BSE ODISHA CLASS 10 • UTKAL MASTER STROKE

ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ: ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ - ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ପରିଚାଳନା (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)

ପ୍ରିୟ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ଜୀବବିଜ୍ଞାନରେ ଶତପ୍ରତିଶତ ନମ୍ବର ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ "ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ପରିଚାଳନା"ର ସମସ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୂତ୍ର, ସର୍ଟକଟ୍, ପରୀକ୍ଷା ଉପଯୋଗୀ କୌଶଳ ଏବଂ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।

---

୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):

ବହୁବିକଳ୍ପ ପ୍ରଶ୍ନ (MCQ) ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ତର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା କୌଶଳ:

• 5R ନୀତି (ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ମନ୍ତ୍ର):

୧. ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ (Refuse): ପଲିଥିନ୍ ଓ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବ୍ୟାଗ୍ ମନା କରିବା।

୨. ସଂହରଣ / କମାଇବା (Reduce): ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଜଳ ଓ କାଗଜର ଅପଚୟ କମାଇବା।

୩. ପୁନଃବ୍ୟବହାର (Reuse): ଜାମ୍ ବୋତଲରେ ଲୁଣ, ମସଲା ରଖି ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହାର।

୪. ପୁନଃଚକ୍ରଣ (Recycle): ଭଙ୍ଗା ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍, ଲୁହା, କାଗଜ ତରଳାଇ ନୂଆ ଜିନିଷ ଗଢ଼ିବା।

୫. ପୁନଃଉପଯୋଗ (Repurpose): ଭଙ୍ଗା ଚା’ କପ୍ ବା ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଡବାରେ ଛୋଟ ଚାରା ଗଛ ଲଗାଇବା।

• ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦର ୪ ଜଣ ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶୀଦାର (Stakeholders):

୧. ଜଙ୍ଗଲ ନିକଟସ୍ଥ ଗ୍ରାମବାସୀ / ଆଦିବାସୀ (ଜୀବିକା ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଆବଶ୍ୟକତା)।

୨. ସରକାରୀ ବନ ବିଭାଗ (ଜଙ୍ଗଲ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ)।

୩. ଶିଳ୍ପପତି (କାଗଜ, କାଠ, ବିଡ଼ି ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ କଞ୍ଚାମାଲ ସଂଗ୍ରହ)।

୪. ପ୍ରକୃତିପ୍ରେମୀ ଓ ପରିବେଶବିତ୍ (ଜୈବ ବିବିଧତା ସୁରକ୍ଷା)।

• ରେଡ୍ ଡାଟା ବୁକ୍ (Red Data Book):

ପ୍ରକାଶକ: IUCN (International Union for Conservation of Nature)।

ବିଲୁପ୍ତ, ବିପନ୍ନ (Endangered), ଅସୁରକ୍ଷିତ (Vulnerable) ଓ ଦୁର୍ଲଭ (Rare) ପ୍ରଜାତିଙ୍କ ତାଲିକା ଥାଏ।

ଗୋଲାପୀ ପୃଷ୍ଠା = ବିପନ୍ନ ପ୍ରଜାତି; ସବୁଜ ପୃଷ୍ଠା = ବିପଦମୁକ୍ତ ସୁରକ୍ଷିତ ପ୍ରଜାତି।

• ପରିବେଶ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ନେତୃତ୍ୱ:

ଚିପ୍‌କୋ ଆନ୍ଦୋଳନ (ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ): ସୁନ୍ଦରଲାଲ୍ ବହୁଗୁଣା ଓ ଚଣ୍ଡୀପ୍ରସାଦ ଭଟ୍ଟ (ଗଛ କୁଣ୍ଢାଇ ରକ୍ଷା କରିବା)।

ବିଷ୍ଣୋଇ ଆନ୍ଦୋଳନ (ରାଜସ୍ଥାନ): ଅମୃତା ଦେବୀ ବିଷ୍ଣୋଇ (ଖେଜ୍ରି ଗଛ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ୩୬୩ ଜଣଙ୍କ ବଳିଦାନ)।

