BSE ODISHA CLASS 10 • UTKAL MASTER STROKE

ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନ: ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ - ପରିବହନ ଓ ସଞ୍ଚାଳନ (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)

ପ୍ରିୟ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନରେ ଶତପ୍ରତିଶତ ନମ୍ବର ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ "ପରିବହନ ଓ ସଞ୍ଚାଳନ"ର ସମସ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱ (କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ, ମୂଳଜ ଚାପ, ଉଚ୍ଛେଦନ ଓ ସଂସକ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱ), ମନୁଷ୍ୟର ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଗଠନ, ଦ୍ୱୈତ ସଞ୍ଚାଳନ, ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବା ପ୍ରଣାଳୀ, ରକ୍ତବର୍ଗ ଏବଂ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ନିର୍ଭୁଲ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।

---

୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):

ଟ୍ରିକ୍ ୧: ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ କପାଟିକା ମନେରଖିବା ଟ୍ରିକ୍ (RAT - LAB ଟ୍ରିକ୍):

RAT -> Right Atrium Tricuspid: ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ ମଧ୍ୟରେ ୩-ପାଖୁଡ଼ା ବିଶିଷ୍ଟ (Tricuspid) କପାଟିକା ।

LAB -> Left Atrium Bicuspid: ବାମ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ବାମ ନିଳୟ ମଧ୍ୟରେ ୨-ପାଖୁଡ଼ା ବିଶିଷ୍ଟ (Bicuspid / Mitral) କପାଟିକା ।

ଟ୍ରିକ୍ ୨: ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବା ୪-ପାହାଚ କ୍ରମ (TP-TF ଟ୍ରିକ୍):

୧. କ୍ଷତ ସ୍ଥାନ + ଭଙ୍ଗା ଅଣୁଚକ୍ରିକା -> ଥମ୍ବୋପ୍ଲାଷ୍ଟିନ୍ (Thromboplastin)

୨. ପ୍ରୋଥମ୍ବିନ୍ + Ca²⁺ + ଥମ୍ବୋପ୍ଲାଷ୍ଟିନ୍ -> ଥମ୍ବିନ୍ (Thrombin)

୩. ଫାଇବ୍ରିନୋଜେନ୍ + ଥମ୍ବିନ୍ -> ଫାଇବ୍ରିନ୍ (Fibrin ତନ୍ତୁ)

୪. ଫାଇବ୍ରିନ୍ ଜାଲ + ରକ୍ତକଣିକା -> ରକ୍ତ ଜମାଟ (Clot)

ଟ୍ରିକ୍ ୩: ସାର୍ବଜନୀନ ରକ୍ତବର୍ଗ ଚାବିକାଠି:

ରକ୍ତବର୍ଗ O (O Negative): ସର୍ବଜନ ଦାତା (Universal Donor) [କୌଣସି ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ ନାହିଁ] ।

ରକ୍ତବର୍ଗ AB (AB Positive): ସର୍ବଜନ ଗ୍ରହୀତା (Universal Recipient) [କୌଣସି ଏଣ୍ଟିବଡି ନାହିଁ] ।

ଟ୍ରିକ୍ ୪: ଉଦ୍ଭିଦ ପରିବହନ ଦିଗ:

ଜାଇଲେମ୍ (Xylem) = କେବଳ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ (ମାଟିରୁ ଚେର ଦେଇ ପତ୍ର ଆଡ଼କୁ ଜଳ ଓ ଖଣିଜ ଲବଣ) ।

ଫ୍ଲୋଏମ୍ (Phloem) = ବହୁମୁଖୀ (ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ନିମ୍ନ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱମୁଖୀ - ପତ୍ରରୁ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ଖାଦ୍ୟ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ) ।

---

୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:

୪-ରୁମ୍ ବିଶିଷ୍ଟ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ କୋଠା ଓ ଏହାର ଏକ୍ସପ୍ରେସ୍ ରୋଡ୍:

ଆମ ଛାତି ଭିତରେ ଥିବା ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଏକ ୪-ରୁମ୍ ବିଶିଷ୍ଟ ପାଣି ଟାଙ୍କି ସଦୃଶ କୋଠା । ଉପର ଦୁଇଟି ରୁମ୍ ହେଉଛି ଅଳିନ୍ଦ (Atrium) ଏବଂ ତଳ ଦୁଇଟି ରୁମ୍ ହେଉଛି ନିଳୟ (Ventricle) । ଡାହାଣ ପଟର ଦୁଇଟି ରୁମ୍‌ରେ ସାରା ଶରୀରରୁ ଆସୁଥିବା କଳା/ଅମ୍ଳଜାନବିହୀନ ଅଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ଜମା ହୁଏ । ଡାହାଣ ନିଳୟ ଏହି ରକ୍ତକୁ ଫୁସଫୁସ ଧମନୀ ଦେଇ ଫୁସଫୁସ ପାଖକୁ ପଠାଇଦିଏ ସଫା (ଅକ୍ସିଜେନ୍ ଭର୍ତ୍ତି) ହେବା ପାଇଁ ।

ଅପରପକ୍ଷରେ, ଫୁସଫୁସରୁ ଫେରିଥିବା ତାଜା ଲାଲ୍/ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ବାମ ଅଳିନ୍ଦରେ ପହଞ୍ଚି ବାମ ନିଳୟକୁ ଯାଏ । ବାମ ନିଳୟର କାନ୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୋଟା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ସେ ଜୋର୍‌ରେ ଚାପିଦେବା ମାତ୍ରେ ମହାଧମନୀ ବାଟେ ସାରା ଶରୀରର ମୁଣ୍ଡଠାରୁ ଗୋଡ଼ ଆଙ୍ଗୁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ତ ପହଞ୍ଚିଯାଏ । ଗୋଟିଏ ଥର ସାରା ଶରୀର ବୁଲିବା ପାଇଁ ରକ୍ତକୁ ଦୁଇଥର ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଦେଇ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ଦ୍ୱୈତ ସଞ୍ଚାଳନ' (Double circulation) କୁହାଯାଏ!

---

୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):

ଭୁଲ୍ ୧: ଧମନୀ ଓ ଶିରାର ବ୍ୟତିକ୍ରମରେ ଭୁଲ୍ ଲେଖିବା:

ସାଧାରଣ ନିୟମ: ସମସ୍ତ ଧମନୀ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ବହନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶିରା ଅମ୍ଳଜାନବିହୀନ ରକ୍ତ ବହନ କରନ୍ତି ।

ବ୍ୟତିକ୍ରମ: 'ଫୁସଫୁସ ଧମନୀ' (Pulmonary Artery) ଏକମାତ୍ର ଧମନୀ ଯାହା ଅମ୍ଳଜାନବିହୀନ ରକ୍ତ ବହନ କରେ; ଏବଂ 'ଫୁସଫୁସ ଶିରା' (Pulmonary Vein) ଏକମାତ୍ର ଶିରା ଯାହା ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ବିଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ବହନ କରେ!

ଭୁଲ୍ ୨: କପାଟିକା (Valves) ର ଅବସ୍ଥିତି ଓଲଟାପାଲଟା କରିବା:

ମନେରଖନ୍ତୁ: ଶିରାରେ କପାଟିକା ଥାଏ (ରକ୍ତ କମ ଚାପରେ ବୋହୁଥିବାରୁ ପଛକୁ ଫେରିବାରୁ ରୋକିବା ପାଇଁ), କିନ୍ତୁ ଧମନୀରେ କୌଣସି କପାଟିକା ନ ଥାଏ (ରକ୍ତ ଅତ୍ୟଧିକ ଚାପରେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବହେ) ।

ଭୁଲ୍ ୩: ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ ଓ ଏଣ୍ଟିବଡି ସ୍ଥାନ ଭୁଲ୍ କରିବା:

ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ (A, B, Rh) -> ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା (RBC) ର ବାହ୍ୟ ଆସ୍ତରଣରେ ଥାଏ ।

ଏଣ୍ଟିବଡି (a, b) -> ରକ୍ତ ପ୍ଲାଜମା (ପ୍ଲାଜ୍ମା ରସ) ରେ ଥାଏ ।

ଭୁଲ୍ ୪: ଜଳ ପରିବହନ ପାଇଁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ତତ୍ତ୍ୱ ଯଥେଷ୍ଟ ବୋଲି ଭାବିବା:

କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ ବା ମୂଳଜ ଚାପ ଏକାକୀ ୧୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚ ଗଛକୁ ଜଳ ପହଞ୍ଚାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ । ଉଚ୍ଛେଦନ ଜନିତ ଆକର୍ଷଣ (Transpiration pull), ସଂସକ୍ତି ବଳ ଓ ସଂଲଗ୍ନ ବଳର ମିଳିତ ସଂସକ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱ ହିଁ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଜଳସ୍ତମ୍ଭ ବଜାୟ ରଖି ଜଳକୁ ଉପରକୁ ଟାଣିଥାଏ ।

---

୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):

୧. ଡାକ୍ତରଖାନାରେ ରକ୍ତଚାପ ମାପ (BP Check):

ଡାକ୍ତର ହାତରେ ଯେଉଁ ଯନ୍ତ୍ର ବାନ୍ଧି ପମ୍ପ୍ କରନ୍ତି ତାହାର ନାମ 'ସ୍ପିଗ୍‌ମୋମ୍ୟାନୋମିଟର' (Sphygmomanometer) । ଜଣେ ସୁସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିର ସାଧାରଣ ରକ୍ତଚାପ ହେଉଛି ୧୨୦/୮୦ ମିମି ପାରଦମାନ (୧୨୦ = ସିଷ୍ଟୋଲିକ୍ ଚାପ, ୮୦ = ଡାୟାଷ୍ଟୋଲିକ୍ ଚାପ) ।

୨. ଜୋକ କାମୁଡ଼ିଲେ ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧେ ନାହିଁ କାହିଁକି ?:

ଜୋକର ଲାଳରେ 'ହିରୁଡିନ୍' (Hirudin) ନାମକ ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ରକ୍ତ ଜମାଟ ନିରୋଧକ ଥାଏ । ସେଥିପାଇଁ ଜୋକ ଲାଗିଥିବା ଯାଏଁ ଓ ଛାଡ଼ିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ବହୁ ସମୟ ଧରି କ୍ଷତରୁ ଅନବରତ ରକ୍ତ ବୋହିଚାଲେ । ଆମ ଶରୀର ଭିତରେ ରକ୍ତନଳୀରେ ରକ୍ତ ଜମାଟ ନ ବାନ୍ଧିବା ପାଇଁ 'ହିପାରିନ୍' (Heparin) ଥାଏ ।

୩. ଗଛ ଛାଇରେ ବସିଲେ କାହିଁକି ଥଣ୍ଡା ଲାଗେ ?:

ବଡ଼ ବୃକ୍ଷର ପତ୍ରରୁ ନିରନ୍ତର 'ଉଚ୍ଛେଦନ' (Transpiration) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ବାହାରୁଥାଏ । ଏହା ବାଷ୍ପୀଭବନର ଲୀନତାପ ଗ୍ରହଣ କରି ଚାରିପାଖର ପରିବେଶକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଏସି (AC) ଭଳି ଥଣ୍ଡା ରଖେ ।

---

୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:

ଧମନୀ ଓ ଶିରା ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା:

ବିଷୟ | ଧମନୀ (Artery) | ଶିରା (Vein)

ରକ୍ତ ପ୍ରବାହର ଦିଗ | ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡରୁ ଶରୀରର ଅଙ୍ଗ ଆଡ଼କୁ | ଶରୀରର ଅଙ୍ଗରୁ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଆଡ଼କୁ

କେଉଁ ପ୍ରକାର ରକ୍ତ ବହନ କରେ | ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ବିଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ (ଫୁସଫୁସ ଧମନୀ ବ୍ୟତୀତ) | ଅମ୍ଳଜାନବିହୀନ ରକ୍ତ (ଫୁସଫୁସ ଶିରା ବ୍ୟତୀତ)

