BSE ODISHA CLASS 10 • UTKAL MASTER STROKE

ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ବୀଜଗଣିତ: ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ - ସ୍ଥାନାଙ୍କ ଜ୍ୟାମିତି (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)

ପ୍ରିୟ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ବୀଜଗଣିତର ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ "ସ୍ଥାନାଙ୍କ ଜ୍ୟାମିତି" (Coordinate Geometry) ରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍କ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ସରକାରୀ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ (ଅନୁଶୀଳନୀ 6(a) ଓ 6(b)) ର ସମସ୍ତ ସୂତ୍ରାବଳୀ, ଉପପାଦ୍ୟ ଓ ନିର୍ଭୁଲ୍ ସମାଧାନ ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।


୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):

  • ମୂଳବିନ୍ଦୁ O(୦, ୦) ରୁ P(x, y) ର ଦୂରତା:
  • ସିଧାସଳଖ OP = √(x² + y²)। ଉଦାହରଣ: P(୩, ୪) ର ମୂଳବିନ୍ଦୁରୁ ଦୂରତା = √(୩² + ୪²) = √୨୫ = ୫।
  • ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁ ସର୍ଟକଟ୍:
  • ଦୁଇ ବିନ୍ଦୁର x-ସ୍ଥାନାଙ୍କ ଯୋଗ କରି ଅଧା, y-ସ୍ଥାନାଙ୍କ ଯୋଗ କରି ଅଧା: ((x₁ + x₂) / ୨, (y₁ + y₂) / ୨)।
  • ଏକରେଖୀୟତା (Collinear) ଟ୍ରିକ୍:
  • ତିନୋଟି ବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ତ୍ରିଭୁଜର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ = ୦ ହେଲେ ବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକ ଏକରେଖୀୟ ହୁଅନ୍ତି।
  • x₁(y₂ - y₃) + x₂(y₃ - y₁) + x₃(y₁ - y₂) = ୦।
  • ମୂଳବିନ୍ଦୁ ଓ ଦୁଇଟି ବିନ୍ଦୁ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ତ୍ରିଭୁଜର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ:
  • କ୍ଷେତ୍ରଫଳ = ୧/୨ |x₁y₂ - x₂y₁| (କ୍ରସ୍ ଗୁଣନ ଟ୍ରିକ୍)।

  • ୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:

    ରାସ୍ତା, ଫଳକ ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରର କାହାଣୀ:

  • କାର୍ଟେଜୀୟ ସମତଳ ହେଉଛି ଏକ ସହର। ମୂଳବିନ୍ଦୁ (୦, ୦) ହେଉଛି ସହରର କେନ୍ଦ୍ର।
  • ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ରାସ୍ତା ହେଉଛି x-ଅକ୍ଷ (ଭୁଜ) ଏବଂ ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ରାସ୍ତା ହେଉଛି y-ଅକ୍ଷ (କୋଟି)।
  • ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ବନ୍ଧୁ P₁ ଓ P₂ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଛିଡ଼ା ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଧାସଳଖ ଦୂରତା ପାଇଁ ପାଇଥାଗୋରାସ୍ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି: √(ଭୁଜ ଦ୍ୱୟର ଅନ୍ତର² + କୋଟି ଦ୍ୱୟର ଅନ୍ତର²)।
  • ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ମଝିରେ ମଧ୍ୟସ୍ଥି P ଛିଡ଼ା ହୁଏ, ସେ ସମ୍ପର୍କକୁ m:n ଅନୁପାତରେ ବାଣ୍ଟିଦିଏ।

  • ୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):

  • ଦୂରତା ସୂତ୍ରରେ ଋଣାତ୍ମକ ଚିହ୍ନ:
  • ଯଦି ବିନ୍ଦୁ (-୩, ୦) ଏବଂ (୫, ୬), ତେବେ (x₂ - x₁) = ୫ - (-୩) = ୫ + ୩ = ୮। ଅନେକ ପିଲା ୫ - ୩ = ୨ ଲେଖି ଭୁଲ୍ କରନ୍ତି।
  • କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ସୂତ୍ରରେ କ୍ରମିକ ସ୍ଥାନାଙ୍କ:
  • x₁(y₂ - y₃) + x₂(y₃ - y₁) + x₃(y₁ - y₂)। ମନେରଖିବା କ୍ରମ: ୧(୨-୩), ୨(୩-୧), ୩(୧-୨) (ଚକ୍ରୀୟ କ୍ରମ ୧ → ୨ → ୩ → ୧)। ଅନେକ ପିଲା y ର କ୍ରମ ଓଲଟପାଲଟ କରିଦିଅନ୍ତି।
  • କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ସର୍ବଦା ଧନାତ୍ମକ:
  • ଗଣନା କଲାବେଳେ ବନ୍ଧନୀ ଭିତରେ ଋଣାତ୍ମକ ମାନ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ମଡ୍ୟୁଲସ୍ (|...|) ଥିବାରୁ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ସର୍ବଦା ଧନାତ୍ମକ ହେବ।

  • ୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):

    ଆପଣଙ୍କ ସ୍ମାର୍ଟଫୋନ୍‌ରେ ଗୁଗଲ୍ ମ୍ୟାପ୍ସ (Google Maps) ଏବଂ GPS ପ୍ରଣାଳୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ସ୍ଥାନାଙ୍କ ଜ୍ୟାମିତି (ଅକ୍ଷାଂଶ ଓ ଦ୍ରାଘିମା) ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଦୁଇଟି ସହର ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତା ଏବଂ ଜମିର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଓ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ମାପ ପାଇଁ ସ୍ଥାନାଙ୍କ ଜ୍ୟାମିତିର ସୂତ୍ର ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।


    ୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:

    ସଂକଳ୍ପ / ସୂତ୍ର | ଗାଣିତିକ ରୂପ | ମନ୍ତବ୍ୟ / ସର୍ତ୍ତ

    ଦୂରତା ସୂତ୍ର | D = √[(x₂ - x₁)² + (y₂ - y₁)²] | ଦୁଇ ବିନ୍ଦୁ ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା

    ମୂଳବିନ୍ଦୁରୁ ଦୂରତା | OP = √(x² + y²) | O(୦, ୦) ରୁ P(x, y)

    ଅନ୍ତର୍ବିଭାଜନ ସୂତ୍ର | P = ((mx₂ + nx₁) / (m + n), (my₂ + ny₁) / (m + n)) | m:n ଅନୁପାତରେ ଅନ୍ତର୍ବିଭାଜନ

    ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁ ସୂତ୍ର | P = ((x₁ + x₂) / ୨, (y₁ + y₂) / ୨) | m = n = ୧ ହେଲେ

    ତ୍ରିଭୁଜର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ | ୧/୨ |x₁(y₂ - y₃) + x₂(y₃ - y₁) + x₃(y₁ - y₂)| | ସର୍ବଦା ଧନାତ୍ମକ ଏକକ

    ଏକରେଖୀୟତା ସର୍ତ୍ତ | x₁(y₂ - y₃) + x₂(y₃ - y₁) + x₃(y₁ - y₂) = ୦ | କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଶୂନ ହୁଏ

    ମୂଳବିନ୍ଦୁ ଥିଲେ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ | ୧/୨ |x₁y₂ - x₂y₁| | ଗୋଟିଏ ଶୀର୍ଷବିନ୍ଦୁ (୦, ୦) ହେଲେ


    ୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):

    ପ୍ରଶ୍ନ ୧ (ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅନୁଶୀଳନୀ 6a, ପ୍ରଶ୍ନ ୧-iii):

    (-୩, ୦) ଓ (୫, ୬) ବିନ୍ଦୁଦ୍ୱୟ ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର।

    ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:

    ମନେକର P₁(x₁, y₁) = (-୩, ୦) ଏବଂ P₂(x₂, y₂) = (୫, ୬)

    ଦୂରତା ସୂତ୍ର: D = √[(x₂ - x₁)² + (y₂ - y₁)²]

    ⇒ D = √[(୫ - (-୩))² + (୬ - ୦)²]

    ⇒ D = √[(୫ + ୩)² + ୬²]

    ⇒ D = √[୮² + ୬²]

    ⇒ D = √[୬୪ + ୩୬]

    ⇒ D = √୧୦୦ = ୧୦ ଏକକ

    ଉତ୍ତର: ବିନ୍ଦୁଦ୍ୱୟ ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତା ୧୦ ଏକକ।

    ପ୍ରଶ୍ନ ୨ (ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅନୁଶୀଳନୀ 6b, ପ୍ରଶ୍ନ ୧-iv):

    (୦, ୨) ଓ (୨, ୦) ବିନ୍ଦୁଦ୍ୱୟର ସଂଯୋଜକ ରେଖାଖଣ୍ଡକୁ ୧ : ୨ ଅନୁପାତରେ ଅନ୍ତର୍ବିଭାଜନ କରୁଥିବା ବିନ୍ଦୁର ସ୍ଥାନାଙ୍କ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର।

    ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:

    ଏଠାରେ (x₁, y₁) = (୦, ୨), (x₂, y₂) = (୨, ୦) ଏବଂ ଅନୁପାତ m : n = ୧ : ୨

    ଅନ୍ତର୍ବିଭାଜନ ସୂତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ:

    x = (mx₂ + nx₁) / (m + n) = (୧(୨) + ୨(୦)) / (୧ + ୨) = (୨ + ୦) / ୩ = ୨/୩

    y = (my₂ + ny₁) / (m + n) = (୧(୦) + ୨(୨)) / (୧ + ୨) = (୦ + ୪) / ୩ = ୪/୩

    ଉତ୍ତର: ବିଭାଜନ ବିନ୍ଦୁର ସ୍ଥାନାଙ୍କ (୨/୩, ୪/୩)।

    ପ୍ରଶ୍ନ ୩ (ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅନୁଶୀଳନୀ 6b, ପ୍ରଶ୍ନ ୧-i):

    ଯଦି (୧, -୨) ବିନ୍ଦୁଟି (୪, ୨) ଓ (k, -୬) ବିନ୍ଦୁଦ୍ୱୟର ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁ ହୁଏ, ତେବେ k ର ମାନ ନିରୂପଣ କର।

    ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:

    ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁର x-ସ୍ଥାନାଙ୍କ = (x₁ + x₂) / ୨

    ଦତ୍ତ ମଧ୍ୟବିନ୍ଦୁର x-ସ୍ଥାନାଙ୍କ = ୧

    ⇒ (୪ + k) / ୨ = ୧

    ⇒ ୪ + k = ୨

    ⇒ k = ୨ - ୪ = -୨

    ଉତ୍ତର: k ର ମାନ -୨।

    ପ୍ରଶ୍ନ ୪ (ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅନୁଶୀଳନୀ 6b, ପ୍ରଶ୍ନ ୭):

    k ର କେଉଁ ମୂଲ୍ୟ ପାଇଁ (୨, ୩), (୩, k) ଏବଂ (୫, ୯) ବିନ୍ଦୁତ୍ରୟ ଏକ ସରଳରେଖା ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ (ଏକରେଖୀୟ) ହେବେ?

    ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:

    ବିନ୍ଦୁତ୍ରୟ ଏକରେଖୀୟ ହେବାର ସର୍ତ୍ତ:

    x₁(y₂ - y₃) + x₂(y₃ - y₁) + x₃(y₁ - y₂) = ୦

    ଏଠାରେ (x₁, y₁) = (୨, ୩), (x₂, y₂) = (୩, k), (x₃, y₃) = (୫, ୯)

    ⇒ ୨(k - ୯) + ୩(୯ - ୩) + ୫(୩ - k) = ୦

    ⇒ 2k - ୧୮ + ୩(୬) + ୧୫ - 5k = ୦

    ⇒ 2k - ୧୮ + ୧୮ + ୧୫ - 5k = ୦

    ⇒ -3k + ୧୫ = ୦

    ⇒ 3k = ୧୫

    ⇒ k = ୧୫ / ୩ = ୫

    ଉତ୍ତର: k ର ମାନ ୫।

    ପ୍ରଶ୍ନ ୫ (ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅନୁଶୀଳନୀ 6b, ପ୍ରଶ୍ନ ୪):

    ଗୋଟିଏ ତ୍ରିଭୁଜର ଶୀର୍ଷବିନ୍ଦୁମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନାଙ୍କ (୧, -୩), (୨, -୫) ଓ (x, ୧) ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ୪ ବର୍ଗ ଏକକ ହେଲେ, x ର ମାନ ନିରୂପଣ କର।

    ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:

    ତ୍ରିଭୁଜର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ = ୧/୨ |x₁(y₂ - y₃) + x₂(y₃ - y₁) + x₃(y₁ - y₂)| = ୪

    ⇒ |୧(-୫ - ୧) + ୨(୧ - (-୩)) + x(-୩ - (-୫))| = ୮

    ⇒ |୧(-୬) + ୨(୪) + x(୨)| = ୮

    ⇒ |-୬ + ୮ + 2x| = ୮

    ⇒ |୨ + 2x| = ୮

    ଏଥିରୁ ଦୁଇଟି ସମ୍ଭାବନା ମିଳେ:

    (i) ୨ + 2x = ୮ ⇒ 2x = ୬ ⇒ x = ୩

    (ii) ୨ + 2x = -୮ ⇒ 2x = -୧୦ ⇒ x = -୫

    ଉତ୍ତର: x ର ମାନ ୩ ବା -୫।

    🤖 Have a Doubt in this Chapter?

    Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

    🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App