ନର୍ମଦା ବଞ୍ଚାଓ ଆନ୍ଦୋଳନ: ମେଧା ପାଟକର (ସର୍ଦ୍ଦାର ସରୋବର ବନ୍ଧ ବିସ୍ଥାପନ ବିରୋଧ)।

---

୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:

"ଅମୃତା ଦେବୀ ଓ ଖେଜ୍ରି ଗଛର ବଳିଦାନ"

୧୭୩୧ ମସିହାରେ ଯୋଧପୁର ରାଜା ନିଜ ନୂଆ ପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ କାଠ କାଟିବାକୁ ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ। ବିଷ୍ଣୋଇ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅମୃତା ଦେବୀ ନାମକ ଜଣେ ସାହସୀ ମହିଳା କହିଲେ, "ଶରୀର ଯାଉ ପଛେ ଗଛ ନ ଯାଉ!" ସେ ନିଜ ତିନି ଝିଅଙ୍କ ସହ ଖେଜ୍ରି ଗଛକୁ କୁଣ୍ଢାଇ ଛିଡ଼ା ହେଲେ। କ୍ରୂର ସୈନ୍ୟମାନେ ଗଛ ସହିତ ସେମାନଙ୍କୁ ହାଣି ପକାଇଲେ। ତାଙ୍କ ଦେଖାଦେଖି ୩୬୩ ଜଣ ଗ୍ରାମବାସୀ ଗଛ କୁଣ୍ଢାଇ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଆହୁତି ଦେଲେ। ଏହା ଇତିହାସର ପ୍ରଥମ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ବଳିଦାନ ଥିଲା, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ‘ଚିପ୍‌କୋ ଆନ୍ଦୋଳନ’କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲା।

---

୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):

• ତ୍ରୁଟି ୧: ପୁନଃବ୍ୟବହାର (Reuse) ଏବଂ ପୁନଃଚକ୍ରଣ (Recycle) ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା:

ପୁନଃବ୍ୟବହାର: ବସ୍ତୁକୁ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ନକରି ପୁନର୍ବାର ସେହିପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା (ଯଥା: ତେଲ ବୋତଲ ଧୋଇ ତା’ ଭିତରେ ଡାଲି ରଖିବା)। ଏଥିରେ ଶକ୍ତି ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ ନାହିଁ।

ପୁନଃଚକ୍ରଣ: ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁକୁ କାରଖାନାରେ ତରଳାଇ ବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂଆ ଜିନିଷ ଗଢ଼ିବା (ଯଥା: ପୁରୁଣା କାଗଜରୁ ନୂଆ କାଗଜ)। ଏଥିରେ ଶକ୍ତି ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ।

• ତ୍ରୁଟି ୨: ଜଳଛାୟା ପରିଚାଳନା (Watershed Management) କେବଳ ଡ୍ୟାମ୍ ବୋଲି ଭାବିବା।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା: ଜଳଛାୟା ପରିଚାଳନା କେବଳ ପାଣି ଅଟକାଇବା ନୁହେଁ; ଏହା ଭୂମି ଓ ଜଳର ସାମଗ୍ରିକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ସଂରକ୍ଷଣ ଯାହାଦ୍ୱାରା ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ବୃକ୍ଷରୋପଣ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ରୋକାଯାଏ।

• ତ୍ରୁଟି ୩: ବିଷ୍ଣୋଇ ଓ ଚିପ୍‌କୋ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଗୋଳମାଳ କରିବା।

ଶୁଦ୍ଧ ଧାରଣା: ବିଷ୍ଣୋଇ ଆନ୍ଦୋଳନ ରାଜସ୍ଥାନରେ ଖେଜ୍ରି ଗଛ ପାଇଁ (ଅମୃତା ଦେବୀ); ଚିପ୍‌କୋ ଆନ୍ଦୋଳନ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ଗଡ଼ୱାଲ୍ ରେଣୀ ଗାଁରେ (ସୁନ୍ଦରଲାଲ୍ ବହୁଗୁଣା)।

