BSE ODISHA CLASS 10 • UTKAL MASTER STROKE

ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନ: ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ - ଶ୍ୱସନ (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)

ପ୍ରିୟ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନରେ ଶତପ୍ରତିଶତ ନମ୍ବର ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ "ଶ୍ୱସନ"ର ସମସ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣା, କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନର ପର୍ଯ୍ୟାୟ (ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍, ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର, ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା), ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ୱାସତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।

---

୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):

ଟ୍ରିକ୍ ୧: କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ସ୍ଥାନ (CMS ଟ୍ରିକ୍):

C -> Cytoplasm (କୋଷଜୀବକ) = ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ (Glycolysis) [O₂ ଅଦରକାରୀ, ୨ ATP]

M -> Mitochondrial Matrix (ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ମାଟ୍ରିକ୍ସ) = ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର / କ୍ରେବ୍ସ ଚକ୍ର (Krebs Cycle)

S -> Sub-membrane / Inner Membrane (ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଅନ୍ତଃଝିଲ୍ଲୀ) = ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା (ETS) [ସର୍ବାଧିକ ATP]

ଟ୍ରିକ୍ ୨: ATP ସଂଖ୍ୟା ମନେରଖିବା ସୂତ୍ର:

ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Anaerobic / କିଣ୍ୱନ) = ମାତ୍ର ୨ ଟି ATP

ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Aerobic) = ସମୁଦାୟ ୩୮ ଟି ATP (୧୯ ଗୁଣ ଅଧିକ ଶକ୍ତି!)

ଟ୍ରିକ୍ ୩: ବିଭିନ୍ନ ଜୀବଙ୍କ ଶ୍ୱାସଅଙ୍ଗ ମନେରଖିବା ଚାବିକାଠି:

ଏକକୋଷୀ ଜୀବ / ହାଇଡ୍ରା -> ଶରୀର ତ୍ୱଚା (ବିସରଣ)

ଜିଆ / ଜୋକ -> ଓଦାଳିଆ ଚର୍ମ (ତ୍ୱଚୀୟ ଶ୍ୱସନ)

କୀଟପତଙ୍ଗ (ଝିଣ୍ଟିକା, ଅସରପା) -> ଶ୍ୱାସରନ୍ଧ୍ର ଓ ଶ୍ୱାସନଳୀ (Trachea)

ମାଛ, ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି, କାଙ୍କଡ଼ା, ବେଙ୍ଗଫୁଲା -> ଗାଲି (Gills)

ସାପ, କଇଁଛ, ପକ୍ଷୀ, ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ (ମନୁଷ୍ୟ) -> ଫୁସଫୁସ (Lungs)

ବେଙ୍ଗ (ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର): ଚର୍ମ (ଜଳରେ ଓ ଶୀତସୁପ୍ତି ବେଳେ), ମୁଖଗହ୍ଵର (ବିଶ୍ରାମ ବେଳେ), ଫୁସଫୁସ (ସ୍ଥଳଭାଗରେ) ।

ଟ୍ରିକ୍ ୪: ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ପେଶୀ ଚଳନ:

ପ୍ରଶ୍ୱାସ (ଶ୍ୱାସ ଗ୍ରହଣ) -> ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ସଂକୁଚିତ ଓ ସମତଳ (Flattens), ବକ୍ଷଗହ୍ଵର ୨୦% ବଢ଼େ, ବାୟୁ ଭିତରକୁ ଆସେ ।

ନିଶ୍ୱାସ (ଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ) -> ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ଶିଥିଳ ଓ ଗମ୍ବୁଜାକାର (Dome-shaped), ବକ୍ଷଗହ୍ଵର ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ, ବାୟୁ ବାହାରକୁ ଯାଏ ।

---

୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:

ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅଣୁର ଶକ୍ତିଯାତ୍ରା ଓ ପେଶୀର ବାକୁଲା:

ଆମେ ଖାଉଥିବା ଭାତରୁ ମିଳିଥିବା ୬-କାର୍ବନ ବିଶିଷ୍ଟ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ କୋଷ ଭିତରକୁ ପଶିବା ମାତ୍ରେ କୋଷଜୀବକରେ ଦୁଇଫାଳ ହୋଇ ଦୁଇଟି ୩-କାର୍ବନ ବିଶିଷ୍ଟ ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ (ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍) । ଏଠାରେ ମାତ୍ର ୨ଟି ATP ଶକ୍ତି ମିଳେ । ଏହାପରେ ଯଦି ଅମ୍ଳଜାନ ମିଳେ, ତେବେ ସେ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ କୋଷର ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର 'ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ' ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ଏବଂ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର ଓ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା ଦେଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳିଯାଇ ମୋଟ ୩୮ଟି ATP ଶକ୍ତି ଓ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

କିନ୍ତୁ ଦିନେ ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଖେଳାଳି ହଠାତ୍ ଅତି ଜୋର୍‌ରେ ଦୌଡ଼ିଲା, ତା' ଗୋଡ଼ର ପେଶୀକୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଅମ୍ଳଜାନ ମିଳିପାରିଲା ନାହିଁ । ତେଣୁ ପାଇରୁଭେଟ୍ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆକୁ ନ ଯାଇ ପେଶୀ କୋଷରେ 'ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ' ରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଜମିଗଲା । ସେଥିପାଇଁ ଗୋଡ଼ ଘୋଳାବିନ୍ଧା ହୋଇ ତାକୁ 'ବାକୁଲା' (Muscle Cramp) ଧରିଲା! ଗରମ ପାଣିରେ ଗୋଡ଼ ଧୋଇ ବିଶ୍ରାମ ନେବା ପରେ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ବଢ଼ିଲା ଓ ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ ପୁଣି ଜାରିତ ହୋଇ ବାକୁଲା ଛାଡ଼ିଗଲା ।

---

୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):

ଭୁଲ୍ ୧: ଶ୍ୱସନ (Respiration) ଏବଂ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା (Breathing) କୁ ଏକା ଭାବିବା:

ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା (Breathing / ସଂବାତନ): ଏହା ଏକ ଭୌତିକ ଓ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯେଉଁଥିରେ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ ଓ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ । ଏଥିରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ନାହିଁ ।

ଶ୍ୱସନ (Respiration): ଏହା କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଘଟୁଥିବା ଏକ ଜୈବରାସାୟନିକ ଅପଚୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯେଉଁଥିରେ ଏନଜାଇମ୍ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଜାରିତ ହୋଇ ATP ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତ ହୁଏ ।

ଭୁଲ୍ ୨: ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନରେ CO₂ ସବୁବେଳେ ବାହାରେ ବୋଲି ଭାବିବା:

ଇଷ୍ଟରେ ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ ବେଳେ ଇଥାନଲ୍ ସହିତ CO₂ ନିର୍ଗତ ହୁଏ ।

କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣୀ ପେଶୀରେ ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ କିଣ୍ୱନ ବେଳେ କୌଣସି CO₂ ନିର୍ଗତ ହୁଏ ନାହିଁ! (୩-କାର୍ବନ ପାଇରୁଭେଟ୍ ସିଧା ୩-କାର୍ବନ ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ ହୁଏ) ।

ଭୁଲ୍ ୩: ବେଙ୍ଗର ଶୀତସୁପ୍ତି ସମୟରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା:

ପିଲାମାନେ ବେଙ୍ଗ ଶୀତସୁପ୍ତି ବେଳେ ଫୁସଫୁସ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରେ ବୋଲି ଭୁଲ୍ ଲେଖନ୍ତି । ଶୀତସୁପ୍ତି (Hibernation) ସମୟରେ ବେଙ୍ଗ କେବଳ ନିଜର ଓଦାଳିଆ ଚର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା କରିଥାଏ ।

ଭୁଲ୍ ୪: ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ରକ୍ତର କେଉଁ କଣିକାରେ ଥାଏ:

ଅନେକେ ଅଣୁଚକ୍ରିକା ବା ଶ୍ୱେତ ରକ୍ତ କଣିକା ଲେଖିଦିଅନ୍ତି । ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ କେବଳ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା (RBC) ରେ ଥାଏ ।

---

୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):

୧. ପାଉଁରୁଟି ଓ ଜିଲାପି କିଣ୍ୱନ (ଇଷ୍ଟର କମାଲ):

