BSE ODISHA CLASS 10 • UTKAL MASTER STROKE

ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ: ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ - ଜନନ (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)

ପ୍ରିୟ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ଜୀବବିଜ୍ଞାନରେ ଶତପ୍ରତିଶତ ନମ୍ବର ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ "ଜନନ"ର ସମସ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂତ୍ର, ସର୍ଟକଟ୍, ପରୀକ୍ଷା ଉପଯୋଗୀ କୌଶଳ ଏବଂ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।

---

୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):

ବହୁବିକଳ୍ପ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQ) ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ତର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା କୌଶଳ:

• କୋଷ ବିଭାଜନ ତୁଳନା ସୂତ୍ର:

ସମବିଭାଜନ (ମାଇଟୋସିସ୍): ଗୋଟିଏ ମାତୃକୋଷରୁ ୨ଟି ସଦୃଶ ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ (2n → 2n)। କାୟିକ କୋଷରେ ଘଟେ (ଶରୀର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷତପୂରଣ)।

ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ (ମିଓସିସ୍): ଗୋଟିଏ ମାତୃକୋଷରୁ ୪ଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ଅଧା ହୋଇଯାଏ (2n → n)। ଜନନ ମାତୃକୋଷରେ ଘଟେ (ଯୁଗ୍ମକ ସୃଷ୍ଟି: ଶୁକ୍ରାଣୁ ଓ ଡିମ୍ବାଣୁ)।

• ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ ପଦ୍ଧତି ଓ ଉଦାହରଣ:

ଦ୍ୱିବିଭାଜନ: ଏମିବା, ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ, ପାରାମେସିୟମ୍

ବହୁବିଭାଜନ: ପ୍ଲାଜମୋଡିୟମ୍ (ମ୍ୟାଲେରିଆ ପରଜୀବୀ), ପ୍ରତିକୂଳ ପରିବେଶରେ ଏମିବା (ରେଣୁଭବନ)

କଳିକନ: ଇଷ୍ଟ, ହାଇଡ୍ରା

ବିଖଣ୍ଡନ: ସ୍ପାଇରୋଗାଇରା

ରେଣୁଭବନ: ମ୍ୟୁକର, ରାଇଜୋପସ୍ (କବକ)

ଚଳରେଣୁ: ୟୁଲୋଥ୍ରିକ୍ସ, କ୍ଲାମିଡୋମୋନାସ୍ (ଶୈବାଳ)

• ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଦ୍ୱିସମାୟନ ସୂତ୍ର:

ପ୍ରଥମ ପୁଂ-ଯୁଗ୍ମକ (n) + ଡିମ୍ବକୋଷ (n) → ଯୁଗ୍ମଜ (2n) → ଭ୍ରୂଣ

ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଂ-ଯୁଗ୍ମକ (n) + ଦ୍ୱିତୀୟକ ନ୍ୟଷ୍ଟି (2n) → ତ୍ରି-ମିଳନ (Triple Fusion) → ପ୍ରାଥମିକ ଶସ୍ୟ ନ୍ୟଷ୍ଟି (3n) → ଶସ୍ୟ (Endosperm)

• ପରିବାର ନିୟୋଜନ ସ୍ଥାୟୀ ପଦ୍ଧତି:

ପୁରୁଷ: ଭାସେକ୍ଟୋମି (ଶୁକ୍ରବାହୀ ନଳୀ କାଟି ବାନ୍ଧିବା)

ସ୍ତ୍ରୀ: ଟ୍ୟୁବେକ୍ଟୋମି (ଡିମ୍ବବାହୀ ନଳୀ ବା ଫାଲୋପିଆନ୍ ନଳୀ କାଟି ବାନ୍ଧିବା)

• ଏଡସ୍ (AIDS) ଚିହ୍ନଟ ପରୀକ୍ଷା:

ପ୍ରାଥମିକ ସ୍କ୍ରିନିଂ: ଏଲିସା (ELISA)

ନିଶ୍ଚିତକରଣ ପରୀକ୍ଷା: ୱେଷ୍ଟର୍ଣ୍ଣ ବ୍ଲଟ୍ (Western Blot)

---

୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:

"ଗଛର ବିବାହ ଓ ଦ୍ୱିସମାୟନ ଭୋଜି"

