BSE ODISHA CLASS 10 • UTKAL MASTER STROKE

ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ: ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ - ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସମନ୍ୱୟ (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)

ପ୍ରିୟ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ଜୀବବିଜ୍ଞାନରେ ଶତପ୍ରତିଶତ ନମ୍ବର ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ "ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସମନ୍ୱୟ"ର ସମସ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂତ୍ର, ସର୍ଟକଟ୍, ପରୀକ୍ଷା ଉପଯୋଗୀ କୌଶଳ ଏବଂ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।

---

୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):

ବହୁବିକଳ୍ପ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQ) ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ତର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା କୌଶଳ:

• ଉଦ୍ଭିଦ ହରମୋନ୍ (ଫାଇଟୋହରମୋନ୍) ତୁରନ୍ତ ଚିହ୍ନଟ ସୂତ୍ର:

ବୃଦ୍ଧି ପ୍ରୋତ୍ସାହକ (Growth Promoters): ଅକ୍ସିନ୍ (କାଣ୍ଡ ଅଗ୍ରଭାଗ, ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ), ଜିବରେଲିନ୍ (କାଣ୍ଡ ଓ ଶାଖାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି, ସୁପ୍ତତା ଭଙ୍ଗ), ସାଇଟୋକାଇନିନ୍ (ଦ୍ରୁତ କୋଷ ବିଭାଜନ)

ବୃଦ୍ଧି ପ୍ରତିରୋଧକ (Growth Inhibitors): ଏଥିଲିନ୍ (ଗ୍ୟାସୀୟ ହରମୋନ୍, ଫଳ ପଚାଇବା), ଆବସିସିକ୍ ଏସିଡ୍ (ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ ହରମୋନ୍, ଷ୍ଟୋମାଟା ବନ୍ଦ, ପତ୍ର ଝଡ଼ିବା)

• ଉଦ୍ଭିଦ ଚଳନ (Movement) ଶୀଘ୍ର ମନେରଖିବା:

ଅନୁବର୍ତ୍ତନ ଚଳନ (Tropic - ଦିଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ): କାଣ୍ଡ = ଧନାତ୍ମକ ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତୀ, ଋଣାତ୍ମକ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତୀ; ମୂଳ = ଧନାତ୍ମକ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତୀ, ଋଣାତ୍ମକ ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତୀ

ଅନ୍ତର୍କୁଞ୍ଚନ ଚଳନ (Nastic - ଦିଗ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର): ଲାଜକୁଳୀ ଲତାର ପତ୍ର ସ୍ପର୍ଶରେ ବୁଜିହେବା (ସ୍ପର୍ଶାନୁକୁଞ୍ଚନ)

• ମାନବ ମସ୍ତିଷ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମ୍ୟାପିଂ:

ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ (ସର୍ବବୃହତ୍ତମ): ବୁଦ୍ଧି, ଚିନ୍ତା, ସ୍ମୃତି, ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି, ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁଭୂତି

ହାଇପୋଥାଲାମସ୍: ଭୋକ, ଶୋଷ, ନିଦ୍ରା, ଶରୀର ତାପମାତ୍ରା

ମଧ୍ୟମସ୍ତିଷ୍କ: ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶ୍ରବଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ

ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ: ଶରୀର ଭାରସାମ୍ୟ ଓ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ (ସନ୍ତୁଳନ)

ସୁଷୁମ୍ନାଶୀର୍ଷକ: ହୃତ୍‌ସ୍ପନ୍ଦନ, ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା, ରକ୍ତଚାପ, ବାନ୍ତି, କାଶ, ଛିଙ୍କ (ଅନୈଚ୍ଛିକ କ୍ରିୟା କେନ୍ଦ୍ର)

• ଅନ୍ତଃସ୍ରାବୀ ଗ୍ରନ୍ଥି ଓ ରୋଗ ମାଷ୍ଟର ଟେବୁଲ:

