BSE ODISHA CLASS 10 • UTKAL MASTER STROKE

ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ: ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ - ବଂଶାନୁକ୍ରମ ଓ ବିବର୍ତ୍ତନ (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)

ପ୍ରିୟ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ଜୀବବିଜ୍ଞାନରେ ଶତପ୍ରତିଶତ ନମ୍ବର ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ "ବଂଶାନୁକ୍ରମ ଓ ବିବର୍ତ୍ତନ"ର ସମସ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂତ୍ର, ସର୍ଟକଟ୍, ପରୀକ୍ଷା ଉପଯୋଗୀ କୌଶଳ ଏବଂ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।

---

୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):

ବହୁବିକଳ୍ପ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQ) ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ତର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା କୌଶଳ:

• ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ଅନୁପାତ ମ୍ୟାଜିକ୍ ଫର୍ମୁଲା:

ଏକସଙ୍କରଣ (Monohybrid Cross) F2 ପିଢ଼ି:

• ଫିନୋଟାଇପ୍ (ଦୃଶ୍ୟରୂପ) ଅନୁପାତ = ୩ : ୧ (୩ ଡେଙ୍ଗା : ୧ ଗେଡ଼ା)

• ଜିନୋଟାଇପ୍ (ଜିନୀୟ ରୂପ) ଅନୁପାତ = ୧ : ୨ : ୧ (୧ TT : ୨ Tt : ୧ tt)

ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ (Dihybrid Cross) F2 ପିଢ଼ି:

• ଫିନୋଟାଇପ୍ (ଦୃଶ୍ୟରୂପ) ଅନୁପାତ = ୯ : ୩ : ୩ : ୧

• ୪ ପ୍ରକାର ଦୃଶ୍ୟରୂପ (ଗୋଲ-ହଳଦିଆ : ଗୋଲ-ସବୁଜ : କୁଞ୍ଚିତ-ହଳଦିଆ : କୁଞ୍ଚିତ-ସବୁଜ)

• ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ୩ଟି ନିୟମ:

୧. ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ ନିୟମ (Law of Dominance): F1 ରେ କେବଳ ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

୨. ପୃଥକୀକରଣ ନିୟମ (Law of Segregation): ଯୁଗ୍ମକ ଗଠନ ବେଳେ ଯୋଡ଼ି କାରକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ପୃଥକ ହୁଅନ୍ତି।

୩. ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୁହନ ନିୟମ (Law of Independent Assortment): ଦୁଇ ବା ତତୋଧିକ ଗୁଣର କାରକ ଏକତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁଗ୍ମକ ଗଠନ ସମୟରେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଅପବ୍ୟୁହିତ ହୁଅନ୍ତି।

• ସମଜାତ ଓ ଅନୁରୂପ ଅଙ୍ଗ ଚିହ୍ନଟ ଶର୍ଟକଟ୍:

ସମଜାତ ଅଙ୍ଗ (Homologous): ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଆନ୍ତରିକ ଗଠନ ଏକା, କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ (ଯଥା: ବାଦୁଡ଼ି ଡେଣା, ଘୋଡ଼ାର ଅଗ୍ରପଦ, ମଣିଷର ହାତ, କଲରା/କଖାରୁ ଆକର୍ଷୀ ଓ ବୋଗନଭିଲିଆ କଣ୍ଟା)। ଏହା ଅପସାରୀ ବିବର୍ତ୍ତନ (Divergent Evolution) ଦର୍ଶାଏ।

ଅନୁରୂପ ଅଙ୍ଗ (Analogous): କାର୍ଯ୍ୟ ଏକା, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଆନ୍ତରିକ ଗଠନ ଭିନ୍ନ (ଯଥା: ପତଙ୍ଗର ଡେଣା ଓ ଚଢ଼େଇ/ବାଦୁଡ଼ିର ଡେଣା)। ଏହା ଅଭିସାରୀ ବିବର୍ତ୍ତନ (Convergent Evolution) ଦର୍ଶାଏ।

• ସଂଯୋଜକ କଡ଼ି (Connecting Link):