କାନ୍ଥର ପ୍ରକୃତି | ମୋଟା, ମାଂସଳ ଓ ସ୍ଥିତିସ୍ଥାପକ | ପତଳା ଓ କମ୍ ସ୍ଥିତିସ୍ଥାପକ

ଭିତର କପାଟିକା | କୌଣସି କପାଟିକା ନ ଥାଏ | ଏକମୁଖୀ କପାଟିକା (Valves) ଥାଏ

ରକ୍ତ ପ୍ରବାହ ଚାପ | ଉଚ୍ଚ ଚାପରେ ଦ୍ରୁତ ବେଗରେ ବହେ | କମ୍ ଚାପରେ ମନ୍ଥର ବେଗରେ ବହେ

ରକ୍ତବର୍ଗ, ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ ଓ ଏଣ୍ଟିବଡି ସାରଣୀ:

ରକ୍ତବର୍ଗ | RBC ରେ ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ | ପ୍ଲାଜମାରେ ଏଣ୍ଟିବଡି | କାହାକୁ ରକ୍ତ ଦେଇପାରିବେ | କାହାଠାରୁ ରକ୍ତ ନେଇପାରିବେ

A | A | b | A, AB | A, O

B | B | a | B, AB | B, O

AB | A ଏବଂ B | କୌଣସିଟି ନାହିଁ | କେବଳ AB | ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ (ସର୍ବଜନ ଗ୍ରହୀତା)

O | କୌଣସିଟି ନାହିଁ | a ଏବଂ b | ସମସ୍ତଙ୍କୁ (ସର୍ବଜନ ଦାତା) | କେବଳ O

---

୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):

(BSE Odisha ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର)

ମଣିଷର ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଏକ ମାଂସଳ ପେଶୀୟ ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ଏହା ଚାରୋଟି ପ୍ରକୋଷ୍ଠରେ ବିଭକ୍ତ:

୧. ପ୍ରକୋଷ୍ଠସମୂହ:

ଉପର ଦୁଇଟି ପ୍ରକୋଷ୍ଠକୁ ଅଳିନ୍ଦ (Atrium) କୁହାଯାଏ: ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ବାମ ଅଳିନ୍ଦ ।

ତଳ ଦୁଇଟି ପ୍ରକୋଷ୍ଠକୁ ନିଳୟ (Ventricle) କୁହାଯାଏ: ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ ଓ ବାମ ନିଳୟ ।

ଦୁଇ ଅଳିନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତଃ-ଅଳିନ୍ଦ ପଟ୍ଟ ଏବଂ ଦୁଇ ନିଳୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତଃ-ନିଳୟ ପଟ୍ଟ ରହିଛି, ଯାହା ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ଓ ଅମ୍ଳଜାନବିହୀନ ରକ୍ତକୁ ପରସ୍ପର ସହ ମିଶିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ ।

୨. ରକ୍ତବାହିନୀ ସଂଯୋଗ:

ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ ସହିତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ନିମ୍ନ ମହାଶିରା ସଂଯୁକ୍ତ, ଯାହା ଶରୀରରୁ ଅମ୍ଳଜାନବିହୀନ ରକ୍ତ ଆଣେ ।

ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ ସହିତ ଫୁସଫୁସ ଧମନୀ ସଂଯୁକ୍ତ, ଯାହା ରକ୍ତକୁ ବିଶୋଧନ ପାଇଁ ଫୁସଫୁସକୁ ନିଏ ।

ବାମ ଅଳିନ୍ଦ ସହିତ ଫୁସଫୁସ ଶିରା ସଂଯୁକ୍ତ, ଯାହା ଫୁସଫୁସରୁ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ରକ୍ତ ଆଣେ ।

ବାମ ନିଳୟ ସହିତ ମହାଧମନୀ ସଂଯୁକ୍ତ, ଯାହା ବିଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତକୁ ସାରା ଶରୀରକୁ ପମ୍ପ୍ କରେ । (ବାମ ନିଳୟର ପ୍ରାଚୀର ସର୍ବାଧିକ ମୋଟା) ।

୩. କପାଟିକାସମୂହ (Valves):

ଟ୍ରାଇକସ୍ପିଡ୍ କପାଟିକା: ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ ମଧ୍ୟରେ ୩-ପାଖୁଡ଼ା ବିଶିଷ୍ଟ କପାଟିକା ।