ଫୁଲର ସ୍ତ୍ରୀକେଶର ଏକ ସୁସଜ୍ଜିତ ବିବାହ ମଣ୍ଡପ। ପରାଗରେଣୁ ବାଟୋଇ ହୋଇ ପବନ ବା କୀଟପତଙ୍ଗ ସାହାଯ୍ୟରେ ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚେ (ପରାଗସଙ୍ଗମ)। ପରାଗନଳୀ ଦେଇ ଦୁଇଜଣ ଅତିଥି (ଦୁଇଟି ପୁଂ-ଯୁଗ୍ମକ) ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଅତିଥି କନ୍ୟା (ଡିମ୍ବକୋଷ) ସହିତ ମିଳିତ ହୋଇ ପରିବାର ଗଠନ କରେ (ଯୁଗ୍ମଜ ବା ଭ୍ରୂଣ)। ଦ୍ୱିତୀୟ ଅତିଥି ଦୁଇ ସହଯୋଗୀଙ୍କ (ଦ୍ୱିତୀୟକ ନ୍ୟଷ୍ଟି) ସହ ମିଶି ତିନିଜଣିଆ ରୋଷେଇ ଟିମ୍ (ଶସ୍ୟ - 3n) ତିଆରି କରନ୍ତି, ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଥିବା ଛୋଟ ଶିଶୁ-ଭ୍ରୂଣ ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର ଖାଦ୍ୟ ଯୋଗାଇଥାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ମିଳନ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଘଟୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ଦ୍ୱିସମାୟନ’ କୁହାଯାଏ।

---

୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):

• ତ୍ରୁଟି ୧: ସମାୟନ ଓ ପରାଗସଙ୍ଗମକୁ ଏକା ବୋଲି ଭାବିବା।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା:

ପରାଗସଙ୍ଗମ ହେଉଛି ପରାଗପେଟୀରୁ ପରାଗରେଣୁ ସ୍ତ୍ରୀକେଶରର ଗର୍ଭମୁଣ୍ଡକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେବା।

ସମାୟନ ହେଉଛି ପୁଂ-ଯୁଗ୍ମକ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ-ଯୁଗ୍ମକର ନ୍ୟଷ୍ଟି ମିଳିତ ହୋଇ ଯୁଗ୍ମଜ (Zygote) ଗଠନ କରିବା।

• ତ୍ରୁଟି ୨: ଶସ୍ୟ (Endosperm) ର କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟାରେ ଭୁଲ୍ ଲେଖିବା।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା: ଯୁଗ୍ମଜ ଓ ଭ୍ରୂଣ ହେଉଛି ଡିପ୍ଲଏଡ୍ (2n), କିନ୍ତୁ ଆବୃତବୀଜୀ ଉଦ୍ଭିଦର ଶସ୍ୟ ହେଉଛି ଟ୍ରିପ୍ଲଏଡ୍ (3n), କାରଣ ଏହା ଗୋଟିଏ ପୁଂ-ଯୁଗ୍ମକ (n) ଏବଂ ଦୁଇଟି ପୋଲାର୍ ନ୍ୟଷ୍ଟିର ମିଳନରୁ (2n) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

• ତ୍ରୁଟି ୩: ଅସମାୟିତ ଜନନ (ପାର୍ଥେନୋକାର୍ପି) ରେ ଭୁଲ୍।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା: ସମାୟନ ବିନା ଡିମ୍ବାଶୟ ଫଳରେ ପରିଣତ ହେବାକୁ ଅସମାୟିତ ଫଳନ କୁହାଯାଏ (ଯଥା: ମଞ୍ଜିବିହୀନ କଦଳୀ ଓ ଅଙ୍ଗୁର)।

• ତ୍ରୁଟି ୪: ଶୁକ୍ରାଶୟ ଶରୀର ବାହାରେ ଥିବା କାରଣ ନଜାଣିବା।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା: ଶୁକ୍ରାଣୁ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଶରୀର ତାପମାତ୍ରା ଠାରୁ ୨ ରୁ ୩ ଡିଗ୍ରୀ ସେଣ୍ଟିଗ୍ରେଡ୍ କମ୍ ତାପମାତ୍ରା ଆବଶ୍ୟକ। ତେଣୁ ଶୁକ୍ରାଶୟ ଶରୀର ବାହାରେ ଥିବା ଚର୍ମମୁଣି (ସ୍କ୍ରୋଟମ୍) ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ।

---

୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):

• ଟିସୁ ପୋଷଣ (Tissue Culture) ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଚାରା ସୃଷ୍ଟି:

କୌଣସି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିସମର ଉଦ୍ଭିଦର ଅଗ୍ରଭାଗରୁ ମାତ୍ର କେତୋଟି କୋଷ ନେଇ ପରୀକ୍ଷାଗାରରେ ପୋଷକ ମାଧ୍ୟମରେ କୃତ୍ରିମ ଭାବେ ରଖିଲେ ସେଥିରୁ କ୍ୟାଲସ୍ ଗଠନ ହୁଏ ଏବଂ କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ରୋଗମୁକ୍ତ ହଜାର ହଜାର ଚାରାଗଛ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇପାରେ।

• କଣ୍ଡୋମ୍ ଓ କପର-ଟି ର ବ୍ୟବହାର:

ପରିବାର ନିୟୋଜନ ସହିତ ଯୌନ ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ (ଏଡସ୍, ସିଫିଲିସ୍) ରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ପ୍ରତିରୋଧକ ଭାବେ କଣ୍ଡୋମ୍ ଏକ ନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟ ଉପାୟ। ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବଧାନ ରଖିବା ପାଇଁ ଗର୍ଭାଶୟରେ କପର-ଟି ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ।

---

୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:

---

୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):

ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ନିର୍ଭୁଲ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ସମାଧାନ:

ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କରେ ଯୁଗ୍ମକ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସମାୟନ ବିନା ମାତୃକୋଷରୁ ନୂତନ ଅପତ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ କୁହାଯାଏ। ଉଦ୍ଭିଦରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରକାରର ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ ଦେଖାଯାଏ:

• ରେଣୁଭବନ (Sporulation): ନିମ୍ନ ବର୍ଗର ଉଦ୍ଭିଦ ଯଥା ଶୈବାଳ, କବକ (ଫିମ୍ପି, ମ୍ୟୁକର) ଆଦିରେ ରେଣୁପେଟୀ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଏକକୋଷୀ ରେଣୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ରେଣୁପେଟୀ ଫାଟିଗଲେ ଏହି ରେଣୁଗୁଡ଼ିକ ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶ ପାଇ ଅଙ୍କୁରିତ ହୋଇ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଚଳକ୍ଷମ ରେଣୁକୁ ଚଳରେଣୁ (Zoospores) କୁହାଯାଏ (ଯଥା: ୟୁଲୋଥ୍ରିକ୍ସ)।

• ବିଖଣ୍ଡନ (Fragmentation): ସ୍ପାଇରୋଗାଇରା ପରି ସୂତ୍ରାକାର ଶୈବାଳ ବାହ୍ୟ ଆଘାତରେ ଖଣ୍ଡ ବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଖଣ୍ଡରୁ ସମବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

• ଅଙ୍ଗୀୟ ଜନନ (Vegetative Propagation): ଉଦ୍ଭିଦର ମୂଳ, କାଣ୍ଡ ବା ପତ୍ର ପରି ଅଙ୍ଗୀୟ ଅଂଶରୁ ନୂତନ ଉଦ୍ଭିଦ ସୃଷ୍ଟି ହେବାକୁ ଅଙ୍ଗୀୟ ଜନନ କୁହାଯାଏ। ଯଥା:

ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା: ଅମରପୋଇ ପତ୍ରର କିନାରାରେ ଥିବା କଳିକାରୁ ନୂଆ ଗଛ ହୁଏ।

ରୂପାନ୍ତରିତ କାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା: ଆଳୁର ଆଖି, ଅଦାର କନ୍ଦ, ପିଆଜର ଶଳ୍କକନ୍ଦ।

ମୂଳ ଦ୍ୱାରା: ପୋଟଳ, ଶିମିଳି, ମିଠା ଆଳୁର ମୂଳ।

• କୃତ୍ରିମ ଅଙ୍ଗୀୟ ଜନନ: ମଣିଷ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଛେଦନ (Cutting - ଗୋଲାପ), କଲମୀ (Grafting - ଆମ୍ବ), ଦାବ କଲମୀ (Layering - ମଲ୍ଲୀ) ଓ ଟିସୁ ପୋଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ଉନ୍ନତ କିସମର ଚାରା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

• ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦରେ ସମାୟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା:

୧. ପରାଗସଙ୍ଗମ ପରେ ପରାଗରେଣୁ ଗର୍ଭମୁଣ୍ଡରେ ପଡ଼ି ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ଏବଂ ଏକ ପରାଗନଳୀ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

