BSE ODISHA CLASS 10 • UTKAL MASTER STROKE

ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନ: ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ - ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ସମୀକରଣ (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)

ପ୍ରିୟ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନ (SCP) ର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ "ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ସମୀକରଣ" (Chemical Reactions and Equations) ରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଶତପ୍ରତିଶତ ନିର୍ଭୁଲ୍ ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ ସରକାରୀ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଆଧାରିତ ମୁଖ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।

---

୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):

ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ପ୍ରକାର ଚିହ୍ନଟ ସର୍ଟକଟ୍:

ଦୁଇଟି ପ୍ରତିକାରକ ମିଶି ଗୋଟିଏ ଉତ୍ପାଦ (A + B → AB) = ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା।

ଗୋଟିଏ ପ୍ରତିକାରକ ଭାଙ୍ଗି ଏକାଧିକ ଉତ୍ପାଦ (AB → A + B) = ବିଘଟନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା।

ଗୋଟିଏ ମୌଳିକ ଅନ୍ୟକୁ ହଟାଇ ସ୍ଥାନ ନିଏ (A + BC → AC + B) = ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା।

ଦୁଇଟି ଯୌଗିକ ମଧ୍ୟରେ ଆୟନର ଅଦଳବଦଳ (AB + CD → AD + CB) = ଦ୍ୱି-ବିସ୍ଥାପନ (ଅବକ୍ଷେପଣ) ପ୍ରତିକ୍ରିୟା।

ଜାରଣ-ବିଜାରଣ ଚିହ୍ନଟ:

ଅମ୍ଳଜାନ (O) ଯୋଡ଼ି ହେଲେ ବା ଉଦ୍‌ଜାନ (H) ବାହାରିଲେ = ଜାରଣ (Oxidation)।

ଅମ୍ଳଜାନ (O) ବାହାରିଲେ ବା ଉଦ୍‌ଜାନ (H) ଯୋଡ଼ି ହେଲେ = ବିଜାରଣ (Reduction)।

ଜଳର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ଗ୍ୟାସ୍ ଆୟତନ:

କ୍ୟାଥୋଡ୍‌ରେ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ (H₂) ଏବଂ ଆନୋଡ୍‌ରେ ଅକ୍ସିଜେନ୍ (O₂)।

ସେମାନଙ୍କର ଆୟତନ ଅନୁପାତ H₂ : O₂ = ୨ : ୧ (କାରଣ H₂O ରେ ଦୁଇ ଭାଗ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଥାଏ)।

---

୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:

ରାସାୟନିକ ବନ୍ଧୁତା ଓ ବିବାଦର କାହାଣୀ:

ସଂଶ୍ଳେଷଣ: ଦୁଇ ବନ୍ଧୁ (CaO ଓ H₂O) ଏକାଠି ହୋଇ ଏକ ମଜବୁତ ପରିବାର (Ca(OH)₂) ଗଠନ କଲେ ଏବଂ ଖୁସିରେ ଉତ୍ସାହ (ତାପ) ନିର୍ଗତ କଲେ।

ବିଘଟନ: ଏକାକୀ ରହିଥିବା ଯୌଗିକ (FeSO₄) ତାପ ପାଇ ଭାଙ୍ଗି ତିନୋଟି ଭିନ୍ନ ସଦସ୍ୟ (Fe₂O₃, SO₂, SO₃) ରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଗଲା।

ବିସ୍ଥାପନ: ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୁହା (Fe) ଆସି କମ୍ପୋଣ୍ଡରେ ଥିବା ଦୁର୍ବଳ ତମ୍ବା (Cu) କୁ ତଡ଼ିଦେଇ ନିଜେ ନୀଳ ଦ୍ରବଣକୁ ସବୁଜ FeSO₄ ରେ ବଦଳାଇ ଦେଲା।

ଦ୍ୱି-ବିସ୍ଥାପନ: ଦୁଇଟି ଯୋଡ଼ି ନିଜ ନିଜ ସାଥୀ ଅଦଳବଦଳ କଲେ ଏବଂ ଏକ ଧଳା ଅବକ୍ଷେପ (BaSO₄) ତଳେ ବସିଗଲା।

---

୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):

ସମତୁଲ କରିବା ବେଳେ ଯୌଗିକର ସଙ୍କେତ ବଦଳାଇବା:

ସମତୁଲ କରିବା ବେଳେ କେବଳ ଯୌଗିକର ଆଗରେ ସହଗ (ଯଥା 2H₂O) ଲେଖିବାକୁ ହୁଏ। କେବେହେଲେ ତଳେ ଥିବା ସଂଖ୍ୟାକୁ ବଦଳାଇ H₂O₂ ଲେଖିବା ଅନୁଚିତ।