ପିଟୁଇଟାରି GH କମ୍ → ବାମନତା (ଡ୍ୱାର୍ଫିଜିମ୍); GH ଅଧିକ → ଅତିକାୟତ୍ୱ (ଜାଇଗାଣ୍ଟିଜିମ୍)

ପିଟୁଇଟାରି ADH (ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍) କମ୍ → ଡାଇବେଟିସ୍ ଇନସିପିଡସ୍ (ବହୁମୂତ୍ର)

ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟ ଇନସୁଲିନ୍ କମ୍ → ଡାଇବେଟିସ୍ ମେଲିଟସ୍ (ମଧୁମେହ)

ଥାଇରଏଡ୍ ଥାଇରକ୍ସିନ୍ (ଆୟୋଡିନ୍ ଅଭାବ) → ଗଳଗଣ୍ଡ (ଗଏଟର)

ଏଡ୍ରିନାଲ୍ ଏଡ୍ରିନାଲିନ୍ → ଆପଦକାଳୀନ ହରମୋନ୍ (Fight or Flight)

---

୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:

"ସ୍ମାର୍ଟ ଫୋନ୍ ନେଟୱାର୍କ ଓ ଆମ ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ର"

ତୁମ ସ୍ମାର୍ଟଫୋନ୍ କଥା ଭାବ। ଯେତେବେଳେ କେହି ସ୍କ୍ରିନ୍ ସ୍ପର୍ଶ କରେ (ଗ୍ରାହୀ ଅଙ୍ଗ), ସେନ୍ସର ତୁରନ୍ତ ସଙ୍କେତକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ତରଙ୍ଗରେ ପରିଣତ କରି ପ୍ରୋସେସର୍ ନିକଟକୁ ପଠାଏ (ସେନ୍ସରୀ ସ୍ନାୟୁ ଦେଇ ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡ/ମସ୍ତିଷ୍କକୁ)। ପ୍ରୋସେସର୍ ମିଲିସେକେଣ୍ଡରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ ସ୍କ୍ରିନ୍ କିମ୍ବା ସ୍ପିକର୍‌କୁ ଆକ୍ସନ୍ କରିବାକୁ ପଠାଏ (ମୋଟର୍ ସ୍ନାୟୁ ଦେଇ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଅଙ୍ଗକୁ)। ଯେପରି ଫୋନ୍‌ରେ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରୋସେସର୍ ମସ୍ତିଷ୍କ, ବ୍ୟାକ୍-ଅପ୍ ଏମର୍ଜେନ୍ସି ଚିପ୍ ହେଉଛି ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡ (ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟା)। ତାରଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ଆକ୍ସନ୍ ଓ ତାର ସନ୍ଧି ହେଲା ସିନାପ୍ସ।

---

୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):

• ତ୍ରୁଟି ୧: ଡାଇବେଟିସ୍ ଇନସିପିଡସ୍ ଏବଂ ଡାଇବେଟିସ୍ ମେଲିଟସ୍ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା:

ଡାଇବେଟିସ୍ ମେଲିଟସ୍ = ଅଗ୍ନ୍ୟାଶୟରୁ ଇନସୁଲିନ୍ ଅଭାବରୁ ରକ୍ତରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ ବୃଦ୍ଧି (ମଧୁମେହ)।

ଡାଇବେଟିସ୍ ଇନସିପିଡସ୍ = ପିଟୁଇଟାରିରୁ ADH (ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍) ଅଭାବରୁ ଅତ୍ୟଧିକ ପରିସ୍ରା ହେବା (ବହୁମୂତ୍ର)।

• ତ୍ରୁଟି ୨: ସ୍ନାୟୁକୋଷ ବିଭାଜନ ହୁଏ ବୋଲି ଭାବିବା।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା: ସ୍ନାୟୁକୋଷରେ 'ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍' ନଥାଏ। ତେଣୁ ସ୍ନାୟୁକୋଷ କଦାପି ବିଭାଜିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଥରେ ସ୍ନାୟୁକୋଷ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ତାହା ପୁନର୍ବାର ସୃଷ୍ଟି ହୁଏନାହିଁ।