୨. ପରାଗନଳୀ ଗର୍ଭଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଡିମ୍ବାଶୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଡିମ୍ବକରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି ନଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଟି ପୁଂ-ଯୁଗ୍ମକ (Male gametes - n) ଥାଆନ୍ତି।

୩. ଭ୍ରୂଣସ୍ଥଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ଡିମ୍ବକୋଷ (n), ଦୁଇଟି ସହାୟକ କୋଷ, ତିନୋଟି ପ୍ରତିପାଦ କୋଷ ଏବଂ ମଝିରେ ଏକ ଦ୍ୱିତୀୟକ ନ୍ୟଷ୍ଟି (2n) ଥାଏ।

୪. ପରାଗନଳୀ ଭ୍ରୂଣସ୍ଥଳୀ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଫାଟିଯାଏ ଏବଂ ଦୁଇଟି ପୁଂ-ଯୁଗ୍ମକ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

୫. ପ୍ରଥମ ପୁଂ-ଯୁଗ୍ମକ (n) ଡିମ୍ବକୋଷ (n) ସହ ମିଳିତ ହୋଇ ଡିପ୍ଲଏଡ୍ ଯୁଗ୍ମଜ (Zygote - 2n) ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଭ୍ରୂଣରେ ପରିଣତ ହୁଏ।

୬. ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଂ-ଯୁଗ୍ମକଟି (n) କେନ୍ଦ୍ରରେ ଥିବା ଦ୍ୱିତୀୟକ ନ୍ୟଷ୍ଟି (2n) ସହ ମିଳିତ ହୋଇ ଏକ ଟ୍ରିପ୍ଲଏଡ୍ ପ୍ରାଥମିକ ଶସ୍ୟ ନ୍ୟଷ୍ଟି (3n) ଗଠନ କରେ। ଏହାକୁ ତ୍ରି-ମିଳନ (Triple Fusion) କୁହାଯାଏ।

• ଏହାର ବିଶେଷତ୍ୱ (ଦ୍ୱିସମାୟନ):

ସପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଏକା ସାଙ୍ଗରେ ଦୁଇଟି ସମାୟନ ଘଟୁଥିବାରୁ (ଗୋଟିଏ ଯୁଗ୍ମଜ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟଟି ଶସ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି) ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଦ୍ୱିସମାୟନ (Double Fertilization) କୁହାଯାଏ। ଏହା ଆବୃତବୀଜୀ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ଏକ ଅନନ୍ୟ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ। ଉତ୍ପନ୍ନ ଟ୍ରିପ୍ଲଏଡ୍ ଶସ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ଭ୍ରୂଣକୁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ଯୋଗାଇଥାଏ।

• ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶରେ ଏମିବା ସାଧାରଣତଃ ଦ୍ୱିବିଭାଜନ ପଦ୍ଧତିରେ ବଂଶବୃଦ୍ଧି କରେ।

• କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିକୂଳ ପରିବେଶରେ (ଯଥା ଖାଦ୍ୟାଭାବ, ଜଳାଭାବ ବା ଅତ୍ୟଧିକ ତାପମାତ୍ରାରେ) ଏମିବା ବହୁବିଭାଜନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆପଣାଏ:

୧. ପ୍ରତିକୂଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଏମିବା ନିଜର କ୍ଷଣପଦଗୁଡ଼ିକୁ ସଙ୍କୁଚିତ କରି ଗୋଲାକାର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ନିଜ ଚାରିପାଖରେ ଏକ ଟାଣ ତିନିପରସ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ସୁରକ୍ଷା ଆବରଣ ବା କୋଷକୋଷ୍ଠ (Cyst) ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଏନସିଷ୍ଟମେଣ୍ଟ କୁହାଯାଏ।

୨. କୋଷକୋଷ୍ଠ ଭିତରେ ଥାଇ ଏମିବାର ନ୍ୟଷ୍ଟିଟି ବାରମ୍ବାର ସମବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଅନେକ କ୍ଷୁଦ୍ର ନ୍ୟଷ୍ଟି ସୃଷ୍ଟି କରେ।

୩. ପ୍ରତ୍ୟେକ ନ୍ୟଷ୍ଟି ଚାରିପଟେ କିଛି କୋଷଜୀବକ ଘେରି ରହି ଅସଂଖ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ଏମିବା ବା ରେଣୁ (ସୁଡୋପୋଡିଓସ୍ପୋର) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।