ଆର୍କିଓପ୍ଟେରିକ୍ସ = ସରୀସୃପ ଓ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗକାରୀ ଜୀବାଶ୍ମ (ସରୀସୃପ ପରି ଦାନ୍ତ ଓ ଲାଞ୍ଜ; ପକ୍ଷୀ ପରି ଡେଣା ଓ ପର)।

• ମାନବ କୋଷରେ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍:

ମୋଟ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ = ୪୬ (୨୩ ଯୋଡ଼ା)

ଅଟୋଜୋମ୍ = ୪୪ (୨୨ ଯୋଡ଼ା)

ଲିଙ୍ଗ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ = ୨ (୧ ଯୋଡ଼ା: ପୁରୁଷ XY, ସ୍ତ୍ରୀ XX)

---

୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:

"ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ମଟର ବଗିଚା ଓ ରାଜାଙ୍କ ନିୟମ"

ଅଷ୍ଟ୍ରିଆର ଜଣେ ପାଦ୍ରୀ ଗ୍ରେଗର ମେଣ୍ଡେଲ ଚର୍ଚ୍ଚ ବଗିଚାରେ ମଟର ଗଛ ଲଗାଇଥିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ଡେଙ୍ଗା ଗଛ (TT) ସହିତ ଗେଡ଼ା ଗଛ (tt) ର ବିବାହ କରାଇଲେ ପ୍ରଥମ ପିଢ଼ିରେ ସବୁ ଛୁଆ ଡେଙ୍ଗା (Tt) ହେଲେ, କାରଣ ଡେଙ୍ଗା ଗୁଣଟି ହେଉଛି ରାଜା (ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ)। କିନ୍ତୁ ସେହି ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁନର୍ବାର ସ୍ୱପରାଗଣ କରାଇବାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ପିଢ଼ିରେ ଗେଡ଼ା ଗୁଣଟି ପୁଣି ଉଙ୍କି ମାରି ବାହାରି ପଡ଼ିଲା (୩ ଡେଙ୍ଗା ସାଙ୍ଗକୁ ୧ ଗେଡ଼ା)! ଏଥିରୁ ସେ ପ୍ରମାଣ କଲେ ଯେ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ କେବେ ମିଶି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ଯୁଗ୍ମକ ସୃଷ୍ଟି ବେଳେ ପରସ୍ପରଠାରୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଭାବେ ପୃଥକ ହୋଇଯାଆନ୍ତି।

---

୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):

• ତ୍ରୁଟି ୧: ସମଜାତ ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ଅନୁରୂପ ଅଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଳମାଳ କରିବା।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା:

ସମଜାତ = ଗଠନ ସମାନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଅଲଗା (ଉଦାହରଣ: ମଣିଷ ହାତ ଓ ବାଦୁଡ଼ି ଡେଣା)।

ଅନୁରୂପ = କାର୍ଯ୍ୟ ସମାନ (ଉଡ଼ିବା), କିନ୍ତୁ ଗଠନ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ଅଲଗା (ପତଙ୍ଗର ଡେଣା ଓ ପକ୍ଷୀର ଡେଣା)।

• ତ୍ରୁଟି ୨: ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ଏକସଙ୍କରଣ F2 ର ଫିନୋଟାଇପ୍ ଓ ଜିନୋଟାଇପ୍ ଅନୁପାତ ଓଲଟା ଲେଖିବା।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା: ଫିନୋଟାଇପ୍ (ଦେଖିବାକୁ କେମିତି) = ୩ : ୧; ଜିନୋଟାଇପ୍ (ଜିନ୍ କ’ଣ) = ୧ : ୨ : ୧।

• ତ୍ରୁଟି ୩: ଲାମାର୍କବାଦ ଓ ଡାରୱିନବାଦରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା: ଉପାର୍ଜିତ ଲକ୍ଷଣର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଲାମାର୍କ ଦେଇଥିଲେ। ପ୍ରାକୃତିକ ନିର୍ବାଚନ ଓ ଜୀବନ ସଂଗ୍ରାମ ତତ୍ତ୍ୱ ଚାର୍ଲସ ଡାରୱିନ୍ (୧୮୫୯, The Origin of Species) ଦେଇଥିଲେ।

