BSE ODISHA CLASS 10 • UTKAL MASTER STROKE

ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ: ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟ - ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)

ପ୍ରିୟ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ଜୀବବିଜ୍ଞାନରେ ଶତପ୍ରତିଶତ ନମ୍ବର ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟ "ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ"ର ସମସ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂତ୍ର, ସର୍ଟକଟ୍, ପରୀକ୍ଷା ଉପଯୋଗୀ କୌଶଳ ଏବଂ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।

---

୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):

ବହୁବିକଳ୍ପ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQ) ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ତର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା କୌଶଳ:

• ଶକ୍ତି ଉତ୍ସର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ମାଷ୍ଟର ମ୍ୟାପ୍:

ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ (ଅସରନ୍ତି / ପ୍ରଦୂଷଣମୁକ୍ତ): ସୌର ଶକ୍ତି, ପବନ ଶକ୍ତି, ଜଳ ଶକ୍ତି, ଜୁଆର ଶକ୍ତି, ତରଙ୍ଗ ଶକ୍ତି, ସାମୁଦ୍ରିକ ତାପଜ ଶକ୍ତି (OTEC), ଭୂ-ତାପଜ ଶକ୍ତି, ଜୈବବସ୍ତୁତ୍ୱ (ବାୟୋମାସ୍)।

ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ (ସରିଯିବା / ପ୍ରଦୂଷଣକାରୀ): ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ (କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍, ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍) ଏବଂ ପରମାଣୁ / ନ୍ୟୁକ୍ଲୀୟ ଇନ୍ଧନ (ୟୁରାନିୟମ୍)।

• କୋଇଲାର କ୍ରମିକ ଶ୍ରେଣୀ (କାର୍ବନ୍ ପରିମାଣ ଅନୁଯାୟୀ):

ପିଟ୍ (ସର୍ବନିମ୍ନ ମାନ, ୧୦-୧୫% C) → ଲିଗ୍ନାଇଟ୍ (ବାଦାମୀ କୋଇଲା) → ବିଟୁମିନସ୍ (ସାଧାରଣ ବ୍ୟବହାର) → ଆନ୍ଥ୍ରାସାଇଟ୍ (ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କୋଇଲା, ୯୦% ରୁ ଅଧିକ C, ସର୍ବାଧିକ ତାପ, ଧୂଆଁହୀନ)।

• ଗୋବର ଗ୍ୟାସ୍ (ବାୟୋଗ୍ୟାସ୍) ଉପାଦାନ ସୂତ୍ର:

ପ୍ରମୁଖ ଉପାଦାନ = ମିଥେନ୍ (CH₄, ପ୍ରାୟ ୭୫%), ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO₂), ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ (H₂), ଏବଂ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ସଲଫାଇଡ୍ (H₂S)।

ପ୍ରକୃତି: ଧୂଆଁହୀନ, ପ୍ରଦୂଷଣମୁକ୍ତ, ଅବଶିଷ୍ଟ ଖତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜୈବିକ ସାର (N ଓ P ଭରପୂର)।

• ପବନ ଶକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଶ୍ୱ ରେକର୍ଡ:

'ପବନର ଦେଶ' = ଡେନମାର୍କ (ଏହାର ମୋଟ ବିଦ୍ୟୁତ୍ର ୨୫% ରୁ ଅଧିକ ପବନରୁ ମିଳେ)।

ପବନ ଚକ୍ର ଘୂରିବା ପାଇଁ ସର୍ବନିମ୍ନ ପବନର ବେଗ = ୧୫ କି.ମି. / ଘଣ୍ଟା।

• ସୌର ସେଲ୍ ମୂଳତତ୍ତ୍ୱ:

ସୌର ଶକ୍ତିକୁ ସିଧାସଳଖ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରେ।

ନିର୍ମାଣ ଉପାଦାନ = ସିଲିକନ୍ (ଅର୍ଦ୍ଧପରିବାହୀ) ଏବଂ ସେଲ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଡ଼ିବା ପାଇଁ ରୂପା (Silver)।