୪. ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶ ଆସିବା ମାତ୍ରେ କୋଷକୋଷ୍ଠଟି ଫାଟିଯାଏ ଏବଂ ଅସଂଖ୍ୟ ନବଜାତ ଶିଶୁ ଏମିବା ବାହାରକୁ ଆସି ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି।

ହାଇଡ୍ରାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ କଳିକନ (Budding) ପଦ୍ଧତି ଦ୍ୱାରା ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ:

• ଅନୁକୂଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ଥିବାବେଳେ ହାଇଡ୍ରା ଶରୀରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବାରମ୍ବାର କୋଷ ବିଭାଜନ ଫଳରେ ଏକ ଛୋଟ ଫୁଲା ବା ମୁକୁଳ (କଳିକା - Bud) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

• ଏହି କଳିକାଟି କ୍ରମଶଃ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଏହାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଏକ ମୁଖଛିଦ୍ର ଏବଂ ତାହା ଚାରିପାଖରେ କର୍ଷିକା (Tentacles) ବିକଶିତ ହୁଏ।

• ଶିଶୁ ହାଇଡ୍ରାଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଗଠିତ ହେବା ପରେ ଏହାର ଆଧାର ମାତୃଦେହରୁ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପୃଥକ ହୋଇଯାଏ।

• ପୃଥକ ହୋଇଥିବା ନୂତନ ହାଇଡ୍ରାଟି ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଜୀବ ଭାବରେ ଜଳାଶୟରେ ବଢ଼ିଥାଏ।

(ସୂଚନା: ହାଇଡ୍ରା କ୍ଷତବିକ୍ଷତ ହେଲେ ପୁନରୁଦ୍ଭବନ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କଳିକନ ହିଁ ଏହାର ପ୍ରକୃତ ଅଲିଙ୍ଗୀ ଜନନ ଅଟେ।)

ମାନବ ପୁରୁଷ ଜନନ ତନ୍ତ୍ର ନିମ୍ନଲିଖିତ ମୁଖ୍ୟ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଗଠିତ:

• ଶୁକ୍ରାଶୟ (Testes):

ପୁରୁଷ ଶରୀରରେ ଉଦର ଗହ୍ୱର ବାହାରେ ଏକ ଚର୍ମମୁଣି (ସ୍କ୍ରୋଟମ୍) ଭିତରେ ଏକ ଯୋଡ଼ା ଶୁକ୍ରାଶୟ ଅବସ୍ଥିତ।

ଶୁକ୍ରାଣୁ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଶରୀର ତାପମାତ୍ରାଠାରୁ ୨ ରୁ ୩ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ୍ କମ୍ ତାପମାତ୍ରା ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଶରୀର ବାହାରେ ଥାଏ।

ଶୁକ୍ରାଶୟରେ ଥିବା ଶୁକ୍ରଜନନ ନଳିକାରେ ଶୁକ୍ରାଣୁଜନନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶୁକ୍ରାଣୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଲେଡିଗ୍ କୋଷରୁ ପୁଂ-ହରମୋନ୍ ‘ଟେଷ୍ଟୋଷ୍ଟିରନ୍’ କ୍ଷରିତ ହୁଏ।

• ଏପିଡିଡାଇମିସ୍ (Epididymis): ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶୁକ୍ରାଶୟ ଉପରେ ଏକ କୁଣ୍ଡଳୀକୃତ ନଳୀ ଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁକ୍ରାଣୁଗୁଡ଼ିକ ସାମୟିକ ଭାବେ ଜମା ରହି ପରିପକ୍ୱତା ଲାଭ କରନ୍ତି।

• ଶୁକ୍ରବାହୀ ନଳୀ (Vas deferens): ଏହି ନଳୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଶୁକ୍ରାଣୁ ଏପିଡିଡାଇମିସ୍‌ରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାଇ ମୂତ୍ରମାର୍ଗରେ ମିଶେ।

• ସହାୟକ ଗ୍ରନ୍ଥି: ଶୁକ୍ରାଶୟ ଥଳୀ (Seminal vesicle), ପ୍ରୋଷ୍ଟେଟ୍ ଗ୍ରନ୍ଥି ଓ କାଉପର୍ସ ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ କ୍ଷରିତ ପୋଷକ ତରଳ ରସ ଶୁକ୍ରାଣୁ ସହ ମିଶି ‘ଶୁକ୍ର’ (Semen) ଗଠନ କରେ।