---

୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):

• ବର୍ଷାଜଳ ଅମଳ (Rainwater Harvesting):

ଘରର ଛାତ ଉପରେ ପଡ଼ୁଥିବା ବର୍ଷା ପାଣିକୁ ପାଇପ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ଛାଣି ଏକ ଭୂତଳ ଟାଙ୍କି ବା ପୁରୁଣା କୂଅ ଭିତରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ପାଣି ସଙ୍କଟ ଦୂର ହୁଏ ଏବଂ ଅଞ୍ଚଳର ଭୂତଳ ଜଳପତ୍ତନ ଉପରକୁ ଉଠିଆସେ।

• ତାପଜ କେନ୍ଦ୍ରର ପାଉଁଶରୁ ଇଟା ନିର୍ମାଣ (Fly Ash Bricks):

କୋଇଲାଭିତ୍ତିକ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କେନ୍ଦ୍ରରୁ ବାହାରୁଥିବା ବିଷାକ୍ତ ପାଉଁଶ (ଫ୍ଲାଏ ଆସ୍) କୁ ସିମେଣ୍ଟ୍ ସହ ମିଶାଇ ପରିବେଶ-ଅନୁକୂଳ ଟାଣ ଇଟା ତିଆରି କରାଯାଉଛି। ଏହାଦ୍ୱାରା ଉର୍ବର ଚାଷଜମିର ମାଟି ପୋଡ଼ି ଇଟା କରିବା ବନ୍ଦ ହେଉଛି।

---

୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:

---

୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):

ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ନିର୍ଭୁଲ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ସମାଧାନ:

ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ଅପଚୟ ରୋକିବା ଏବଂ ପରିବେଶକୁ ପ୍ରଦୂଷଣମୁକ୍ତ ରଖିବା ପାଇଁ ୫ଟି ଇଂରାଜୀ ଅକ୍ଷର 'R' କୁ ନେଇ ଗଠିତ ନୀତିକୁ 5R ନୀତି କୁହାଯାଏ:

• ୧. ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ (Refuse): ପରିବେଶକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଉଥିବା ବସ୍ତୁ (ଯଥା: ଥରେ ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବ୍ୟାଗ୍, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଚାମଚ ଓ ଥର୍ମୋକୁଲ୍) ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ସିଧାସଳଖ ମନା କରିବା।

• ୨. ସଂହରଣ / କମାଇବା (Reduce): ସମ୍ପଦଗୁଡ଼ିକର ଅନାବଶ୍ୟକ ଅପଚୟ କମାଇବା। ଉଦାହରଣ: ଅଦରକାରୀ ସମୟରେ ବିଜୁଳି ବଲ୍‌ବ ଓ ପଙ୍ଖା ବନ୍ଦ କରିବା, ପାଣି ଟ୍ୟାପ୍ ଖୋଲା ନରଖିବା, ଅଳ୍ପ ଦୂରତା ପାଇଁ ଚାଲିଚାଲି ବା ସାଇକେଲ୍‌ରେ ଯିବା।

• ୩. ପୁନଃବ୍ୟବହାର (Reuse): ଗୋଟିଏ ବସ୍ତୁକୁ ଫିଙ୍ଗି ନଦେଇ ତାହାକୁ ବାରମ୍ବାର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା। ଉଦାହରଣ: ଆଚାର ବା ହର୍ଲିକ୍ସ କାଚ ବୋତଲ ଧୋଇ ଘରେ ଲୁଣ, ଚିନି ଓ ମସଲା ରଖିବା।

• ୪. ପୁନଃଉପଯୋଗ (Repurpose): ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନିଜର ମୂଳ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅଦରକାରୀ ହୋଇପଡ଼େ, ତାହାକୁ ଫିଙ୍ଗି ନଦେଇ ଅନ୍ୟ ଏକ ଉପଯୋଗୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗାଇବା। ଉଦାହରଣ: ଭଙ୍ଗା ଚା’ କପ୍ ବା ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ବୋତଲରେ ଛୋଟ ଫୁଲଗଛ ଲଗାଇବା।