• ତ୍ରୁଟି ୩: ଅନୁବର୍ତ୍ତନ ଓ ଅନ୍ତର୍କୁଞ୍ଚନ ଚଳନ ଗୋଳମାଳ କରିବା।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା:

ଅନୁବର୍ତ୍ତନ (Tropic): ବୃଦ୍ଧିଜନିତ ଏବଂ ଉଦ୍ଦୀପନାର ଦିଗ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ (ଯଥା ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ କାଣ୍ଡ ବଙ୍କେଇବା)।

ଅନ୍ତର୍କୁଞ୍ଚନ (Nastic): ସ୍ଫୀତିଜନିତ (Turgor changes) ଏବଂ ଉଦ୍ଦୀପନାର ଦିଗ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ (ଯଥା ଲାଜକୁଳୀ ପତ୍ର ବୁଜିହେବା)।

• ତ୍ରୁଟି ୪: ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ ଓ ସୁଷୁମ୍ନାଶୀର୍ଷକର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭୁଲ୍ କରିବା।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା: ଶରୀରର ଭାରସାମ୍ୟ ଓ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରେ 'ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ'। ହୃତ୍‌ସ୍ପନ୍ଦନ, ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଓ ରକ୍ତଚାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ 'ସୁଷୁମ୍ନାଶୀର୍ଷକ'।

---

୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):

• ଗରମ ଚା’ କପ୍ ଛୁଇଁଲେ ହାତ ଆପେ ଘୁଞ୍ଚିଆସିବା:

ଗରମ ଚା’ କପ୍ ଲାଗିବା ମାତ୍ରେ ତୁମେ ଚିନ୍ତା କରିବା ପୂର୍ବରୁ ହାତ ଆପେ ଆପେ ପଛକୁ ଚାଲିଆସେ। ଏହା ଏକ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟା (Reflex Action), ଯାହା ମସ୍ତିଷ୍କ ନୁହେଁ, ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁର ପଲକ ପକାଇବା ପରି ଅତି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ପରିଚାଳିତ ହୁଏ।

• ଆମ୍ବ କଲମି ଓ ଫଳ ପଚାଇବା:

ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ କଞ୍ଚା କଦଳୀ ବା ଆମ୍ବକୁ ପଚାଇବା ପାଇଁ ଏଥିଲିନ୍ ଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି। ଏହା ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ ହରମୋନ୍ ଯାହା ଫଳକୁ ସୁସ୍ୱାଦୁ ଓ ନରମ କରି ପଚାଇଦିଏ।

---

୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:

---

୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):

ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ନିର୍ଭୁଲ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ସମାଧାନ:

• ଫାଇଟୋହରମୋନ୍‌ର ସଂଜ୍ଞା: ଉଦ୍ଭିଦ ଶରୀରରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସମନ୍ୱୟ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଜୈବ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଅତି କମ୍ ସାନ୍ଦ୍ରତାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ କୋଷ ବିଭାଜନ, କୋଷ ପ୍ରସାରଣ ଓ ବିଭେଦନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରି ଉଦ୍ଭିଦର ଅଭିବୃଦ୍ଧି ତଥା ବିକାଶକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ ବା ଉଦ୍ଭିଦ ହରମୋନ୍ କୁହାଯାଏ।

• ପ୍ରକାରଭେଦ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ: ଫାଇଟୋହରମୋନ୍ ମୁଖ୍ୟତଃ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର:

୧. ଅକ୍ସିନ୍ (Auxin):

ଏହା ଭ୍ରୂଣକାଣ୍ଡ ଓ ଚେରର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ସଂଶ୍ଳେଷିତ ହୁଏ।