ବାଇକସ୍ପିଡ୍ କପାଟିକା: ବାମ ଅଳିନ୍ଦ ଓ ବାମ ନିଳୟ ମଧ୍ୟରେ ୨-ପାଖୁଡ଼ା ବିଶିଷ୍ଟ କପାଟିକା ।

ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକୃତି କପାଟିକା: ନିଳୟ ଓ ଧମନୀ ମଧ୍ୟସ୍ଥଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି କପାଟିକାଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତକୁ କେବଳ ଏକମୁଖୀ ପ୍ରବାହ କରାନ୍ତି ଓ ପଛକୁ ଫେରିବାରୁ ରୋକନ୍ତି ।

ରକ୍ତବାହିନୀ: ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ପାଇଁ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ବିଛାଡ଼ି ହୋଇ ରହିଥିବା ନଳୀ ସଦୃଶ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ରକ୍ତବାହିନୀ (Blood vessels) କୁହାଯାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ଧମନୀ, ଶିରା ଓ ରକ୍ତକୈଶିକ ଭାବେ ତିନି ପ୍ରକାରର ।

ଶିରା ଓ ଧମନୀ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ:

ଧମନୀ (Artery) | ଶିରା (Vein)

୧. ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡରୁ ରକ୍ତକୁ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗକୁ ବହନ କରେ । | ୧. ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗରୁ ରକ୍ତକୁ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଆଡ଼କୁ ଆଣେ ।

୨. ସାଧାରଣତଃ ଅମ୍ଳଜାନଯୁକ୍ତ ବିଶୁଦ୍ଧ ରକ୍ତ ବହନ କରେ (ଫୁସଫୁସ ଧମନୀ ବ୍ୟତୀତ) । | ୨. ସାଧାରଣତଃ ଅମ୍ଳଜାନବିହୀନ ରକ୍ତ ବହନ କରେ (ଫୁସଫୁସ ଶିରା ବ୍ୟତୀତ) ।

୩. ଏହାର କାନ୍ଥ ମୋଟା, ମାଂସଳ ଓ ସ୍ଥିତିସ୍ଥାପକ । | ୩. ଏହାର କାନ୍ଥ ପତଳା ଓ କମ୍ ସ୍ଥିତିସ୍ଥାପକ ।

୪. ଏଥିରେ କୌଣସି କପାଟିକା ନ ଥାଏ । | ୪. ଏହାର ଭିତରେ ଏକମୁଖୀ କପାଟିକା (Valves) ଥାଏ ।

୫. ରକ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଚାପରେ ଦ୍ରୁତ ବେଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । | ୫. ରକ୍ତ କମ୍ ଚାପରେ ଧୀର ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ।

ଖଣ୍ଡିଆ ହୋଇ ରକ୍ତସ୍ରାବ ହେଲେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିଥାଏ:

୧. ଥମ୍ବୋପ୍ଲାଷ୍ଟିନ୍ ସୃଷ୍ଟି: କ୍ଷତସ୍ଥାନର ଭଙ୍ଗା ଟିସୁ ଏବଂ ବାୟୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଥିବା ଅଣୁଚକ୍ରିକା (Platelets) ଭାଙ୍ଗିଯାଇ କ୍ଷତସ୍ଥାନରେ 'ଥମ୍ବୋପ୍ଲାଷ୍ଟିନ୍' (Thromboplastin) ନାମକ ଲିପୋପ୍ରୋଟିନ୍ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।

୨. ପ୍ରୋଥମ୍ବିନ୍ ରୁ ଥମ୍ବିନ୍ ରୂପାନ୍ତର: ଥମ୍ବୋପ୍ଲାଷ୍ଟିନ୍ ଏବଂ ରକ୍ତରେ ଥିବା କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଆୟନ (Ca²⁺) ର ଉପସ୍ଥିତିରେ ପ୍ଲାଜମାରେ ଥିବା ନିଷ୍କ୍ରିୟ 'ପ୍ରୋଥମ୍ବିନ୍' ସକ୍ରିୟ 'ଥମ୍ବିନ୍' (Thrombin) ଏନଜାଇମ୍‌ରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।