---

୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:

"ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଅସରନ୍ତି ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ"

ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଉତ୍ସ ହେଉଛନ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଖାଦ୍ୟ ତିଆରି କରେ, ତାହା ଖାଇ ପ୍ରାଣୀ ବଞ୍ଚନ୍ତି। କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ଧରି ମାଟିତଳେ ପୋତି ହୋଇ ରହିଥିବା ଏହି ଗଛ ଓ ଜୀବମାନେ ହିଁ ଆଜି କୋଇଲା ଓ ପେଟ୍ରୋଲ୍ ପାଲଟିଛନ୍ତି। ପବନ ବୋହିବା, ନଦୀରେ ପାଣି ବହିବା କିମ୍ବା ବାୟୋଗ୍ୟାସ୍ ସବୁକିଛି ସୌରତାପରୁ ହିଁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ହେଉଛି ଆମର ଫିକ୍ସଡ୍ ଡିପୋଜିଟ୍ ଯାହା ଖର୍ଚ୍ଚ କଲେ ଦିନେ ସରିଯିବ, କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅକ୍ଷୟ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ପ୍ରକୃତିର ଅସରନ୍ତି ଚଳନ୍ତି ଜମା ଯାହା କେବେ ସରିବ ନାହିଁ!

---

୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):

• ତ୍ରୁଟି ୧: ସୌର ଚୁଲି (ସୋଲାର କୁକର୍) ଓ ସୌର ସେଲ୍ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା:

ସୌର ଚୁଲି ସୌର ଶକ୍ତିକୁ ‘ତାପ ଶକ୍ତି’ରେ ପରିଣତ କରେ (ରନ୍ଧନ ପାଇଁ)। ଏଥିରେ ସମତଳ ଦର୍ପଣ ଓ କାଚ ଢାଙ୍କୁଣୀ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ସୌର ସେଲ୍ ସୌର ଶକ୍ତିକୁ ‘ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି’ରେ ପରିଣତ କରେ। ଏହା ସିଲିକନ୍ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି।

• ତ୍ରୁଟି ୨: ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କୋଇଲାରେ ବିଟୁମିନସ୍ ଲେଖିବା।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା: ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମାନର କୋଇଲା ହେଉଛି ‘ଆନ୍ଥ୍ରାସାଇଟ୍’, ଯେଉଁଥିରେ ସର୍ବାଧିକ (୯୦% ରୁ ଅଧିକ) କାର୍ବନ୍ ଥାଏ। ପିଟ୍ ହେଉଛି ସର୍ବନିମ୍ନ ମାନର କୋଇଲା।

• ତ୍ରୁଟି ୩: ସାମୁଦ୍ରିକ ତାପଜ ଶକ୍ତି (OTEC) କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ହେବାର ସର୍ତ୍ତ ଭୁଲିଯିବା।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା: OTEC ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଚାଲିବା ପାଇଁ ସମୁଦ୍ର ପୃଷ୍ଠର ଉଷ୍ମ ଜଳ ଏବଂ ୨ କି.ମି. ଗଭୀରରେ ଥିବା ଥଣ୍ଡା ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଅତି କମରେ ୨୦° ସେଲସିୟସ୍ ତାପମାତ୍ରାର ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ।

• ତ୍ରୁଟି ୪: ଜୁଆର ଶକ୍ତି ପୃଥିବୀର ଆବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ବୋଲି ଭାବିବା।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା: ସମୁଦ୍ରରେ ଜୁଆର ଓ ଭଟ୍ଟା ଚନ୍ଦ୍ର (ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ) ର ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଯୋଗୁଁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

---

୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):

• ଛାତ ଉପରେ ସୋଲାର ରୁଫ୍‌ଟପ୍ ପ୍ୟାନେଲ୍:

ଆଜିକାଲି ଘରର ଛାତ ଉପରେ ସୌର ସେଲ୍ ପ୍ୟାନେଲ୍ ଲଗାଇ ଲୋକେ ମାଗଣାରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରୁଛନ୍ତି। ଏହାଦ୍ୱାରା ବିଜୁଳି ବିଲ୍ ଶୂନ ହେବା ସହ କୋଇଲା ପୋଡ଼ି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ତିଆରି କରୁଥିବା ତାପଜ କେନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରଦୂଷଣ କମୁଛି।

• ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ବାୟୋଗ୍ୟାସ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ:

ଗାଈଗୋରୁଙ୍କ ଗୋବର ଓ ପରିବା ଚୋପାକୁ ଡାଇଜେଷ୍ଟର୍ ଟାଙ୍କିରେ ପକାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବାୟୋଗ୍ୟାସ୍ ଦ୍ୱାରା ନୀଳ ଶିଖାରେ ବିନା ଧୂଆଁରେ ରନ୍ଧାବଢ଼ା ହୁଏ ଏବଂ ବଳକା ସ୍ଲରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଖତ ଭାବେ ଚାଷଜମିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

---

୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:

---

୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):

ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ନିର୍ଭୁଲ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ସମାଧାନ:

• ସୌର ଚୁଲିର ଗଠନ:

୧. ଏହା ଏକ କାଠ ବା ଧାତବ ବାକ୍ସ, ଯାହାର ଭିତର ପାର୍ଶ୍ୱକୁ କଳା ରଙ୍ଗ ଦିଆଯାଇଥାଏ (କଳା ରଙ୍ଗ ଅଧିକ ତାପ ଶୋଷଣ କରେ)।

୨. ବାକ୍ସର ମୁହଁ ଉପରେ ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ କାଚ ଢାଙ୍କୁଣୀ (Glass Sheet) ଥାଏ।

୩. ବାକ୍ସର ଉପର ପଟେ ଏକ ସମତଳ ଦର୍ପଣ (ପ୍ରତିଫଳକ - Reflector) ଲାଗିଥାଏ, ଯାହାକୁ ଆଲୋକର ଦିଗ ଅନୁସାରେ ଖଞ୍ଜା ଯାଇପାରେ।

୪. ବାକ୍ସ ଭିତରେ କଳା ରଙ୍ଗ ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଲୁମିନିୟମ୍ ରନ୍ଧନ ପାତ୍ର ରଖାଯାଏ।

• କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା:

୧. ପ୍ରତିଫଳକ ଦର୍ପଣ ଉପରେ ପଡ଼ୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇ କାଚ ଢାଙ୍କୁଣୀ ଦେଇ ବାକ୍ସ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।

୨. କାଚ ଢାଙ୍କୁଣୀ ସୌର ରଶ୍ମିର କ୍ଷୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍‌ଫ୍ରାରେଡ୍ ବିକିରଣକୁ ଭିତରକୁ ଆସିବାକୁ ଦିଏ, କିନ୍ତୁ ବାକ୍ସ ଭିତରୁ ବିକିରିତ ହେଉଥିବା ଦୀର୍ଘ ତରଙ୍ଗଦୈର୍ଘ୍ୟ ତାପକୁ ବାହାରକୁ ଯିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ। ଏହା ସବୁଜଗୃହ ପ୍ରଭାବ (Greenhouse effect) ସୃଷ୍ଟି କରେ।

୩. ୨ ରୁ ୩ ଘଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ବାକ୍ସ ଭିତରର ତାପମାତ୍ରା ୧୦୦° ରୁ ୧୪୦° ସେଲସିୟସ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଡାଲି, ଭାତ, ପରିବା ଆଦି ସହଜରେ ସିଝି ରନ୍ଧା ହୋଇଯାଏ।

• ଜୁଆର ଶକ୍ତି (Tidal Energy): ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ଶକ୍ତି ପ୍ରଭାବରେ ସମୁଦ୍ରର ଜଳସ୍ତର ଦିନକୁ ଦୁଇଥର ଉପରକୁ ଉଠିବାକୁ ଜୁଆର (High tide) ଏବଂ ତଳକୁ ଖସିବାକୁ ଭଟ୍ଟା (Low tide) କୁହାଯାଏ।

• ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରଣାଳୀ:

୧. ସମୁଦ୍ର ଉପକୂଳର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଉପସାଗର ବା ଖାଲିଆ ମୁହାଣରେ ଏକ ଡ୍ୟାମ୍ (ଜୁଆର ବନ୍ଧ) ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ, ଯାହାର ମୁହଁରେ ଟର୍ବାଇନ୍ ଖଞ୍ଜା ଯାଇଥାଏ।

୨. ଜୁଆର ଆସିବା ସମୟରେ ସମୁଦ୍ରର ଉଚ୍ଚ ଜଳରାଶି ବନ୍ଧର ଦ୍ୱାର ଦେଇ ପ୍ରବଳ ବେଗରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ଏବଂ ଟର୍ବାଇନ୍‌କୁ ଘୂରାଏ।

୩. ଭଟ୍ଟା ସମୟରେ ବନ୍ଧ ଭିତରେ ସଞ୍ଚିତ ଜଳ ପୁନର୍ବାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଫେରିବା ବେଳେ ଟର୍ବାଇନ୍‌କୁ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଘୂରାଏ।

୪. ଟର୍ବାଇନ୍ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ଜେନେରେଟର୍ ଘୂରି ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତିରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

• ପବନକଳ (Windmill): ଏହା ଏକ ଉଚ୍ଚ ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ଖଞ୍ଜା ଯାଇଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ପଙ୍ଖା ସଦୃଶ ଗଠନ।

• ଉପଯୋଗିତା:

୧. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ: ପବନର ଗତିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପବନକଳର ବଡ଼ ବଡ଼ ବ୍ଲେଡ୍ (ପଙ୍ଖା) ଘୂରେ। ଏହା ସହ ଲାଗିଥିବା ଗିୟର ବକ୍ସ ଜେନେରେଟର୍‌କୁ ଦ୍ରୁତ ବେଗରେ ଘୂରାଇ ପ୍ରଦୂଷଣମୁକ୍ତ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରେ।

୨. ଜଳ ଉତ୍ତୋଳନ: ପବନକଳର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଦ୍ୱାରା ଯାନ୍ତ୍ରିକ ପମ୍ପ ଚଳାଇ କୂଅ ବା ନଳକୂପରୁ ଜମିକୁ ଜଳସେଚନ ପାଇଁ ପାଣି ଉଠାଯାଏ।

୩. ଶସ୍ୟ ପେଷଣ: ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ପବନକଳର ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତି ସାହାଯ୍ୟରେ ଗହମ ଓ ଶସ୍ୟ ପେଷଣ କରାଯାଇ ଆସୁଛି।

୪. ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ ଓ ପରିବେଶ ଅନୁକୂଳ ଶକ୍ତି।

ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଉପଲବ୍ଧ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବା ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ସୌର ଶକ୍ତିରୁ ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ:

• ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ: କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକରେ ବଢ଼ିଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ମାଟିତଳେ ପୋତି ହୋଇ କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍‌ରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଜୀବାଶ୍ମ ଇନ୍ଧନ ପ୍ରକୃତରେ ସଞ୍ଚିତ ସୌର ଶକ୍ତି।

• ଜୈବବସ୍ତୁତ୍ୱ (ବାୟୋମାସ୍): ଉଦ୍ଭିଦ ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ ଦ୍ୱାରା ସୌର ଶକ୍ତିକୁ ରାସାୟନିକ ଶକ୍ତିରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ, ଯାହା କାଠ ଓ ବାୟୋଗ୍ୟାସ୍ ଭାବେ ଜଳେ।

• ପବନ ଶକ୍ତି: ସୌର ଉତ୍ତାପ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଅସମାନ ଭାବେ ଉତ୍ତପ୍ତ ହୁଏ, ଫଳରେ ବାୟୁଚାପର ପାର୍ଥକ୍ୟ ଘଟି ପବନ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।