କୋଷର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ଓ କୋଷ ପ୍ରସାରଣ ଘଟାଏ।

ଉଦ୍ଭିଦର ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ ଚଳନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

୨. ଜିବରେଲିନ୍ (Gibberellin):

ଏହା କାଣ୍ଡ ଓ ଶାଖାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବୃଦ୍ଧି କରେ।

ବିହନ ଓ କଳିକାର ସୁପ୍ତତା ଭାଙ୍ଗି ଶୀଘ୍ର ଅଙ୍କୁରୋଦ୍‌ଗମ କରାଏ।

୩. ସାଇଟୋକାଇନିନ୍ (Cytokinin):

ଏହା ଦ୍ରୁତ କୋଷ ବିଭାଜନକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ।

ଉଦ୍ଭିଦର ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ବିଳମ୍ବିତ କରେ ଏବଂ ପତ୍ରକୁ ଅଧିକ ସମୟ ସବୁଜ ରଖେ।

୪. ଏଥିଲିନ୍ (Ethylene):

ଏହା ଏକମାତ୍ର ଗ୍ୟାସୀୟ ହରମୋନ୍।

ଫଳ ପଚାଇବାରେ ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ।

ପତ୍ର ଓ ଫଳ ଝଡ଼ାଇବା ସହ ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରେ (ବୃଦ୍ଧି ହ୍ରାସକ)।

୫. ଆବସିସିକ୍ ଏସିଡ୍ (Abscissic Acid - ABA):

ଏହା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବୃଦ୍ଧି ପ୍ରତିରୋଧକ ହରମୋନ୍।

ଜଳାଭାବ ସମୟରେ ଷ୍ଟୋମାଟା ବନ୍ଦ କରି ଉଚ୍ଛେଦନ କମାଏ।

ଫୁଲ, ଫଳ ଓ ପତ୍ର ଝଡ଼ିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରେ।

• ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା: ପରିବେଶର ଯେଉଁ ଭୌତିକ ବା ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ (ଯଥା: ଆଲୋକ, ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ, ଜଳ, ସ୍ପର୍ଶ, ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ) ଜୀବ ଶରୀରରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବା ଅନୁକ୍ରିୟା ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତାହାକୁ ବାହ୍ୟ ଉଦ୍ଦୀପନା କୁହାଯାଏ।

• ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ (Geotropism): ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଉଦ୍ଦୀପନାର ପ୍ରଭାବରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଅଙ୍ଗର ଦିଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଚଳନକୁ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ।

୧. ଧନାତ୍ମକ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ: ଉଦ୍ଭିଦର ଚେର ବା ମୂଳ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳର ଦିଗରେ (ପୃଥିବୀର କେନ୍ଦ୍ର ଆଡ଼କୁ) ତଳକୁ ଗତି କରେ। ତେଣୁ ଚେର ହେଉଛି ଧନାତ୍ମକ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତୀ।

୨. ଋଣାତ୍ମକ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନ: ଉଦ୍ଭିଦର କାଣ୍ଡ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳର ବିପରୀତ ଦିଗରେ (ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ଉପର ଆଡ଼କୁ) ଗତି କରେ। ତେଣୁ କାଣ୍ଡ ହେଉଛି ଋଣାତ୍ମକ ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତୀ।

• ଜ୍ୟାନୁବର୍ତ୍ତନର କାରଣ: ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଭୂମି ସହ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ରଖାଯାଏ, କାଣ୍ଡର ନିମ୍ନ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅକ୍ସିନ୍ ସାନ୍ଦ୍ରତା ବଢ଼ିଯାଏ, ଫଳରେ ତଳ ପାଖର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ରୁତ ବଢ଼ି କାଣ୍ଡକୁ ଉପରକୁ ବଙ୍କେଇ ଦିଅନ୍ତି। ଅପରପକ୍ଷେ, ମୂଳରେ ଅକ୍ସିନ୍ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅଧିକ ହେଲେ କୋଷ ବୃଦ୍ଧି ହ୍ରାସ ପାଏ, ତେଣୁ ମୂଳର ଉପର ପାଖ ଦ୍ରୁତ ବଢ଼ି ଚେରକୁ ତଳ ଆଡ଼କୁ ବଙ୍କେଇ ଦିଏ।