୩. ଫାଇବ୍ରିନ୍ ଗଠନ: ସକ୍ରିୟ ଥମ୍ବିନ୍ ପ୍ରଭାବରେ ପ୍ଲାଜମାରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ରହିଥିବା 'ଫାଇବ୍ରିନୋଜେନ୍' (Fibrinogen) ପ୍ରୋଟିନ୍ ଅଦ୍ରବଣୀୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତନ୍ତୁ 'ଫାଇବ୍ରିନ୍' (Fibrin) ରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ ।

୪. ଜାଲ ଓ ପିଣ୍ଡୁଳା ସୃଷ୍ଟି: ଏହି ଫାଇବ୍ରିନ୍ ତନ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷତମୁହଁରେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜାଲ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ଏହି ଜାଲରେ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ଓ ଅଣୁଚକ୍ରିକା ଛନ୍ଦି ହୋଇ ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିଯାଏ ଏବଂ ରକ୍ତସ୍ରାବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ ହୁଏ ।

ଅବସ୍ଥିତି:

ମଣିଷର ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ବକ୍ଷଗହ୍ଵରର ମଧ୍ୟସ୍ଥଳରେ, ଉଭୟ ଫୁସଫୁସ ମଝିରେ ଏବଂ ମଧ୍ୟଚ୍ଛଦାର ଠିକ୍ ଉପରେ ସାମାନ୍ୟ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଢଳି ରହିଥାଏ ।

ବାହ୍ୟ ଗଠନ:

ଆକାର: ଏହା ଏକ ତ୍ରିକୋଣାକାର ବା କୋଣିକ ମାଂସଳ ଅଙ୍ଗ (ମଣିଷର ନିଜ ମୁଠା ଆକାରର) ।

ମାପ ଓ ଓଜନ: ଏହାର ଲମ୍ବ ପ୍ରାୟ ୧୨ ସେମି, ଓସାର ପ୍ରାୟ ୯ ସେମି ଏବଂ ଓଜନ ପ୍ରାୟ ୨୫୦ ରୁ ୩୦୦ ଗ୍ରାମ୍ ।

ରଙ୍ଗ: ମାଟିଆ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର ।

ଆବରଣ: ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଏକ ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ଝିଲ୍ଲୀ 'ପେରିକାର୍ଡିୟମ୍' (Pericardium) ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ । ଦୁଇ ସ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ପେରିକାର୍ଡିଆଲ୍ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଥାଏ ଯାହା ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡକୁ ବାହ୍ୟ ଆଘାତ ଓ ଘର୍ଷଣରୁ ରକ୍ଷା କରେ ।

ଉଦ୍ଭିଦରେ ଚେରରୁ ଅଗ୍ରଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ପରିବହନ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି:

୧. କୈଶିକ ଆକର୍ଷଣ (Capillary Attraction): ଜାଇଲେମ୍ ବାହିକାଗୁଡ଼ିକ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କୈଶିକ ନଳୀ ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ନଳୀର ବ୍ୟାସ ଯେତେ କମ୍ ହୁଏ, ଜଳ ସେତେ ଉପରକୁ ଉଠିପାରେ । ଏହା କ୍ଷୁଦ୍ର ଗୁଳ୍ମ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ହେଲେ ହେଁ ଉଚ୍ଚ ବୃକ୍ଷ ପାଇଁ ଏକାକୀ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ ।

୨. ମୂଳଜ ଚାପ (Root Pressure): ଚେରର ମୂଳଲୋମ ଦ୍ୱାରା ସକ୍ରିୟ ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ପଦ୍ଧତିରେ ଜଳ ଶୋଷିତ ହେବା ଫଳରେ ଜାଇଲେମ୍ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଧନାତ୍ମକ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଯାହାକୁ ମୂଳଜ ଚାପ କୁହାଯାଏ (ମାନୋମିଟର ଦ୍ୱାରା ମପାଯାଏ) । ଏହି ଚାପ ମାତ୍ର କିଛି ମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ ଉଠାଇପାରେ ।