• ତ୍ରୁଟି ୪: ମାନବ କୋଷର ଅଟୋଜୋମ୍ ସଂଖ୍ୟାରେ ୨୩ ଯୋଡ଼ା ଲେଖିବା।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା: ମୋଟ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ୨୩ ଯୋଡ଼ା, କିନ୍ତୁ ଅଟୋଜୋମ୍ କେବଳ ୨୨ ଯୋଡ଼ା (୪୪ ଟି) ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ୧ ଯୋଡ଼ା (୨ ଟି)।

---

୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):

• ପିଲାର ରୂପ ବାପା-ମା’ଙ୍କ ସହ ମିଶିବା:

ତୁମ ଚକ୍ଷୁର ରଙ୍ଗ ବା କେଶର ଶୈଳୀ ବାପା କିମ୍ବା ମା’ଙ୍କ ପରି ହେବା ବଂଶାନୁକ୍ରମର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଉଦାହରଣ। କୋଷ ବିଭାଜନ ବେଳେ DNA ର ପ୍ରତିଲିପିକରଣ ଓ ପାରଗମନ (Crossing Over) ହେତୁ ସନ୍ତାନ ବାପା-ମା’ଙ୍କ ଭଳି ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ନହୋଇ କିଛି ନୂତନ ବିଭିନ୍ନତା (Variation) ଲାଭ କରେ।

• ଆପେଣ୍ଡିକ୍ସ - ଆମ ଶରୀରରେ ଥିବା ଅବଶେଷାଙ୍ଗ:

ପୂର୍ବକାଳରେ ଆମ ପୂର୍ବପୁରୁଷ କଞ୍ଚା ଘାସପତ୍ର ଓ ସେଲ୍ୟୁଲୋଜ୍ ହଜମ କରିବା ପାଇଁ ବୃହଦନ୍ତ୍ରରେ ଏକ ବଡ଼ ଆପେଣ୍ଡିକ୍ସ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ। ରାନ୍ଧି ଖାଇବା ଆରମ୍ଭ କରିବା ପରେ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇ ଏହା ଏକ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଅବଶେଷାଙ୍ଗ (Vestigial Organ) ଭାବେ ରହିଯାଇଛି, ଯାହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଆମେ ତୃଣଭୋଜୀ ପୂର୍ବପୁରୁଷରୁ ବିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛୁ।

---

୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:

---

୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):

ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ନିର୍ଭୁଲ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ସମାଧାନ:

• ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ (Dihybrid Cross): ଦୁଇଯୋଡ଼ା ବିପରୀତ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଜନକ ଉଦ୍ଭିଦ ମଧ୍ୟରେ କରାଯାଉଥିବା ସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷଣକୁ ଦ୍ୱିସଙ୍କରଣ କୁହାଯାଏ।

• ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ପରୀକ୍ଷଣ:

ମେଣ୍ଡେଲ ଶୁଦ୍ଧ ଗୋଲ-ହଳଦିଆ (RRYY) ମଞ୍ଜିଯୁକ୍ତ ମଟର ଗଛ ସହ ଶୁଦ୍ଧ କୁଞ୍ଚିତ-ସବୁଜ (rryy) ମଞ୍ଜିଯୁକ୍ତ ମଟର ଗଛର କୃତ୍ରିମ ସଙ୍କରଣ କରାଇଲେ।

F1 ପିଢ଼ିରେ ସମସ୍ତ ଗଛ ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣବିଶିଷ୍ଟ ଗୋଲ-ହଳଦିଆ (RrYy) ମଞ୍ଜି ଧାରଣ କଲେ।

F1 ଗଛଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱପରାଗଣ କରାଇବାରୁ F2 ପିଢ଼ିରେ ଚାରି ପ୍ରକାରର ମଞ୍ଜି ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା: ଗୋଲ-ହଳଦିଆ (୯), ଗୋଲ-ସବୁଜ (୩), କୁଞ୍ଚିତ-ହଳଦିଆ (୩) ଏବଂ କୁଞ୍ଚିତ-ସବୁଜ (୧)। ଏହାର ଦୃଶ୍ୟରୂପ ଅନୁପାତ ହେଲା ୯ : ୩ : ୩ : ୧।

• ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୁହନ ନିୟମ (Law of Independent Assortment):