• ୫. ପୁନଃଚକ୍ରଣ (Recycle): ଘରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ପୁରୁଣା ଖବରକାଗଜ, ଭଙ୍ଗା କାଚ, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ଓ ଧାତୁକୁ କବାଡ଼ିବାଲାଙ୍କୁ ବିକ୍ରି କରି କାରଖାନାରେ ତରଳାଇ ପୁନର୍ବାର ନୂତନ ଉପଯୋଗୀ ପଦାର୍ଥ ତିଆରି କରିବା।

ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ କ୍ଷୟ ହେବାର ପ୍ରମୁଖ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

• ଜନସଂଖ୍ୟା ବିସ୍ଫୋରଣ: ବର୍ଦ୍ଧିତ ଜନସଂଖ୍ୟା ପାଇଁ ବାସଗୃହ ନିର୍ମାଣ, ଚାଷଜମିର ସମ୍ପ୍ରସାରଣ ଏବଂ ନଗରୀକରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟାପକ ଜଙ୍ଗଲ କଟାଯାଉଛି।

• ଶିଳ୍ପାୟନ ଓ କାଠର ଚାହିଦା: କାଗଜ କଳ, ଦିଆସିଲି କାରଖାନା, ପ୍ଲାଇଉଡ୍ ଓ ଆସବାବପତ୍ର ଶିଳ୍ପ ପାଇଁ ବ୍ୟାବସାୟିକ ଭିତ୍ତିରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଗଛ କାଟି ଦିଆଯାଉଛି।

• ବୃହତ୍ ନଦୀବନ୍ଧ ଓ ରାସ୍ତା ନିର୍ମାଣ: ଡ୍ୟାମ୍, ରେଳଲାଇନ୍, ଜାତୀୟ ରାଜପଥ ଏବଂ ଖଣି ଖନନ ପାଇଁ ହଜାର ହଜାର ହେକ୍ଟର ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳମଗ୍ନ ବା ଧ୍ୱଂସ ହେଉଛି।

• ଝୁମ୍ ଚାଷ (ପୋଡୁ ଚାଷ): ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଙ୍ଗଲ ପୋଡ଼ି ଚାଷ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚୁର ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି।

• ଜଙ୍ଗଲ ନିଆଁ (ଦାବାନଳ): ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଘର୍ଷଣ କିମ୍ବା ମଣିଷର ଅସାବଧାନତା ଯୋଗୁଁ ଲାଗୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ନିଆଁରେ ବହୁମୂଲ୍ୟ ଗଛଲତା ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହେଉଛନ୍ତି।

• ଅତ୍ୟଧିକ ପଶୁଚାରଣ: ଗୃହପାଳିତ ପଶୁଙ୍କ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଚାରଣ ଫଳରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଚାରାଗଛ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ନୂତନ ଜଙ୍ଗଲ ସୃଷ୍ଟି ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛି।

ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବା ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ଥିବା ଚାରୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶୀଦାର (Stakeholders):

• ୧. ଜଙ୍ଗଲରେ ଓ ଆଖପାଖରେ ବାସ କରୁଥିବା ଅଧିବାସୀ (ଗ୍ରାମବାସୀ ଓ ଆଦିବାସୀ):

ସେମାନେ ଜାଳେଣି କାଠ, ଝୁଣା, ମହୁ, କେନ୍ଦୁପତ୍ର, ଫଳମୂଳ ଓ ଛଣପତ୍ର ପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।

ଭୂମିକା: ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ନିଜର ମାତା ମନେ କରି ପାରମ୍ପରିକ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଙ୍ଗଲର ସ୍ଥାୟୀ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି (ଗଛର କେବଳ ଡାଳ କାଟନ୍ତି, ମୂଳରୁ ହାଣନ୍ତି ନାହିଁ)।

• ୨. ସରକାରଙ୍କ ବନ ବିଭାଗ:

ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲର ମାଲିକାନା ରଖନ୍ତି ଏବଂ ରାଜସ୍ୱ ଆଦାୟ କରନ୍ତି।

ଭୂମିକା: ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନ ଲାଗୁ କରିବା, ଚୋରା କାଠ ଚାଲାଣ ରୋକିବା, ବନୀକରଣ କରିବା ଏବଂ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ସହ ମିଶି ‘ଯୁଗ୍ମ ବନ ପରିଚାଳନା’ (JFM) କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା।

• ୩. ଶିଳ୍ପପତି:

ବିଭିନ୍ନ ଶିଳ୍ପ (କାଗଜ, ବିଡ଼ି, କାଠ) ପାଇଁ କଞ୍ଚାମାଲ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି।

ଭୂମିକା: କେବଳ ଶୋଷଣ ନକରି ଶିଳ୍ପପତିମାନେ ନିଜସ୍ୱ ଫାର୍ମରେ ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରି କଞ୍ଚାମାଲ ପାଇବା ଉଚିତ।

• ୪. ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ତଥା ପ୍ରକୃତିପ୍ରେମୀ:

ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଜୈବ ବିବିଧତା ସୁରକ୍ଷା ଚାହାନ୍ତି।

ଭୂମିକା: ଜନସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସରକାରଙ୍କ ଉପରେ ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା।

• ଜୈବ ବିବିଧତା (Biodiversity): ପୃଥିବୀରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିବିଧ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଅଣୁଜୀବଙ୍କ ସମାହାରକୁ ଜୈବ ବିବିଧତା କୁହାଯାଏ।

• ଜଙ୍ଗଲ ହେଉଛି ଜୈବ ବିବିଧତାର ଏକ ‘ହଟ୍-ସ୍ପଟ୍’ (Hotspot):

୧. ଜଙ୍ଗଲ ହେଉଛି ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବୃକ୍ଷଲତା, ଔଷଧୀୟ ଗଛ, ଫର୍ଣ୍ଣ, ଶୈବାଳ ଓ କବକର ପ୍ରାକୃତିକ ଆବାସସ୍ଥଳୀ।

୨. ଏହା ଅସଂଖ୍ୟ କୀଟପତଙ୍ଗ, ପକ୍ଷୀ, ସରୀସୃପ, ଉଭୟଚର ଏବଂ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ନିରାପଦ ଆଶ୍ରୟ ଯୋଗାଏ।

୩. ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଏହି ଜୀବମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ଉଚ୍ଛେଦ ହୁଏ, ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ଏବଂ ଅନେକ ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରଜାତି ଚିରଦିନ ପାଇଁ ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି।

୪. ଜଙ୍ଗଲ ହିଁ ଜୀବଜଗତର ଜିନୀୟ ବିବିଧତାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖି ପରିବେଶକୁ ସନ୍ତୁଳିତ ରଖେ। ତେଣୁ ଉକ୍ତିଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଥାର୍ଥ।

ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦର ସୁରକ୍ଷା ଓ ସ୍ଥାୟୀ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଯିବା ଆବଶ୍ୟକ:

• ବ୍ୟାପକ ବୃକ୍ଷରୋପଣ (Afforestation): ପଡ଼ିଆ ଜମି, ରାସ୍ତାକଡ଼ ଓ ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ ସାମାଜିକ ବନୀକରଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଜରିଆରେ ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରାଯିବା ଉଚିତ।

• ଯୁଗ୍ମ ବନ ପରିଚାଳନା (Joint Forest Management - JFM): ସ୍ଥାନୀୟ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ସୁରକ୍ଷାରେ ସାମିଲ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଉପକୃତ କରାଇବା (ଯେପରି ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଆରାବାରୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ସାଳ ଗଛର ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରାଯାଇଥିଲା)।

• ବେଆଇନ କାଠକଟା ଓ ଶିକାର ଉପରେ କଟକଣା: କଡ଼ା ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରି ଚୋରା ଚାଲାଣକାରୀ ଓ ଶିକାରୀଙ୍କୁ କଠୋର ଦଣ୍ଡବିଧାନ କରିବା।