ଉଦ୍ଭିଦର ଆଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ ଚଳନରେ ଅକ୍ସିନ୍‌ର ଭୂମିକା ପ୍ରମାଣ କରିବା ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷଣ:

• ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣ: ଗଜା ହୋଇଥିବା ବୁଟ ମଞ୍ଜି, ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ୱ ଖୋଲା ଥିବା କାର୍ଡବୋର୍ଡ ବାକ୍ସ, କଳା କାଗଜର ଟୋପି।

• ପ୍ରଣାଳୀ:

୧. କେତେକ ଗଜା ହୋଇଥିବା ବୁଟ ମଞ୍ଜିକୁ ଏକ ପାଖରୁ ଆଲୋକ ଆସୁଥିବା ବାକ୍ସ ଭିତରେ ରଖ।

୨. କେତୋଟି ଗଜାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ କଳା କାଗଜର ଟୋପି ଘୋଡ଼ାଇ ଦିଅ।

୩. ଆଉ କେତେକ ଗଜାର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ଧାରୁଆ ଛୁରୀରେ କାଟି ଦିଅ।

୪. ଅବଶିଷ୍ଟ ଗଜାଗୁଡ଼ିକୁ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦିଅ।

• ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ:

ସାଧାରଣ ଗଜାଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋକ ଆସୁଥିବା ଝରକା ଆଡ଼କୁ ବଙ୍କେଇ ବଢ଼ିଲେ।

ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକର ଅଗ୍ର କଟାଯାଇଥିଲା କିମ୍ବା କଳା ଟୋପି ଘୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ସିଧା ରହିଲେ, ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ବଙ୍କେଇଲେ ନାହିଁ।

• ସିଦ୍ଧାନ୍ତ:

ଭ୍ରୂଣକାଣ୍ଡର ଅଗ୍ରଭାଗ ହିଁ ଆଲୋକ ଉଦ୍ଦୀପନା ଗ୍ରହଣ କରେ।

ଅଗ୍ରଭାଗରେ ସଂଶ୍ଳେଷିତ ହେଉଥିବା ଅକ୍ସିନ୍ ଆଲୋକ ପଡ଼ିବା ମାତ୍ରେ ଅନ୍ଧକାର ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଚାଲିଯାଏ।

ଅନ୍ଧକାର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅକ୍ସିନ୍ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅଧିକ ହେତୁ ସେହି ପାଖର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଲମ୍ବା ହୋଇଯାଆନ୍ତି, ଫଳରେ କାଣ୍ଡଟି ଆଲୋକ ଆଡ଼କୁ ବଙ୍କେଇଯାଏ।

ମାନବ ମସ୍ତିଷ୍କ ଖପୁରି ମଧ୍ୟରେ ମେନିଞ୍ଜେସ୍ ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ। ଏହା ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ:

୧. ଅଗ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ:

• ଘ୍ରାଣପାଳି: ଗନ୍ଧ ବାରିବା ଅନୁଭୂତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

• ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ: ମସ୍ତିଷ୍କର ସର୍ବବୃହତ୍ ଅଂଶ। ଏହା ଚିନ୍ତା, ସ୍ମରଣ ଶକ୍ତି, ଯୁକ୍ତି, ବିଚାର, କଥା କହିବା, ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା ଓ ଐଚ୍ଛିକ କ୍ରିୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

• ଡାଏନ୍‌ସେଫାଲନ୍ (ହାଇପୋଥାଲାମସ୍): ଶରୀର ତାପମାତ୍ରା, ରକ୍ତଚାପ, ଭୋକ, ଶୋଷ, ନିଦ୍ରା, ରାଗ, ଆନନ୍ଦ ତଥା ପିଟୁଇଟାରି ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