F2 ପିଢ଼ିରେ ନୂତନ ସଂଯୋଜନ (ଗୋଲ-ସବୁଜ ଓ କୁଞ୍ଚିତ-ହଳଦିଆ) ସୃଷ୍ଟି ହେବାରୁ ମେଣ୍ଡେଲ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କଲେ ଯେ: ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ବା ତତୋଧିକ ଯୋଡ଼ା ବିପରୀତ ଗୁଣର କାରକ ଏକତ୍ର ଥାଆନ୍ତି, ଯୁଗ୍ମକ ଗଠନ ସମୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୋଡ଼ାର କାରକ ଅନ୍ୟ ଯୋଡ଼ାର କାରକ ଉପରେ କୌଣସି ପ୍ରଭାବ ନପକାଇ ପରସ୍ପରଠାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଅପବ୍ୟୁହିତ (ପୃଥକ) ହୋଇ ଯୁଗ୍ମକ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଅପବ୍ୟୁହନ ନିୟମ କୁହାଯାଏ।

• ଏକସଙ୍କରଣ (Monohybrid Cross): ଏକ ଯୋଡ଼ା ବିପରୀତ ଗୁଣବିଶିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଭିଦ ମଧ୍ୟରେ ସଙ୍କରଣ ପରୀକ୍ଷଣକୁ ଏକସଙ୍କରଣ କୁହାଯାଏ।

• ମେଣ୍ଡେଲଙ୍କ ପରୀକ୍ଷଣ: ସେ ଗୋଟିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଡେଙ୍ଗା (TT) ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଗେଡ଼ା (tt) ମଟର ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ସଙ୍କରଣ କରାଇଲେ।

F1 ପିଢ଼ିରେ ସମସ୍ତ ଗଛ ସଙ୍କର ଡେଙ୍ଗା (Tt) ହେଲେ।

F1 ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱପରାଗଣ କରାଇବାରୁ F2 ପିଢ଼ିରେ ୩ ଭାଗ ଡେଙ୍ଗା ଓ ୧ ଭାଗ ଗେଡ଼ା ଗଛ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ (ଦୃଶ୍ୟରୂପ ଅନୁପାତ = ୩ : ୧; ଜିନୀୟ ଅନୁପାତ = ୧ TT : ୨ Tt : ୧ tt = ୧ : ୨ : ୧)।

• ଏହି ପରୀକ୍ଷାରୁ ମେଣ୍ଡେଲ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ ପ୍ରଣୟନ କଲେ:

୧. ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ ନିୟମ (Law of Dominance): ଗୋଟିଏ ଯୋଡ଼ା ବିପରୀତ ଗୁଣ ବିଶିଷ୍ଟ କାରକ (T ଏବଂ t) ଏକତ୍ର ଥିଲେ କେବଳ ଗୋଟିଏ କାରକ ନିଜର ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ କରେ, ତାହାକୁ ପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ (ଡେଙ୍ଗା) କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଯେଉଁ କାରକଟି ଲୁକ୍କାୟିତ ରହେ ତାହାକୁ ଅପ୍ରଭାବୀ ଗୁଣ (ଗେଡ଼ା) କୁହାଯାଏ।

୨. ପୃଥକୀକରଣ ନିୟମ (Law of Segregation): ସଙ୍କର ଜୀବରେ ଉଭୟ ବିପରୀତ ଗୁଣର କାରକ ଏକତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ କେବେ ମିଶି ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଯୁଗ୍ମକ ଗଠନ ସମୟରେ ଏହି ଯୋଡ଼ି କାରକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଭାବେ ପୃଥକ ହୋଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଯୁଗ୍ମକ ମଧ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତେଣୁ ଯୁଗ୍ମକ ସର୍ବଦା ଗୁଣ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ (Purity of Gametes) ଅଟେ।

ଚାର୍ଲସ ଡାରୱିନ୍ ୧୮୫୯ ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ 'The Origin of Species' ରେ ଜୈବ ବିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ପର୍କରେ ‘ପ୍ରାକୃତିକ ନିର୍ବାଚନ ତତ୍ତ୍ୱ’ (Theory of Natural Selection) ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ଅତ୍ୟଧିକ ବଂଶବୃଦ୍ଧି (Overproduction): ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ଜ୍ୟାମିତିକ ହାରରେ ସନ୍ତାନ ସୃଷ୍ଟି କରି ନିଜ ବଂଶ ବୃଦ୍ଧି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।

• ସୀମିତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ବାସସ୍ଥାନ: ପୃଥିବୀରେ ସ୍ଥାନ ଓ ଖାଦ୍ୟ ସୀମିତ ଥିବାରୁ ଜୀବ ସଂଖ୍ୟା ଅସୀମ ଭାବେ ବଢ଼ିପାରେ ନାହିଁ।

• ଜୀବନ ସଂଗ୍ରାମ (Struggle for Existence): ସୀମିତ ସମ୍ବଳ ପାଇଁ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତଃଜାତୀୟ, ଆନ୍ତଃଜାତୀୟ ତଥା ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ସହିତ ତୀବ୍ର ସଂଗ୍ରାମ ଚାଲେ।

• ବିଭିନ୍ନତା (Variation): କୌଣସି ଦୁଇଟି ଜୀବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ନୁହନ୍ତି। କେତେକ ଜୀବ ପରିବେଶ ସହ ଖାପ ଖୁଆଇବା ଭଳି ଅନୁକୂଳ ବିଭିନ୍ନତା ହାସଲ କରନ୍ତି।

• ଉପଯୁକ୍ତତମର ଉଦ୍‌ବର୍ତ୍ତନ (Survival of the Fittest): ଯେଉଁ ଜୀବମାନେ ଉପଯୋଗୀ ବିଭିନ୍ନତା ଯୋଗୁଁ ସଂଗ୍ରାମରେ ଜୟୀ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ହିଁ ବଞ୍ଚି ରହନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଲୋପ ପାଆନ୍ତି।

• ପ୍ରାକୃତିକ ନିର୍ବାଚନ ଓ ନୂତନ ଜାତି ସୃଷ୍ଟି: ପ୍ରକୃତି ଅନୁକୂଳ ଗୁଣଧାରୀ ଜୀବଙ୍କୁ ମନୋନୀତ କରେ। ବଂଶାନୁକ୍ରମେ ଏହି ଉପକାରୀ ବିଭିନ୍ନତାଗୁଡ଼ିକ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ କାଳକ୍ରମେ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂତନ ଜାତିର ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ପୃଥିବୀରେ ନୂତନ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି (ଜୈବ ବିବର୍ତ୍ତନ) ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରମୁଖ ମତବାଦଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ବିଶେଷ ସୃଷ୍ଟି ତତ୍ତ୍ୱ (Theory of Special Creation): ଈଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଏକାବେଳକେ ବର୍ତ୍ତମାନର ରୂପରେ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇନାହିଁ (ପୌରାଣିକ ବିଶ୍ୱାସ)।

• ଲାମାର୍କବାଦ (Lamarckism): ଜିନ୍ ବାପ୍ଟିଷ୍ଟ ଲାମାର୍କଙ୍କ ମତରେ ପରିବେଶର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବ ନିଜ ଅଙ୍ଗର ଅଧିକ ବ୍ୟବହାର ବା ଅବ୍ୟବହାର କରେ। ଜୀବନକାଳ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଜନ କରିଥିବା ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ (ଉପାର୍ଜିତ ଲକ୍ଷଣ) ଉତ୍ତରାଧିକାର ସୂତ୍ରରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ ଯାଏ (ଯଥା: ଉଚ୍ଚ ଗଛର ପତ୍ର ଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଜିରାଫର ବେକ ଲମ୍ବା ହେବା)।

• ଡାରୱିନବାଦ (Darwinism): ପ୍ରାକୃତିକ ନିର୍ବାଚନ ଓ ଉପଯୁକ୍ତତମର ଉଦ୍‌ବର୍ତ୍ତନ ତତ୍ତ୍ୱ।

• ମ୍ୟୁଟେସନ୍ ତତ୍ତ୍ୱ (Mutation Theory): ହ୍ୟୁଗୋ ଡି’ଭ୍ରିସ୍‌ଙ୍କ ମତରେ ଜୀବରେ ହଠାତ୍ ଦେଖାଦେଉଥିବା ବଂଶଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ (ମ୍ୟୁଟେସନ୍ ବା ନବୋଦ୍ଭାବନ) ଯୋଗୁଁ ନୂତନ ଜାତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

• ଆଧୁନିକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ତତ୍ତ୍ୱ (Modern Synthetic Theory): ଜିନ୍ ପରିବର୍ତ୍ତନ, କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଜିନୀୟ ପୁନଃସଂଯୋଜନ, ପ୍ରାକୃତିକ ନିର୍ବାଚନ ଓ ଭୌଗୋଳିକ ପୃଥକୀକରଣ (Isolation) - ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମୁଖ୍ୟ କାରକର ମିଳିତ ପ୍ରଭାବରେ ନୂତନ ଜାତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

• ସମଜାତ ଅଙ୍ଗ (Homologous Organs):

ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ମୌଳିକ ଗଠନ, ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ହାଡ଼ର ବିନ୍ୟାସ ସମାନ କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପରିବେଶରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମଜାତ ଅଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରାଣୀ ଉଦାହରଣ: ବାଦୁଡ଼ିର ଡେଣା (ଉଡ଼ିବା), ସିଲ୍‌ର ଫ୍ଲିପର୍ (ପହଁରିବା), ଘୋଡ଼ାର ଅଗ୍ରପଦ (ଦୌଡ଼ିବା) ଏବଂ ମଣିଷର ହାତ (ଧରିବା)। ଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ହାଡ଼ ଯଥା ହ୍ୟୁମେରସ୍, ରେଡିଓ-ଅଲ୍‌ନା, କାର୍ପାଲ୍ ଓ ଫାଲାଞ୍ଜେସ୍ ସମାନ।

ଉଦ୍ଭିଦ ଉଦାହରଣ: କଲରା ଗଛର ଆକର୍ଷୀ (କାଣ୍ଡ ରୂପାନ୍ତର) ଏବଂ ବୋଗନଭିଲିଆର କଣ୍ଟା (କାଣ୍ଡ ରୂପାନ୍ତର)।

ଏହା ଅପସାରୀ ବିବର୍ତ୍ତନ ଦର୍ଶାଏ ଏବଂ ସୂଚାଏ ଯେ ଏହି ଜୀବମାନେ ସମାନ ପୂର୍ବପୁରୁଷରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛନ୍ତି।

• ଅନୁରୂପ ଅଙ୍ଗ (Analogous Organs):

ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଆନ୍ତରିକ ଗଠନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ କିନ୍ତୁ ଏକା ପ୍ରକାରର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁରୂପ ଅଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ: ପତଙ୍ଗର ଡେଣା ଏବଂ ଚଢ଼େଇ ବା ବାଦୁଡ଼ିର ଡେଣା। ଉଭୟ ଉଡ଼ିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପତଙ୍ଗର ଡେଣା କାଇଟିନ୍ ଆବରଣର ପ୍ରସାରଣରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ବେଳେ ପକ୍ଷୀର ଡେଣା ଅଗ୍ରପଦର ରୂପାନ୍ତରଣ (ହାଡ଼ ଓ ପର ଯୁକ୍ତ)।

ଏହା ଅଭିସାରୀ ବିବର୍ତ୍ତନ ଦର୍ଶାଏ।

ଡାରୱିନଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ନିର୍ବାଚନ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଜେନେଟିକ୍ସ (ବଂଶଗତି ବିଜ୍ଞାନ) ର ମିଶ୍ରଣରେ 'ଆଧୁନିକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ତତ୍ତ୍ୱ' (Modern Synthetic Theory) ଗଠିତ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଯାୟୀ ବିବର୍ତ୍ତନ ଏବଂ ନୂତନ ଜାତି ସୃଷ୍ଟି ନିମ୍ନଲିଖିତ ପାଞ୍ଚଟି ମୁଖ୍ୟ କାରକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ:

୧. ଜିନ୍ ମ୍ୟୁଟେସନ୍ (Gene Mutation): ଜିନ୍‌ର ରାସାୟନିକ ଗଠନରେ ଆକସ୍ମିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ନୂତନ ଗୁଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