• ଶିଶ୍ନ (Penis): ଏହା ପୁରୁଷର ବାହ୍ୟ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଶୁକ୍ର ସ୍ତ୍ରୀ ଯୋନିପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

ଜନସଂଖ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସୁସ୍ଥ ପରିବାର ପାଇଁ ଅନିଚ୍ଛାକୃତ ଗର୍ଭଧାରଣ ରୋକିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ପଦ୍ଧତିଗୁଡ଼ିକୁ ପରିବାର ନିୟୋଜନ ବା ଗର୍ଭନିରୋଧକ ପଦ୍ଧତି କୁହାଯାଏ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର:

• ଅସ୍ଥାୟୀ ପଦ୍ଧତି:

୧. ଯାନ୍ତ୍ରିକ ପ୍ରତିରୋଧକ: କଣ୍ଡୋମ୍ (ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ) ର ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ଶୁକ୍ରାଣୁ ଡିମ୍ବାଣୁ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିପାରେ ନାହିଁ। ଏହା ଯୌନ ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗରୁ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ।

୨. ଅନ୍ତଃଗର୍ଭାଶୟ ଉପକରଣ (IUD): ଯଥା କପର-ଟି (Copper-T); ଏହାକୁ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ସହାୟତାରେ ସ୍ତ୍ରୀର ଗର୍ଭାଶୟରେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ, ଯାହା ସମାୟନ ଓ ଭ୍ରୂଣ ରୋପଣକୁ ରୋକିଥାଏ।

୩. ରାସାୟନିକ ବଟିକା (Oral Pills): ମହିଳାମାନେ ଗର୍ଭନିରୋଧକ ଔଷଧ (ଯଥା ‘ସହେଲୀ’ କିମ୍ବା ମାଳା-ଡି) ସେବନ କରି ଡିମ୍ବକ୍ଷରଣ ବନ୍ଦ ରଖନ୍ତି।

• ସ୍ଥାୟୀ ପଦ୍ଧତି (ଅସ୍ତ୍ରୋପଚାର):

୧. ଭାସେକ୍ଟୋମି (Vasectomy): ପୁରୁଷର ଶୁକ୍ରବାହୀ ନଳୀକୁ ସାମାନ୍ୟ କାଟି ଦୁଇପାଖ ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଏ। ଫଳରେ ବୀର୍ଯ୍ୟରେ ଶୁକ୍ରାଣୁ ଆସିପାରେ ନାହିଁ।

୨. ଟ୍ୟୁବେକ୍ଟୋମି (Tubectomy): ସ୍ତ୍ରୀର ଡିମ୍ବବାହୀ ନଳୀ (ଫାଲୋପିଆନ୍ ନଳୀ) କୁ କାଟି ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଏ। ଫଳରେ ଡିମ୍ବାଣୁ ଶୁକ୍ରାଣୁ ସହ ମିଳିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

• ସମବିଭାଜନ (Mitosis): ଯେଉଁ କୋଷ ବିଭାଜନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଗୋଟିଏ କାୟିକ ମାତୃକୋଷ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ସମାନ ଗୁଣ ଓ ସମାନ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ବିଶିଷ୍ଟ ଦୁଇଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତାହାକୁ ସମବିଭାଜନ ବା ସୂତ୍ରାୟନ କୁହାଯାଏ।

• ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦୁଇଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ:

୧. ନ୍ୟଷ୍ଟି ବିଭାଜନ (କାରିଓକାଇନେସିସ୍): ଏହାର ଚାରୋଟି ଅବସ୍ଥା ରହିଛି:

ଆଦ୍ୟାବସ୍ଥା (Prophase): କ୍ରୋମାଟିନ୍ ଜାଲିକା କୁଣ୍ଡଳୀକୃତ ହୋଇ ସ୍ପଷ୍ଟ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଗଠନ କରନ୍ତି। ନ୍ୟଷ୍ଟିଝିଲ୍ଲୀ ଓ ନ୍ୟଷ୍ଟିକା ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ତର୍କତନ୍ତୁ (Spindle fibres) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