ଇଷ୍ଟ (Yeast) ଏକକୋଷୀ କବକ ଅଟେ । ଅଟା ବା ମଇଦାରେ ଇଷ୍ଟ ମିଶାଇଲେ ଏହା ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ) କରି CO₂ ଗ୍ୟାସ୍ ବାହାର କରେ । ଏହି CO₂ ଗ୍ୟାସ୍ ବାହାରିବା ଯୋଗୁଁ ପାଉଁରୁଟି ଫୁଲି ଉଠି ନରମ ଓ ଛିଦ୍ରଯୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ ।

୨. ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟାୟାମ ବେଳେ ଶରୀରରେ ବାକୁଲା (Cramp) କାହିଁକି ହୁଏ ?:

ଦ୍ରୁତ ଦୌଡ଼ିବା ବେଳେ ଯେତେବେଳେ ଫୁସଫୁସ ଯଥେଷ୍ଟ ଅମ୍ଳଜାନ ଯୋଗାଇପାରେ ନାହିଁ, ଆମ ମାଂସପେଶୀ ଅସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ କରି ଲାକ୍ଟିକ୍ ଏସିଡ୍ ତିଆରି କରେ, ଯାହା ମାଂସପେଶୀରେ ଜମା ହୋଇ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ବାକୁଲା ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

୩. କୋଇଲା ଚୁଲା ଥିବା ବନ୍ଦ ଘରେ ଶୋଇଲେ ମୃତ୍ୟୁ କାହିଁକି ହୁଏ ?:

ଅମ୍ଳଜାନ ଅଭାବରେ କୋଇଲା ଅର୍ଦ୍ଧଦହନ ହୋଇ ବିଷାକ୍ତ କାର୍ବନ୍ ମନୋକ୍ସାଇଡ୍ (CO) ଗ୍ୟାସ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଆମ ରକ୍ତର ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ଅମ୍ଳଜାନ ତୁଳନାରେ CO ସହିତ ପ୍ରାୟ ୨୫୦ ଗୁଣ ଅଧିକ ଶୀଘ୍ର ମିଶି କାର୍ବୋକ୍ସିହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ଗଠନ କରେ, ଫଳରେ କୋଷକୁ ଅମ୍ଳଜାନ ମିଳିପାରେ ନାହିଁ ଏବଂ ଶ୍ୱାସରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟେ ।

---

୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:

ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଓ ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ ତୁଳନା:

ଲକ୍ଷଣ | ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Aerobic) | ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ (Anaerobic / କିଣ୍ୱନ)

ଅମ୍ଳଜାନର ଆବଶ୍ୟକତା | ଅମ୍ଳଜାନ (O₂) ର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଘଟେ | ଅମ୍ଳଜାନ (O₂) ବିନା ବା ଅଭାବରେ ଘଟେ

ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଜାରଣ ମାତ୍ରା | ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାରଣ ଘଟେ | ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାରଣ ଘଟେ

ଶେଷ ଉତ୍ପାଦ | CO₂ ଏବଂ H₂O (ଜଳ) | ଇଥାନଲ୍ + CO₂ (ଇଷ୍ଟ) କିମ୍ବା ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ (ପେଶୀ)

ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ (ATP) | ୩୮ ଟି ATP (ଅତ୍ୟଧିକ ଶକ୍ତି) | ମାତ୍ର ୨ ଟି ATP (ଖୁବ୍ କମ୍ ଶକ୍ତି)

ସଂଘଟିତ ସ୍ଥାନ | କୋଷଜୀବକ ଏବଂ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଉଭୟ | କେବଳ କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm)

ଉଦାହରଣ | ଉଚ୍ଚବର୍ଗର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ | ଇଷ୍ଟ, କେତେକ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ, ଅମ୍ଳଜାନ ଅଭାବରେ ମାଂସପେଶୀ

କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ ସମୀକରଣ:

C₆H₁₂O₆ + 6O₂ --(ଏନଜାଇମ୍)--> 6CO₂ + 6H₂O + 38 ATP ଶକ୍ତି

୧ ମୋଲ୍ ATP ରୁ ମିଳୁଥିବା ଶକ୍ତି = 30.5 kJ/mol

---

୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):

(BSE Odisha ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର)

ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ ପାଇଁ ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା ଓ ଚିହ୍ନିତ ଅଂଶସମୂହ:

(ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ପେନ୍ସିଲ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କି ନିମ୍ନ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଲେବଲ୍ କରିବେ)

୧. ନାସାରନ୍ଧ୍ର (Nostril)

୨. ନାସାପଥ (Nasal Cavity)

୩. ଗ୍ରସନୀ (Pharynx)

୪. ଅଧିଜିହ୍ୱା (Epiglottis)

୫. ସ୍ୱରପେଟିକା (Larynx)

୬. ଶ୍ୱାସନଳୀ (Trachea)

୭. ଶ୍ୱାସନଳିକା (Bronchus - ଦକ୍ଷିଣ ଓ ବାମ)

୮. ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶ୍ୱାସନଳିକା (Bronchiole)

୯. ବାୟୁ କୋଟରିକା (Alveoli)

୧୦. ଦକ୍ଷିଣ ଓ ବାମ ଫୁସଫୁସ (Lungs)

୧୧. ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା (Diaphragm)

ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ (୬-କାର୍ବନ ଅଣୁ)

↓ (କୋଷଜୀବକରେ ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା)

ପାଇରୁଭେଟ୍ / ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ (୩-କାର୍ବନ ଅଣୁ) + ଶକ୍ତି

↓

[ତିନୋଟି ଭିନ୍ନ ସ୍ଥିତିରେ ପରିଣତି]:

(i) ଅମ୍ଳଜାନର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ (ଇଷ୍ଟ କୋଷରେ):

-> ଇଥାନଲ୍ (୨-କାର୍ବନ) + CO₂ + ଶକ୍ତି (୨ ATP) [ସୁରାସାର କିଣ୍ୱନ]

(ii) ଅମ୍ଳଜାନର ଅଭାବରେ (ଆମ ମାଂସପେଶୀ କୋଷରେ):

-> ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ (୩-କାର୍ବନ) + ଶକ୍ତି (୨ ATP) [ବାକୁଲା ସୃଷ୍ଟି କରେ]

(iii) ଅମ୍ଳଜାନର ଉପସ୍ଥିତିରେ (ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆରେ):

-> ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO₂) + ଜଳ (H₂O) + ପ୍ରଚୁର ଶକ୍ତି (୩୮ ATP) [ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ]

(କ) ସଂବାତନ (Ventilation):

ସଂବାତନ ହେଉଛି ଫୁସଫୁସ ମଧ୍ୟକୁ ବାୟୁର ପ୍ରବେଶ ଓ ପ୍ରସ୍ଥାନର ଏକ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଏହା ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଘଟେ:

୧. ପ୍ରଶ୍ୱାସ (Inspiration): ଏହି ସକ୍ରିୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅନ୍ତଃପଞ୍ଜରା ମାଂସପେଶୀ ଓ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦାର ସଂକୋଚନ ଘଟେ । ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ତଳକୁ ଖସି ସମତଳ ହୁଏ, ଫଳରେ ବକ୍ଷଗହ୍ଵରର ଆୟତନ ପ୍ରାୟ ୨୦% ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ଫୁସଫୁସ ଭିତରେ ବାୟୁଚାପ କମିଯିବାରୁ ବାହ୍ୟ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ବାୟୁ ନାସାପଥ ଦେଇ ଫୁସଫୁସର କୋଟରିକା ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ।

୨. ନିଶ୍ୱାସ (Expiration): ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ମାଂସପେଶୀ ଓ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ଶିଥିଳ ହୋଇ ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଆସନ୍ତି । ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦା ଉପରକୁ ଉଠି ଗମ୍ବୁଜାକାର ଧାରଣ କରେ । ବକ୍ଷଗହ୍ଵରର ଆୟତନ କମିଯିବାରୁ ଫୁସଫୁସ ଭିତରେ ଚାପ ବଢ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳଯୁକ୍ତ ବାୟୁ ଶରୀରରୁ ବାହାରକୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ ।

(ଖ) ଗ୍ୟାସ୍ ପରିବହନ (Gas Transportation):