• ଦାବାନଳ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ହେଲିକପ୍ଟର, ଅଗ୍ନିଶମ ବାହିନୀ ଓ ଫାୟାର୍-ଲାଇନ୍ (Fire lines) କାଟି ଜଙ୍ଗଲ ନିଆଁକୁ ତୁରନ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା।

• ବିକଳ୍ପ ଶକ୍ତିର ବ୍ୟବହାର: ଜାଳେଣି କାଠ ବଦଳରେ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ଏଲ.ପି.ଜି. (LPG) ଓ ବାୟୋଗ୍ୟାସ୍ ଯୋଗାଇବା।

• ଜଙ୍ଗଲ ଆଇନର କଡ଼ା ଅନୁପାଳନ: ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଘୋଷଣା କରି ପ୍ରାକୃତିକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ସଂରକ୍ଷିତ ରଖିବା।

• ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର ହ୍ରାସ ପାଇବାର କାରଣ:

୧. ଅତ୍ୟଧିକ ଜଳ ଉତ୍ତୋଳନ: କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଗଭୀର ନଳକୂପ ସାହାଯ୍ୟରେ ବେପରୁଆ ଭାବେ ଭୂତଳ ଜଳ ଉଠାଇବା।

୨. ନଗରୀକରଣ ଓ କଂକ୍ରିଟ୍ ଚଟାଣ: ସହରାଞ୍ଚଳରେ ରାସ୍ତାଘାଟ ଓ କୋଠାବାଡ଼ି କଂକ୍ରିଟ୍ ହୋଇଯିବାରୁ ବର୍ଷା ଜଳ ମାଟି ଭିତରକୁ ଝାଳି ହୋଇ ପ୍ରବେଶ କରିପାରୁ ନାହିଁ।

୩. ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ: ଗଛଲତା କମିଯିବାରୁ ମାଟିର ଜଳଧାରଣ କ୍ଷମତା ହ୍ରାସ ପାଉଛି ଏବଂ ବର୍ଷାଜଳ ବହିଯାଇ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି।

• ଭୂତଳ ଜଳ ସମୃଦ୍ଧିର ଉପାୟ (Recharging Ground Water):

୧. ବର୍ଷାଜଳ ଅମଳ (Rainwater Harvesting): ଛାତର ବର୍ଷାଜଳକୁ ରିଚାର୍ଜ-ୱେଲ୍ ବା ଭୂତଳ ଗାତ ମାଧ୍ୟମରେ ମାଟି ତଳକୁ ପଠାଇବା।

୨. ଜଳଛାୟା ପରିଚାଳନା (Watershed Management): ଛୋଟ ଛୋଟ ଚେକ୍ ଡ୍ୟାମ୍, ନାଳବନ୍ଧ ଓ କୁଣ୍ଡ ନିର୍ମାଣ କରି ପ୍ରବାହିତ ଜଳକୁ ଅଟକାଇ ମାଟି ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇବା।

୩. ବୃକ୍ଷରୋପଣ: ବ୍ୟାପକ ଗଛ ଲଗାଇବା ଦ୍ୱାରା ଚେର ମାଟିକୁ ଆବୋରି ରଖି ଜଳକୁ ଅନ୍ତଃସ୍ରବଣ (Percolation) କରାଏ।

ବର୍ଷାଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ (Rainwater Harvesting) ର ପ୍ରମୁଖ ଉପାୟଗୁଡ଼ିକ:

• ଛାତ ଉପର ବର୍ଷାଜଳ ସଂଗ୍ରହ (Rooftop Harvesting): ଘର ଛାତରେ ପଡ଼ୁଥିବା ବର୍ଷାଜଳକୁ ନଳୀ ସାହାଯ୍ୟରେ ଛାଣି ଭୂତଳ ଟାଙ୍କିରେ ଜମା କରି ରଖାଯାଏ ଏବଂ ରନ୍ଧା, ସଫାସୁତୁରା ଓ ବଗିଚା କାମରେ ଲଗାଯାଏ।