ଜାରିତ ଓ ବିଜାରିତ ପଦାର୍ଥ ଉତ୍ପାଦ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ବାଛିବା:

ଜାରିତ ବା ବିଜାରିତ ହେଉଥିବା ପଦାର୍ଥ ସର୍ବଦା ପ୍ରତିକାରକ (ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱ) ରୁ ହିଁ ଚୟନ କରାଯାଏ, କେବେହେଲେ ଉତ୍ପାଦ (ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱ) ରୁ ନୁହେଁ।

ଲେଡ୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ବିଘଟନରେ ଗ୍ୟାସ୍ ରଙ୍ଗ:

Pb(NO₃)₂ କୁ ଗରମ କଲେ ବାହାରୁଥିବା ବାଦାମୀ ରଙ୍ଗର ଧୂଆଁ ହେଉଛି ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (NO₂), ଅମ୍ଳଜାନ ନୁହେଁ।

---

୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):

ଆମ ଘର କାନ୍ଥରେ ଧଳା ଚୂନ ଲଗାଇବାର ଦୁଇ-ତିନି ଦିନ ପରେ କାନ୍ଥ ଚିକ୍‌ମିକ୍ କରେ, କାରଣ ଶମିତ ଚୂନ (Ca(OH)₂) ବାୟୁମଣ୍ଡଳର CO₂ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ପତଳା ସଙ୍ଗମର୍ମର ପରସ୍ତ (CaCO₃) ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଆମେ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଖାଉ, ତାର ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ହେବା ଏବଂ ବଜାରରେ ମିଳୁଥିବା କୁରକୁରେ ବା ଆଳୁ ଚିପ୍ସ ପ୍ୟାକେଟ୍ ନଷ୍ଟ ନ ହେବା ପାଇଁ ସେଥିରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ (N₂) ଗ୍ୟାସ୍ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯିବା ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଉଦାହରଣ।

---

୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:

ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ନାମ | ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ | ମୁଖ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ / ମନ୍ତବ୍ୟ

ସଂଶ୍ଳେଷଣ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା | CaO (s) + H₂O (l) → Ca(OH)₂ (aq) + ତାପ | ପୋଡ଼ାଚୂନରୁ ଶମିତ ଚୂନ, ତାପୋତ୍ପାଦୀ

ତାପୀୟ ବିଘଟନ | 2FeSO₄ (s) → Fe₂O₃ (s) + SO₂ (g) + SO₃ (g) | ସବୁଜ ସ୍ଫଟିକ ଲାଲ୍-ବାଦାମୀ ହୁଏ, ଗନ୍ଧକ ଗନ୍ଧ

ଲେଡ୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ବିଘଟନ | 2Pb(NO₃)₂ → 2PbO + 4NO₂ (g) + O₂ (g) | NO₂ ର ବାଦାମୀ ଧୂଆଁ ନିର୍ଗତ ହୁଏ

ବୈଦ୍ୟୁତିକ ବିଘଟନ | 2H₂O (l) → 2H₂ (g) + O₂ (g) | H₂ (କ୍ୟାଥୋଡ୍) : O₂ (ଆନୋଡ୍) = ୨ : ୧

ଆଲୋକୀୟ ବିଘଟନ | 2AgCl (s) → 2Ag (s) + Cl₂ (g) | ଧଳା AgCl ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକରେ ଧୂସର ହୁଏ

ବିସ୍ଥାପନ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା | Fe (s) + CuSO₄ (aq) → FeSO₄ (aq) + Cu (s) | ନୀଳ ଦ୍ରବଣ ହାଲୁକା ସବୁଜ ହୁଏ

ଦ୍ୱି-ବିସ୍ଥାପନ (ଅବକ୍ଷେପଣ) | Na₂SO₄ (aq) + BaCl₂ (aq) → BaSO₄ (s) + 2NaCl | BaSO₄ ର ଧଳା ଅବକ୍ଷେପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ

ଜାରଣ-ବିଜାରଣ (Redox) | CuO + H₂ → Cu + H₂O | CuO ବିଜାରିତ ହୁଏ, H₂ ଜାରିତ ହୁଏ

ଶ୍ୱସନ (ତାପୋତ୍ପାଦୀ) | C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O + ଶକ୍ତି | ଜୀବକୋଷରେ ଗ୍ଲୁକୋଜ୍‌ର ଜାରଣ

---

୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):