୨. କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Chromosomal Aberration): କ୍ରୋମୋଜୋମ୍‌ର ସଂଖ୍ୟା ବା ଗଠନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ (ଯଥା ବିଲୋପ, ଦ୍ୱିଗୁଣନ, ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ)।

୩. ଜିନୀୟ ପୁନଃସଂଯୋଜନ (Genetic Recombination): ଅର୍ଦ୍ଧବିଭାଜନ ସମୟରେ ପାରଗମନ (Crossing Over) ଏବଂ ଯୁଗ୍ମକଗୁଡ଼ିକର ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ମିଳନ ଯୋଗୁଁ ଅପତ୍ୟରେ ନୂତନ ବିଭିନ୍ନତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

୪. ପ୍ରାକୃତିକ ନିର୍ବାଚନ (Natural Selection): ପ୍ରକୃତି ଉପକାରୀ ବିଭିନ୍ନତାଯୁକ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଜୀବନ ସଂଗ୍ରାମରେ ବଞ୍ଚାଇ ରଖେ ଓ ପ୍ରଜନନ ସୁଯୋଗ ଦିଏ।

୫. ପୃଥକୀକରଣ (Isolation): ଭୌଗୋଳିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ (ନଦୀ, ପର୍ବତ) ବା ପ୍ରଜନନଗତ ବାଧା ଯୋଗୁଁ ଗୋଟିଏ ଜାତିର ଦୁଇଟି ଦଳ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ କାଳକ୍ରମେ ଦୁଇଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ନୂଆ ଜାତିରେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି।

• ଜୀବାଶ୍ମର ସଂଜ୍ଞା: ପ୍ରାଚୀନ କାଳର ଭୂଗର୍ଭରେ ବା ପାଳିଆ ଶିଳାସ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ ରହିଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ଜୀବମାନଙ୍କର ଅବଶେଷ, କଠିନ ଅଂଶର ଛାପ କିମ୍ବା ପଥରୀଭୂତ ପ୍ରତିରୂପକୁ ଜୀବାଶ୍ମ (Fossil) କୁହାଯାଏ।

• ଜୀବାଶ୍ମ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼ୁଥିବା ତଥ୍ୟ:

୧. ଜୀବନର ଇତିହାସ: ଅତୀତରେ କେଉଁ କାଳରେ କେଉଁ ଧରଣର ଜୀବ ପୃଥିବୀରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଣାପଡ଼େ।

୨. ବିବର୍ତ୍ତନର ଧାରା: ଶିଳାସ୍ତରର ତଳୁ ଉପରକୁ ଗଲେ ଜଣାଯାଏ ଯେ ପ୍ରାଚୀନ ସରଳ ଜୀବରୁ କ୍ରମଶଃ ଜଟିଳ ଜୀବମାନେ ବିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛନ୍ତି (ଯଥା: ମତ୍ସ୍ୟ → ଉଭୟଚର → ସରୀସୃପ → ପକ୍ଷୀ ଓ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ)।

୩. କାଳ ନିରୂପଣ (Carbon Dating): ତେଜସ୍କ୍ରିୟ କାର୍ବନ (C-14) ପଦ୍ଧତିରେ ଜୀବାଶ୍ମର ପ୍ରକୃତ ବୟସ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରେ।

୪. ସଂଯୋଜକ କଡ଼ିର ଆବିଷ୍କାର: ଆର୍କିଓପ୍ଟେରିକ୍ସ ପରି ଜୀବାଶ୍ମ ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ପକ୍ଷୀମାନେ ସରୀସୃପମାନଙ୍କଠାରୁ ବିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛନ୍ତି।

(ଖ) ଜୈବ ବିବର୍ତ୍ତନ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?

ଉତ୍ତର: କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ଧରି ଧୀର ଓ ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଗତିରେ ସରଳ ପ୍ରାଚୀନ ଜୀବରୁ ପରିବେଶ ସହ ଖାପଖୁଆଇ କ୍ରମଶଃ ଜଟିଳ ଓ ଉନ୍ନତ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଜୈବ ବିବର୍ତ୍ତନ (Organic Evolution) କୁହାଯାଏ।

🤖 Have a Doubt in this Chapter?

Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App