ମଧ୍ୟାବସ୍ଥା (Metaphase): କ୍ରୋମୋଜୋମ୍‌ଗୁଡ଼ିକ କୋଷର ବିଷୁବୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଧାଡ଼ିରେ ସଜେଇ ହୋଇ ରହନ୍ତି। ସେଣ୍ଟ୍ରୋମିଅର୍ ତର୍କତନ୍ତୁ ସହିତ ଲାଗିରହେ।

ଉତ୍ତରାବସ୍ଥା (Anaphase): ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍‌ର ସେଣ୍ଟ୍ରୋମିଅର୍ ଦୁଇଭାଗ ହୋଇ କ୍ରୋମାଟିଡ୍ ଦ୍ୱୟ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ବିପରୀତ ମେରୁ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରନ୍ତି।

ଅନ୍ତିମାବସ୍ଥା (Telophase): ଅପତ୍ୟ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ ମେରୁରେ ପହଞ୍ଚି ଅକୁଣ୍ଡଳୀକୃତ ହୁଅନ୍ତି। ନ୍ୟଷ୍ଟିଝିଲ୍ଲୀ ଓ ନ୍ୟଷ୍ଟିକା ପୁନର୍ବାର ଆବିର୍ଭୂତ ହୁଏ ଏବଂ ଦୁଇଟି ଅପତ୍ୟ ନ୍ୟଷ୍ଟି ଗଠିତ ହୁଏ।

୨. କୋଷଜୀବକ ବିଭାଜନ (ସାଇଟୋକାଇନେସିସ୍):

ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ କୋଷଝିଲ୍ଲୀ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ମଝିରୁ ଖାଲ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଦୁଇଟି କୋଷ ଅଲଗା ହୁଅନ୍ତି।

ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ମଝିରେ ସେଲ୍-ପ୍ଲେଟ୍ (କୋଷ ପଟ୍ଟିକା) ତିଆରି ହୋଇ ଦୁଇଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ଗଠନ ହୁଏ।

• ମହତ୍ତ୍ୱ: ଶରୀରର ବୃଦ୍ଧି, ବିକାଶ ଓ କ୍ଷତସ୍ଥାନ ପୂରଣ ପାଇଁ ସମବିଭାଜନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।

ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ (Meiosis) ଜନନ ମାତୃକୋଷରେ ଘଟି ଯୁଗ୍ମକ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହାର ପ୍ରଥମ ବିଭାଜନ (ମିଓସିସ୍-୧) ଏକ ହ୍ରାସ ବିଭାଜନ ଅଟେ, ଯେଉଁଥିରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ଡିପ୍ଲଏଡ୍ (2n) ରୁ ହ୍ରାସ ପାଇ ହାପ୍ଲଏଡ୍ (n) ହୋଇଯାଏ:

• ପ୍ରଥମ ବିଭାଜନର ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ:

୧. ଆଦ୍ୟାବସ୍ଥା-୧ (Prophase-I): ଏହା ଏକ ଦୀର୍ଘ ଓ ଜଟିଳ ଅବସ୍ଥା। ଏହା ପାଞ୍ଚୋଟି ଉପ-ଅବସ୍ଥାରେ ବିଭକ୍ତ:

ଲେପ୍ଟୋଟିନ୍: କ୍ରୋମାଟିନ୍ ସୂତାଗୁଡ଼ିକ ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ପତଳା ସୂତ୍ର ସଦୃଶ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି।

ଜାଇଗୋଟିନ୍: ସମରୂପୀ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ (Homologous chromosomes) ଯୋଡ଼ି ବାନ୍ଧନ୍ତି। ଏହି ଯୋଡ଼ି ହେବାକୁ ସିନାପ୍ସିସ୍ ଏବଂ ଯୁଗ୍ମ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍‌କୁ ବାଇଭାଲେଣ୍ଟ କୁହାଯାଏ।

ପ୍ୟାକିଟିନ୍: ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାଇଭାଲେଣ୍ଟରୁ ଚାରୋଟି କ୍ରୋମାଟିଡ୍ (ଟେଟ୍ରାଡ୍) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଅଣ-ଭଗିନୀ କ୍ରୋମାଟିଡ୍ ମଧ୍ୟରେ ଜିନ୍‌ର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ବା ପାରଗମନ (କ୍ରସିଂ ଓଭର - Crossing Over) ଘଟେ।

ଡିପ୍ଲୋଟିନ୍: ସମରୂପୀ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅଲଗା ହେବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଲାଗିରହନ୍ତି ସେଠାରେ 'X' ଆକୃତିର କାୟାଜ୍ମା (Chiasma) ଗଠନ ହୁଏ।