୨. ମଧ୍ୟମସ୍ତିଷ୍କ:

• ଏହା ଚାରୋଟି ବର୍ତ୍ତୁଳ ପିଣ୍ଡକୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଉପର ଦୁଇଟି ପିଣ୍ଡ ଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରତିକ୍ଷେପ ଏବଂ ତଳ ଦୁଇଟି ପିଣ୍ଡ ଶ୍ରବଣ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

୩. ପଶ୍ଚମସ୍ତିଷ୍କ:

• ଅନୁମସ୍ତିଷ୍କ: ମସ୍ତିଷ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ ଅଂଶ। ଏହା ଶରୀରର ଭାରସାମ୍ୟ, ସନ୍ତୁଳନ ଓ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗୀ ରକ୍ଷା କରେ। ଚାଲିବା, ଦୌଡ଼ିବା, ସାଇକେଲ ଚଳାଇବାକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ।

• ସୁଷୁମ୍ନାଶୀର୍ଷକ: ଏହା ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା, ହୃତ୍‌ସ୍ପନ୍ଦନ, ରକ୍ତଚାପ, ଗିଳିବା, ବାନ୍ତି, ଛିଙ୍କ ଓ କାଶ ପରି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୈଚ୍ଛିକ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

• ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟାର ସଂଜ୍ଞା: ବାହ୍ୟ ବା ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଉଦ୍ଦୀପନା ପ୍ରଭାବରେ ମସ୍ତିଷ୍କର ବିଚାର ବ୍ୟତୀତ ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଅତି ଦ୍ରୁତ, ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତ ଓ ଅନୈଚ୍ଛିକ ଭାବେ ସମ୍ପାଦିତ ହେଉଥିବା ସୁରକ୍ଷାମୂଳକ ଅନୁକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟା କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: କଣ୍ଟା ଫୋଡ଼ି ହେବା ମାତ୍ରେ ହାତ ତୁରନ୍ତ ଘୁଞ୍ଚିଆସିବା।

• ଏକକ ସିନାପ୍‌ଟିକ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ:

ଯେଉଁ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କ୍ରିୟାରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ସେନ୍ସରୀ ସ୍ନାୟୁକୋଷ ଓ ଗୋଟିଏ ମୋଟର ସ୍ନାୟୁକୋଷ ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ସିନାପ୍ସ ସଂଯୋଗ ଥାଏ, ତାହାକୁ ଏକକ ସିନାପ୍‌ଟିକ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ କୁହାଯାଏ।

କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ: ଗ୍ରାହୀ ଅଙ୍ଗ ଉଦ୍ଦୀପନା ଗ୍ରହଣ କରେ → ସେନ୍ସରୀ ସ୍ନାୟୁ ଆବେଗକୁ ସୁଷୁମ୍ନାକାଣ୍ଡର ଧୂସର ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟକୁ ନିଏ → ସେଠାରେ ସିନାପ୍ସ ଦ୍ୱାରା ସିଧାସଳଖ ମୋଟର ସ୍ନାୟୁକୋଷକୁ ଆବେଗ ସଞ୍ଚାରିତ ହୁଏ → ମୋଟର ସ୍ନାୟୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଅଙ୍ଗ (ମାଂସପେଶୀ) କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ ଏବଂ ମାଂସପେଶୀ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ଅଙ୍ଗକୁ ତୁରନ୍ତ ଦୂରେଇ ନିଏ। ଏହି ଗତିପଥକୁ ପ୍ରତିକ୍ଷେପ ଚାପ (Reflex Arc) କୁହାଯାଏ।