୩. ସଂସକ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱ (Cohesion-Tension Theory): ଡିକ୍ସନ୍ ଓ ଜଲିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିପାଦିତ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଯାୟୀ, ପତ୍ରରୁ ଉଚ୍ଛେଦନ ଯୋଗୁଁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଉଚ୍ଛେଦନଜନିତ ଟାଣ ବା ସଂଶୋଷଣ ଚାପ (Transpiration pull) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଜଳ ଅଣୁମାନଙ୍କ ପାରସ୍ପରିକ 'ସଂସକ୍ତି ବଳ' (Cohesive force) ଏବଂ ଜଳ ଅଣୁ ସହ ଜାଇଲେମ୍ କାନ୍ଥର 'ସଂଲଗ୍ନ ବଳ' (Adhesive force) ଯୋଗୁଁ ମୂଳରୁ ପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳର ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସ୍ତମ୍ଭ ଗଠିତ ହୋଇ ଜଳ ଉଚ୍ଚ ବୃକ୍ଷର ଶୀର୍ଷକୁ ପରିବାହିତ ହୁଏ ।

ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ: ଉଦ୍ଭିଦ ମଧ୍ୟରେ ଜଳର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପରିବହନ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ।

ଉପକରଣ: ଏକ କୋନିକାଲ୍ ଫ୍ଲାସ୍କ, ଜଳ, ନାଲି କାଳି (ବା ସାଫ୍ରାନିନ୍ ରଙ୍ଗ), ଚେର ଥିବା ଏକ ସତେଜ ହରଗୌରା (ବା ବାଲସମ୍) ଗଛ ।

ପ୍ରଣାଳୀ: ଫ୍ଲାସ୍କରେ ଅଧା ପାଣି ନେଇ କିଛି ନାଲି କାଳି ମିଶାଇ ଦ୍ରବଣକୁ ନାଲି କରନ୍ତୁ । ହରଗୌରା ଗଛର ଚେରକୁ ଧୋଇ ନାଲି ପାଣି ଫ୍ଲାସ୍କରେ ଚେର ବୁଡ଼ି ରହିବା ଭଳି ରଖନ୍ତୁ । ଏହାକୁ ୨-୩ ଘଣ୍ଟା ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକରେ ରଖନ୍ତୁ ।

ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ: କିଛି ସମୟ ପରେ ଗଛର କାଣ୍ଡ ଏବଂ ପତ୍ରର ଶିରାପ୍ରଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନାଲି ରଙ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେଖାଯିବ ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଚେର ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ହୋଇ ନାଲି ରଙ୍ଗର ପାଣି ଜାଇଲେମ୍ ନଳୀ ମାଧ୍ୟମରେ କାଣ୍ଡ ଓ ପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପରକୁ ପରିବାହିତ ହୋଇଛି । ଏଥିରୁ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ଯେ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଜଳ ପରିବହନ ସଂଘଟିତ ହୁଏ ।

ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଓ ମୁଖ୍ୟ ଲେବଲିଂ:

(ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ପେନ୍ସିଲ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ୪-ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ବିଶିଷ୍ଟ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ଛେଦ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରି ନିମ୍ନ ଅଂଶ ଦର୍ଶାଇବେ)

୧. ଦକ୍ଷିଣ ଅଳିନ୍ଦ (Right Atrium)

୨. ଦକ୍ଷିଣ ନିଳୟ (Right Ventricle)

୩. ବାମ ଅଳିନ୍ଦ (Left Atrium)

୪. ବାମ ନିଳୟ (Left Ventricle)

୫. ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ନିମ୍ନ ମହାଶିରା (Vena Cava)

୬. ଫୁସଫୁସ ଧମନୀ (Pulmonary Artery)

୭. ଫୁସଫୁସ ଶିରା (Pulmonary Veins)

୮. ମହାଧମନୀ (Aorta)

୯. ଟ୍ରାଇକସ୍ପିଡ୍ କପାଟିକା (Tricuspid Valve)

୧୦. ବାଇକସ୍ପିଡ୍ / ମାଇଟ୍ରାଲ୍ କପାଟିକା (Bicuspid Valve)

୧୧. ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକୃତି କପାଟିକା (Semilunar Valves)

୧୨. ଅନ୍ତଃ-ନିଳୟ ପଟ୍ଟ (Interventricular Septum)

(ଗ) ମଣିଷ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡର ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ଓ କପାଟିକାର ଅବସ୍ଥିତି ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

🤖 Have a Doubt in this Chapter?

Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App