୧. ଅମ୍ଳଜାନ ପରିବହନ: କୋଟରିକାରେ ଥିବା ଅମ୍ଳଜାନ ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ରକ୍ତ ଜାଲକ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ । ରକ୍ତର ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା (RBC) ରେ ଥିବା ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ସହିତ ଅମ୍ଳଜାନ ମିଶି ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଯୌଗିକ 'ଅକ୍ସିହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍' (Oxyhemoglobin) ଗଠନ କରେ ଏବଂ ଶରୀରର ପ୍ରତ୍ୟେକ କୋଷ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚି କୋଷ ମଧ୍ୟକୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ।

୨. ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ପରିବହନ: କୋଷରେ ଜୈବିକ ଜାରଣ ଫଳରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା CO₂ ରକ୍ତରେ ବିସରିତ ହୋଇ ରକ୍ତ ପ୍ଲାଜମାରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅବସ୍ଥାରେ (ବାଇକାର୍ବୋନେଟ୍ ରୂପେ) ଏବଂ ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍ ସହିତ ମିଶି ଫୁସଫୁସ କୋଟରିକା ନିକଟକୁ ଆସେ ଓ ନିଶ୍ୱାସ ବାୟୁରେ ବାହାରିଯାଏ ।

ବାୟୁ ଉପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ | ବାୟୁ ଅପଜୀବୀ ଶ୍ୱସନ

୧. ଏହା ଅମ୍ଳଜାନ (O₂) ର ଉପସ୍ଥିତିରେ ସଂଘଟିତ ହୁଏ । | ୧. ଏହା ଅମ୍ଳଜାନର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ବା ଅଭାବରେ ସଂଘଟିତ ହୁଏ ।

୨. ଏଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅଣୁର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାରଣ ଘଟେ । | ୨. ଏଥିରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅଣୁର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାରଣ ଘଟେ ।

୩. ଏହାର ଅନ୍ତିମ ଉତ୍ପାଦ CO₂ ଏବଂ ଜଳ (H₂O) ଅଟେ । | ୩. ଏହାର ଅନ୍ତିମ ଉତ୍ପାଦ ଇଥାନଲ୍ ବା ଲାକ୍ଟିକ୍ ଅମ୍ଳ ଅଟେ ।

୪. ଏଥିରେ ପ୍ରଚୁର ଶକ୍ତି (୩୮ ଟି ATP) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । | ୪. ଏଥିରେ ଖୁବ୍ କମ୍ ଶକ୍ତି (ମାତ୍ର ୨ ଟି ATP) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

୫. ଏହା କୋଷଜୀବକ ଓ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । | ୫. ଏହା କେବଳ କୋଷଜୀବକ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ଥାଏ ।

କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ: କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ (ଗ୍ଲୁକୋଜ୍) ର ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଜୈବିକ ଜାରଣ ଘଟି ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତି ATP ରୂପରେ ମୁକ୍ତ ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ କୁହାଯାଏ ।

(କ) ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ (Glycolysis):

ଏହା କୋଷର କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm) ରେ ଅମ୍ଳଜାନ ବିନା ସଂଘଟିତ ହୁଏ ।

ଏଥିରେ ୬-କାର୍ବନ ବିଶିଷ୍ଟ ଗୋଟିଏ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍ ଅଣୁ ବିଭିନ୍ନ ଏନଜାଇମ୍ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମାନ୍ୱୟରେ ଭାଙ୍ଗି ଦୁଇଟି ୩-କାର୍ବନ ବିଶିଷ୍ଟ ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ (ପାଇରୁଭେଟ୍) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।

ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ୨ ଟି ATP ଏବଂ ବିଜାରିତ ସହକାରକ NADH₂ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

(ଖ) ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର (Citric Acid Cycle / Krebs Cycle):

ଏହା ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ମାଟ୍ରିକ୍ସ (Matrix) ରେ ସଂଘଟିତ ହୁଏ ।

ବୈଜ୍ଞାନିକ ସାର୍ ହାନ୍ସ କ୍ରେବ୍ସ ଏହା ଆବିଷ୍କାର କରିଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'କ୍ରେବ୍ସ ଚକ୍ର' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।