• ସ୍ନାୟୁକୋଷ (ନ୍ୟୁରନ୍): ସ୍ନାୟୁତନ୍ତ୍ରର ଗଠନଗତ ଓ କାର୍ଯ୍ୟଗତ ଏକକ। ଏହା ଆମ ଶରୀରର ଦୀର୍ଘତମ କୋଷ।

• ଗଠନ: ଏକ ଆଦର୍ଶ ସ୍ନାୟୁକୋଷ ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶକୁ ନେଇ ଗଠିତ:

୧. ସେଲ୍‌ବଡ଼ି (ସାଇଟନ୍): କୋଷର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ, ଯେଉଁଥିରେ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ନ୍ୟଷ୍ଟି ଓ କୋଷଜୀବକ ଥାଏ। ଏଥିରେ ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ ନଥିବାରୁ ଏହା ବିଭାଜିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

୨. ଡେନ୍‌ଡ୍ରାଇଟ୍: ସେଲ୍‌ବଡ଼ିରୁ ବାହାରିଥିବା ଅନେକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ବିଶିଷ୍ଟ ତନ୍ତୁ। ଏଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରାହୀ ଅଙ୍ଗରୁ ବା ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ନାୟୁକୋଷରୁ ଉଦ୍ଦୀପନା ଗ୍ରହଣ କରି ସେଲ୍‌ବଡ଼ିକୁ ପଠାନ୍ତି।

୩. ଆକ୍ସନ୍: ସେଲ୍‌ବଡ଼ିରୁ ବାହାରିଥିବା ଏକମାତ୍ର ଦୀର୍ଘ ତନ୍ତୁ। ଏହାର ଶେଷଭାଗ ଶାଖାୟିତ ହୋଇ ଟେଲୋଡେନ୍‌ଡ୍ରିଆ ଓ ଏଣ୍ଡ୍-ନବ୍ ଗଠନ କରେ। ଏଣ୍ଡ୍-ନବ୍ ଭିତରେ ନ୍ୟୁରୋଟ୍ରାନ୍ସମିଟର (ଏସିଟିଲ୍‌କୋଲିନ୍) ଥାଏ।

• କାର୍ଯ୍ୟ:

୧. ଉଦ୍ଦୀପନା ଗ୍ରହଣ କରି ବିଦ୍ୟୁତ୍-ରାସାୟନିକ ଆବେଗରେ ପରିଣତ କରିବା।

୨. ଡେନ୍‌ଡ୍ରାଇଟ୍ → ସେଲ୍‌ବଡ଼ି → ଆକ୍ସନ୍ ଦେଇ ସ୍ନାୟବିକ ଆବେଗ ଏକମୁଖୀ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।

୩. ଆକ୍ସନ୍ ଅଗ୍ରରେ ଥିବା ସିନାପ୍ସ ଦ୍ୱାରା ରାସାୟନିକ ନ୍ୟୁରୋଟ୍ରାନ୍ସମିଟର ମାଧ୍ୟମରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ନ୍ୟୁରନ୍ ବା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ମାଂସପେଶୀକୁ ଆବେଗ ପ୍ରେରଣ କରିବା।

ଗୋଟିଏ ସ୍ନାୟୁକୋଷର ଆକ୍ସନ୍‌ର ଅଗ୍ରଭାଗ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ନାୟୁକୋଷର ଡେନ୍‌ଡ୍ରାଇଟ୍ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଫାଙ୍କ ବା କାର୍ଯ୍ୟଗତ ସଂଯୋଗସ୍ଥଳକୁ ସିନାପ୍ସ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଆବେଗ ନ୍ୟୁରୋଟ୍ରାନ୍ସମିଟର (ଏସିଟିଲ୍‌କୋଲିନ୍) ନାମକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ମାଧ୍ୟମରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କୋଷକୁ ଗତି କରେ।

(ଖ) ଭାସୋପ୍ରେସିନ୍‌ର କାର୍ଯ୍ୟ ଲେଖ।

ଉତ୍ତର:

🤖 Have a Doubt in this Chapter?

Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App