• ଜଳ ଶକ୍ତି: ସୌର ତାପରେ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହୋଇ ମେଘ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ବର୍ଷା ଜଳ ନଦୀରେ ବହି ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ କରେ (ଜଳଚକ୍ର)।

• ସାମୁଦ୍ରିକ ତାପଜ ଶକ୍ତି (OTEC): ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ସମୁଦ୍ରର ଉପର ପାଣି ଉଷୁମ ହୁଏ।

ତେଣୁ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ଯେ, କେବଳ ନ୍ୟୁକ୍ଲୀୟ ଓ ଭୂ-ତାପଜ ଶକ୍ତି ବ୍ୟତୀତ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଉତ୍ସ ହେଉଛନ୍ତି ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ’।

ଗୋବର ଗ୍ୟାସ୍ (ବାୟୋଗ୍ୟାସ୍) ପ୍ଲାଣ୍ଟ୍ ମୁଖ୍ୟତଃ ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ଇଟା ଓ ସିମେଣ୍ଟ୍ ନିର୍ମିତ ଗମ୍ବୁଜ ବିଶିଷ୍ଟ ଢାଞ୍ଚା। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ:

• ମିଶ୍ରଣ ଟାଙ୍କି (Mixing Tank): ଏଠାରେ ଗୋବର ଓ ପାଣିକୁ ସମାନ ଅନୁପାତରେ ମିଶାଇ ‘ସ୍ଲରି’ (ଗୋଳିଆ କାଦୁଅ) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ।

• ପ୍ରବେଶ ନଳୀ (Inlet Pipe): ଏହି ନଳୀ ବାଟେ ସ୍ଲରି ମିଶ୍ରଣ ଟାଙ୍କିରୁ ହଜମ ଟାଙ୍କି ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।

• ହଜମ ଟାଙ୍କି (Digester Tank): ଏହା ଭୂତଳ ଏକ ବାୟୁରୁଦ୍ଧ କୋଠରୀ। ଏଠାରେ ଅବାୟବୀୟ ଜୀବାଣୁ (Anaerobic bacteria) ଅମ୍ଳଜାନ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଗୋବରର ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥକୁ ବିଘଟନ କରି ପ୍ରଚୁର ମିଥେନ୍ (୭୫%), ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।

• ଗ୍ୟାସ୍ ଗମ୍ବୁଜ (Gas Holder Dome): ଉତ୍ପନ୍ନ ବାୟୋଗ୍ୟାସ୍ ହାଲୁକା ହୋଇଥିବାରୁ ଉପର ଗମ୍ବୁଜରେ ଜମା ହୁଏ। ଏଠାରେ ଲାଗିଥିବା ଗ୍ୟାସ୍ ଭଲଭ୍ ଓ ପାଇପ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ରୋଷେଇ ଘର ଚୁଲିକୁ ଗ୍ୟାସ୍ ଯୋଗାଣ ହୁଏ।

• ନିର୍ଗମ ଟାଙ୍କି (Outlet Tank): ଗ୍ୟାସ୍ ବାହାରିଯିବା ପରେ ବଳକା ନିର୍ଗତ ସ୍ଲରି ଏହି ଟାଙ୍କିକୁ ଆସେ, ଯାହାକୁ ଶୁଖାଇ କ୍ଷେତରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଓ ଫସଫରସ୍ ଯୁକ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜୈବିକ ସାର ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।

• ସୌର ସେଲ୍ (Solar Cell): ଏହା ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧପରିବାହୀ (ସିଲିକନ୍) ଉପକରଣ ଯାହା ଆଲୋକ-ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରଭାବ (Photovoltaic effect) ଦ୍ୱାରା ସୌର ଶକ୍ତିକୁ ସିଧାସଳଖ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରେ। ଗୋଟିଏ ସାଧାରଣ ସେଲ୍ ପ୍ରାୟ ୦.୫ ରୁ ୧ ଭୋଲ୍ଟ ବିଭବାନ୍ତର ଓ ୦.୭ ୱାଟ୍ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଅନେକ ସେଲ୍ ଏକତ୍ର ଯୋଡ଼ି ‘ସୋଲାର ପ୍ୟାନେଲ୍’ ଗଠନ କରାଯାଏ।

