Pyloric stomach) କୁହାଯାଏ ।

ପାଇଲୋରିକ୍ ଷ୍ଟୋମାକ୍ ଶେଷରେ 'ପାଇଲୋରିକ୍ ସ୍ପିନ୍‌କ୍ଟର୍' ନାମକ ଏକ ମୁଦ୍ରିକାକାର ମାଂସପେଶୀ ଥାଏ ଯାହା ଖାଦ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତକୁ ଛାଡ଼ିଥାଏ ।

ଏହାର କାନ୍ଥ ବର୍ତ୍ତୁଳ ଓ ଅନୁଦୈର୍ଘ୍ୟ ପେଶୀ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ।

କାର୍ଯ୍ୟ:

୧. ଖାଦ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ: ଖାଦ୍ୟକୁ ପ୍ରାୟ ୩-୪ ଘଣ୍ଟା ସଂରକ୍ଷିତ ରଖେ ।

୨. ଯାନ୍ତ୍ରିକ ପେଷଣ: ପେଶୀୟ ସଂକୋଚନ-ପ୍ରସାରଣ (ପୁରଃସରଣ) ଦ୍ୱାରା ଖାଦ୍ୟକୁ ଭଲ ଭାବେ ପେଷି ତରଳ ମଣ୍ଡ ବା ଚାଇମ୍ (Chyme) ରେ ପରିଣତ କରେ ।

୩. ରାସାୟନିକ ପାଚନ: ଜଠର ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ କ୍ଷରିତ ପାଚକ ରସରେ ଥିବା ଉପାଦାନ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ:

ଲବଣାମ୍ଳ (HCl): ଖାଦ୍ୟକୁ ଅମ୍ଳୀୟ କରେ, କ୍ଷତିକାରକ ଜୀବାଣୁ ମାରେ ଏବଂ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ପେପ୍ସିନୋଜେନ୍‌କୁ ସକ୍ରିୟ ପେପସିନ୍‌ରେ ପରିଣତ କରେ ।

ପେପସିନ୍ (Pepsin): ପୁଷ୍ଟିସାରକୁ ଭାଙ୍ଗି ପ୍ରୋଟିଓଜେସ୍ ଓ ପେପ୍ଟୋନ୍‌ରେ ପରିଣତ କରେ ।

ଜଠର ଲାଇପେଜ୍: ସ୍ନେହସାର ହଜମ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କରେ ।

୪. ସୁରକ୍ଷା: ଶ୍ଳେଷ୍ମିକ (ମ୍ୟୁକସ୍) ଆସ୍ତରଣ ପାକସ୍ଥଳୀ କାନ୍ଥକୁ ଏସିଡ୍ କବଳରୁ ରକ୍ଷା କରେ ।

୫. ଆଂଶିକ ଅବଶୋଷଣ: ସୁରାସାର (Alcohol) ଓ ଆସ୍ପ୍ରିନ୍ ପରି କେତେକ ଔଷଧ ଏଠାରେ ଅବଶୋଷିତ ହୁଏ ।

ପାକନଳୀ ସହ ଜଡ଼ିତ ପ୍ରଧାନ ପାକଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ:

୧. ଲାଳଗ୍ରନ୍ଥି (Salivary Glands): ମୁଖଗହ୍ଵରରେ ୩ ଯୋଡ଼ା ଥାଏ । ଲାଳ କ୍ଷରଣ କରେ ଯେଉଁଥିରେ ଥିବା ଟାୟାଲିନ୍ ମଣ୍ଡଦକୁ ମାଲଟୋଜ୍‌ରେ ପରିଣତ କରେ ।

୨. ଜଠର ଗ୍ରନ୍ଥି (Gastric Glands): ପାକସ୍ଥଳୀ କାନ୍ଥରେ ଥାଏ । ପାଚକ ରସ (HCl, ପେପସିନ୍, ଲାଇପେଜ୍ ଓ ମ୍ୟୁକସ୍) କ୍ଷରଣ କରି ପ୍ରୋଟିନ୍ ହଜମ କରେ ।

୩. ଯକୃତ (Liver): ଶରୀରର ସର୍ବବୃହତ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି । ଏଥିରୁ ପିତ୍ତ (Bile) କ୍ଷରିତ ହୋଇ ପିତ୍ତକୋଷରେ ଜମା ରହେ । ପିତ୍ତଲବଣ ସ୍ନେହସାରର ଅବଦ୍ରବୀକରଣ (Emulsification) କରାଇ ତାହାକୁ ହଜମ ଉପଯୋଗୀ କରେ ।

୪. ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ (Pancreas): ପାକସ୍ଥଳୀ ତଳେ ଥିବା ମିଶ୍ରିତ ଗ୍ରନ୍ଥି । ଏଥିରୁ ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ ରସ କ୍ଷରିତ ହୁଏ ଯେଉଁଥିରେ ଆମାଇଲେଜ୍ (ଶ୍ୱେତସାର ପାଇଁ), ଟ୍ରିପସିନ୍ (ପ୍ରୋଟିନ୍ ପାଇଁ) ଏବଂ ଲାଇପେଜ୍ (ସ୍ନେହସାର ପାଇଁ) ଏନଜାଇମ୍ ଥାଏ ।

୫. ଆନ୍ତ୍ରିକ ଗ୍ରନ୍ଥି (Intestinal Glands): କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ କାନ୍ଥରେ ଥାଏ । ଆନ୍ତ୍ରିକ ରସ କ୍ଷରଣ କରେ ଯାହା ସମସ୍ତ ଅର୍ଦ୍ଧଜୀର୍ଣ୍ଣ ଖାଦ୍ୟକୁ ଅନ୍ତିମ ଭାବେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍, ଏମିନୋ ଏସିଡ୍ ଏବଂ ଫ୍ୟାଟି ଏସିଡ୍‌ରେ ପରିଣତ କରି ହଜମକ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ ।

(ଖ) ଆମର କେତେ ପ୍ରକାର ଓ କେତୋଟି ଦାନ୍ତ ଅଛି ?

ଉତ୍ତର: ମଣିଷର ୪ ପ୍ରକାରର ଦାନ୍ତ ଅଛି: କର୍ତ୍ତନ (Incisor), ଛେଦକ (Canine), ଚର୍ବଣ (Premolar) ଓ ପେଷଣ (Molar) । ଜଣେ ପ୍ରାପ୍ତବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଟିରେ ସମୁଦାୟ ୩୨ ଟି ଦାନ୍ତ ଥାଏ (ଉପର ମାଢ଼ିରେ ୧୬ ଟି ଓ ତଳ ମାଢ଼ିରେ ୧୬ ଟି) ।

🤖 Have a Doubt in this Chapter?

Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App