• ଭୂତଳ ଜଳଭଣ୍ଡାର ରିଚାର୍ଜ: ବଳକା ବର୍ଷାଜଳକୁ ପାଇପ୍ ଦେଇ ପରିତ୍ୟକ୍ତ କୂଅ ବା ଗଭୀର ଖାତ (Recharge Pit) ମଧ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ଭୂତଳ ଜଳସ୍ତର ଉପରକୁ ଉଠେ।

• ପାରମ୍ପରିକ ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦ୍ଧତି:

ରାଜସ୍ଥାନରେ ଖଦିନ୍ (Khadin) ଓ ଟାଙ୍କା (Tanka)।

ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶରେ କୁଲ୍‌ହ (Kulhs - କେନାଲ୍)।

ବିହାରରେ ଅହାର୍ ଏବଂ ପାଇନ୍।

ତାମିଲନାଡୁ ଏବଂ କେରଳରେ ସୁରଙ୍ଗମ୍ ଓ ଏରିସ୍ (ତଡ଼ାଗ)।

• ଚେକ୍ ଡ୍ୟାମ୍ (କ୍ଷୁଦ୍ର ନାଳବନ୍ଧ): ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ପଥର ଓ ମାଟି ଦେଇ ଛୋଟ ଛୋଟ ଆଡ଼ିବନ୍ଧ କରି ପାଣି ଅଟକାଇବା।

• ବୃହତ୍ ନଦୀବନ୍ଧର ସୁବିଧା:

୧. ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ପ୍ରଦୂଷଣମୁକ୍ତ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ହୁଏ।

୨. ବନ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୁଏ ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳକୁ କେନାଲ୍ ଯୋଗେ ଜଳସେଚନ କରାଯାଏ (ଯଥା: ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ କେନାଲ୍ ରାଜସ୍ଥାନକୁ ସବୁଜିମା କରିଛି)।

୩. ବଡ଼ ବଡ଼ ସହରକୁ ପାନୀୟ ଜଳ ଯୋଗାଣ ହୁଏ।

• ବିକଳ୍ପ ଚିନ୍ତା କରିବାର କାରଣ (ସମସ୍ୟାବଳୀ):

୧. ସାମାଜିକ ସମସ୍ୟା: ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଆଦିବାସୀ ଓ ଚାଷୀ ନିଜ ଭିଟାମାଟି ହରାଇ ବାସଚ୍ୟୁତ (ବିସ୍ଥାପିତ) ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ ଥଇଥାନ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

୨. ପାରିବେଶିକ ସମସ୍ୟା: ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଜଳମଗ୍ନ ହୋଇ ଜୈବ ବିବିଧତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ଜଳଚର ଜୀବଙ୍କ ସନ୍ତୁଳନ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।

୩. ଅର୍ଥନୈତିକ ସମସ୍ୟା: ପ୍ରଚୁର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଅର୍ଥ ଖର୍ଚ୍ଚ ତୁଳନାରେ ସମାନୁପାତିକ ଲାଭ ମିଳେନାହିଁ।

ତେଣୁ ବିରାଟ ବନ୍ଧ ବଦଳରେ ପରିବେଶ-ଅନୁକୂଳ ‘କ୍ଷୁଦ୍ର ଜଳଛାୟା ଯୋଜନା’ ଓ ‘ବର୍ଷାଜଳ ଅମଳ’ ଭଳି ବିକଳ୍ପ ଆପଣାଇବା ଜରୁରୀ।

(ଖ) କ୍ଷୁଦ୍ର ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା କିପରି ଉପଯୋଗୀ ?

ଉତ୍ତର: ଏଥିରେ କୌଣସି ଲୋକଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ଜଳମଗ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅଳ୍ପ ଖର୍ଚ୍ଚରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଳସେଚନ ଓ ଭୂତଳ ଜଳ ସମୃଦ୍ଧି ସମ୍ଭବ ହୁଏ।

🤖 Have a Doubt in this Chapter?

Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App