ଡାଇଆକାଇନେସିସ୍: କାୟାଜ୍ମା କ୍ରମଶଃ ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ (ପ୍ରାନ୍ତୀୟକରଣ)। ନ୍ୟଷ୍ଟିଝିଲ୍ଲୀ ଓ ନ୍ୟଷ୍ଟିକା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।

୨. ମଧ୍ୟାବସ୍ଥା-୧: ସମରୂପୀ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଯୋଡ଼ିଗୁଡ଼ିକ ବିଷୁବୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୁଇ ଧାଡ଼ିରେ ସଜେଇ ହୁଅନ୍ତି।

୩. ଉତ୍ତରାବସ୍ଥା-୧: ସେଣ୍ଟ୍ରୋମିଅର୍ ବିଭାଜିତ ନହୋଇ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୋଡ଼ିରୁ ଗୋଟିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ବିପରୀତ ମେରୁ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରେ। ଫଳରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ଅଧା ହୋଇଯାଏ।

୪. ଅନ୍ତିମାବସ୍ଥା-୧: ଉଭୟ ମେରୁରେ ହାପ୍ଲଏଡ୍ (n) କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ବିଶିଷ୍ଟ ଦୁଇଟି ଅପତ୍ୟ ନ୍ୟଷ୍ଟି ଗଠିତ ହୁଏ।

• ସମବିଭାଜନ (Mitosis):

୧. ଏହା କାୟିକ କୋଷରେ (Somatic cells) ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ।

୨. ଏଥିରେ ଥରେ ମାତ୍ର କୋଷ ବିଭାଜନ ଘଟି ୨ଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

୩. ଅପତ୍ୟ କୋଷରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ମାତୃକୋଷ ସହିତ ସମାନ ରହେ (2n → 2n)।

୪. ଏଥିରେ ପାରଗମନ (କ୍ରସିଂ ଓଭର) ଘଟେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଜିନୀୟ ପୁନଃସଂଯୋଜନ ହୁଏନାହିଁ।

୫. ଏହା ଶରୀରର ବୃଦ୍ଧି, ବିକାଶ ଓ କ୍ଷତପୂରଣ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

• ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ (Meiosis):

୧. ଏହା ଜନନ ମାତୃକୋଷରେ (Germ cells) ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ।

୨. ଏଥିରେ ଲଗାତାର ଦୁଇଥର କୋଷ ବିଭାଜନ ଘଟି ୪ଟି ଅପତ୍ୟ କୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

୩. ଅପତ୍ୟ କୋଷରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟା ମାତୃକୋଷର ଅଧା ହୋଇଯାଏ (2n → n)।

୪. ପ୍ରଥମ ବିଭାଜନର ପ୍ୟାକିଟିନ୍ ଅବସ୍ଥାରେ ପାରଗମନ ଘଟେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ନୂତନ ଜୈବିକ ବିବିଧତା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

୫. ଏହା ଲିଙ୍ଗୀୟ ଜନନ ପାଇଁ ଯୁଗ୍ମକ (ଶୁକ୍ରାଣୁ ଓ ଡିମ୍ବାଣୁ) ସୃଷ୍ଟି କରେ।

• ପୁରା ନାମ: ହ୍ୟୁମାନ୍ ଇମ୍ୟୁନୋଡେଫିସିଏନ୍ସି ଭୂତାଣୁ (Human Immunodeficiency Virus)।

• ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଏହା ଏକ ରେଟ୍ରୋଭୂତାଣୁ (Retrovirus), ଯାହାର ଆନୁବଂଶିକ ପଦାର୍ଥ ହେଉଛି RNA। ଏହି ଭୂତାଣୁ ମାନବ ଶରୀରର ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ କ୍ଷମତା ପାଇଁ ଦାୟୀ ସହାୟକ ଟି-ଲିମ୍ଫୋସାଇଟ୍ (ଶ୍ୱେତ ରକ୍ତକଣିକା) କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ, ଫଳରେ ରୋଗୀର ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ ଏବଂ ଏଡସ୍ ରୋଗ ହୁଏ।

(ଖ) ଅସମାୟିତ ଜନନ (Parthenocarpy / Parthenogenesis) କ’ଣ ?

ଉତ୍ତର:

🤖 Have a Doubt in this Chapter?

Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App