• ଉପକାରିତା:

୧. କୌଣସି ଗତିଶୀଳ ଯନ୍ତ୍ରାଂଶ ନଥିବାରୁ ଏହାର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଖର୍ଚ୍ଚ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଏବଂ ଏହା ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ।

୨. କୌଣସି ଧୂଆଁ ବା ପ୍ରଦୂଷଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ ନାହିଁ।

୩. ଦୁର୍ଗମ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳ, ଜଙ୍ଗଲ, ଦ୍ୱୀପ ଓ ମହାକାଶ କୃତ୍ରିମ ଉପଗ୍ରହରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଯୋଗାଣ ପାଇଁ ଏହା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସାଧନ।

୪. ରାସ୍ତା ଆଲୋକ (ଷ୍ଟ୍ରିଟ୍ ଲାଇଟ୍), ଟ୍ରାଫିକ୍ ସିଗ୍ନାଲ୍, କାଲକୁଲେଟର୍ ଓ କ୍ଷେତରେ ଜଳସେଚନ ପମ୍ପ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ଏହା ବହୁଳ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ।

• ନଦୀରେ ଉଚ୍ଚ କଂକ୍ରିଟ୍ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରି ନଦୀ ଜଳକୁ ଅଟକାଇ ବିଶାଳ ଜଳଭଣ୍ଡାର (Reservoir) ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜଳର ସ୍ଥିତିଜ ଶକ୍ତି (Potential Energy) ବହୁତ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

• ଏହି ଉଚ୍ଚ ଜଳସ୍ତରରୁ ଜଳକୁ ମୋଟା ପାଇପ୍ (ପେନଷ୍ଟକ୍) ଦେଇ ପ୍ରବଳ ବେଗରେ ତଳକୁ ଛଡ଼ାଯାଏ।

• ତଳେ ଖଞ୍ଜା ଯାଇଥିବା ୱାଟର-ଟର୍ବାଇନ୍ ଉପରେ ଉଚ୍ଚ ବେଗସମ୍ପନ୍ନ ଜଳ ପଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ଟର୍ବାଇନ୍ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗରେ ଘୂରେ (ସ୍ଥିତିଜ ଶକ୍ତି → ଗତିଜ ଶକ୍ତି)।

• ଟର୍ବାଇନ୍ ସହିତ ଯୋଡ଼ା ହୋଇଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଜେନେରେଟର୍ ଘୂରି ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତିକୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତିରେ ପରିଣତ କରେ। ଏହାକୁ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ (Hydroelectricity) କୁହାଯାଏ।

• ନବୀକରଣ ଯୋଗ୍ୟ:

୧. ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତିରେ କ୍ରମାଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ୟବହାର କଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ନିଃଶେଷ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

୨. ଏଗୁଡ଼ିକ ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

୩. ଉଦାହରଣ: ସୌର ଶକ୍ତି, ପବନ ଶକ୍ତି, ଜଳ ଶକ୍ତି।

• ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ:

୧. ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ପୃଥିବୀରେ ସୀମିତ ପରିମାଣରେ ଗଚ୍ଛିତ ଏବଂ ଲଗାତାର ବ୍ୟବହାର ଫଳରେ ଦିନେ ସରିଯିବ।

୨. ଏଗୁଡ଼ିକ ଜଳିଲେ ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ ଓ ସବୁଜଗୃହ ପ୍ରଭାବ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

୩. ଉଦାହରଣ: କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍, ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ୍।

(ଖ) ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଓ ତାପଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି:

ଉତ୍ତର:

🤖 Have a Doubt in this Chapter?

Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App