ପାଇରୁଭିକ୍ ଅମ୍ଳ ପ୍ରଥମେ ଏକ ୨-କାର୍ବନ ବିଶିଷ୍ଟ ସକ୍ରିୟ ଅଣୁରେ ପରିଣତ ହୋଇ CO₂ ନିର୍ଗତ କରେ ।

ଏହି ସକ୍ରିୟ ଅଣୁ ୪-କାର୍ବନ ବିଶିଷ୍ଟ ଅକ୍ସାଲୋଏସିଟିକ୍ ଅମ୍ଳ (OAA) ସହ ମିଶି ୬-କାର୍ବନଯୁକ୍ତ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଗଠନ କରେ ।

ଏହି ଚକ୍ରାକାର ରାସାୟନିକ ପଥରେ CO₂, NADH₂, FADH₂ ଏବଂ ATP ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ ସମ୍ପାଦନ ପାଇଁ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ପ୍ରଧାନ ଆଧାର ହେଉଛି:

୧. କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm):

ଏହା କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ରସପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧାର ।

କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନର ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟ 'ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍' ଏଠାରେ ସଂଘଟିତ ହୁଏ ।

ଏଥିପାଇଁ କୌଣସି ଅମ୍ଳଜାନ ବା କୋଷ ଅଙ୍ଗିକାର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼େ ନାହିଁ ।

୨. ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ (Mitochondria):

ଏହା ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଝିଲ୍ଲୀବିଶିଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗିକା । ଏହାର ଭିତର ରସକୁ 'ମାଟ୍ରିକ୍ସ' (Matrix) ଏବଂ ଅନ୍ତଃଝିଲ୍ଲୀର ଭାଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ 'କ୍ରିଷ୍ଟି' (Cristae) କୁହାଯାଏ ।

ମାଟ୍ରିକ୍ସରେ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ତଃଝିଲ୍ଲୀରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା (ETS) ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇ ପ୍ରଚୁର ATP ଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ତେଣୁ ଏହାକୁ କୋଷର 'ଶକ୍ତି କେନ୍ଦ୍ର' କୁହାଯାଏ ।

ସ୍ଥାନ: ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପରିବହନ ସଂସ୍ଥା (ETS) ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ଅନ୍ତଃଝିଲ୍ଲୀ (Inner membrane) ରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୋଟିନ୍ ଓ ବାହକ ଅଣୁର ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳା ।

କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ:

୧. ଗ୍ଲାଇକୋଲିସିସ୍ ଓ ସାଇଟ୍ରିକ୍ ଅମ୍ଳ ଚକ୍ରରୁ ଆସିଥିବା NADH₂ ଏବଂ FADH₂ ରୁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ (e⁻) ଓ ପ୍ରୋଟନ୍ (H⁺) ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏହି ବାହକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଇ ଗତି କରନ୍ତି ।

୨. ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ପ୍ରବାହ ସମୟରେ ମୁକ୍ତ ହେଉଥିବା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୋଟନ୍ ଗୁଡ଼ିକ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆର ଦୁଇ ଝିଲ୍ଲୀ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନକୁ ପମ୍ପ୍ ହୋଇ ଏକ ପ୍ରୋଟନ୍ ପ୍ରବଣତା (Proton gradient) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

୩. ଏହି ବଳକୁ ବ୍ୟବହାର କରି 'ATP ସିନ୍ଥେଜ୍' ଏନଜାଇମ୍ ADP ରୁ ବିପୁଳ ପରିମାଣର ATP ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ ।

୪. ଶେଷରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ଓ ପ୍ରୋଟନ୍ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆରେ ଥିବା ଅମ୍ଳଜାନ (O₂) ସହିତ ମିଶି ଜଳ (H₂O) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

(ଖ) 'ଉଦ୍ଭିଦର ଶ୍ୱସନ' ପ୍ରକ୍ରିୟା କିପରି ସମ୍ପାଦନ ହୁଏ ?

ଉତ୍ତର: ଉଦ୍ଭିଦର ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପତ୍ରର ଷ୍ଟୋମାଟା (ସ୍ତୋମ) ଏବଂ କାଣ୍ଡର ଲେଣ୍ଟିସେଲ୍ ଦେଇ ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାୟୁ ବିନିମୟ ମାଧ୍ୟମରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ ।

🤖 Have a Doubt in this Chapter?

Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App