ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନ: ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ - ଅମ୍ଳ, କ୍ଷାରକ ଓ ଲବଣ (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)
ପ୍ରିୟ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ "ଅମ୍ଳ, କ୍ଷାରକ ଓ ଲବଣ" (Acids, Bases and Salts) ରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍କ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ସରକାରୀ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଆଧାରିତ ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ, pH ସ୍କେଲ୍, ରାସାୟନିକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ନିର୍ଭୁଲ୍ ସମାଧାନ ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।
୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):
୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:
ରାଣୀ ଅମ୍ଳ ଓ ରାଜା କ୍ଷାରକଙ୍କର ସନ୍ଧି କାହାଣୀ:
୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):
୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):
ମହୁମାଛି କାମୁଡ଼ିଲେ ବା ବିଛୁଆତି ଗଛ ଲାଗିଲେ ଯେଉଁ ତୀବ୍ର ଜ୍ୱଳନ ହୁଏ, ତାହା ମିଥାନୋଇକ୍ ଏସିଡ୍ (ଫର୍ମିକ୍ ଏସିଡ୍) ଯୋଗୁଁ ହୁଏ। ସେଥିରେ ତୁରନ୍ତ ଘରେ ଥିବା ଖାଇବା ସୋଡା (କ୍ଷାରକ) ଲଗାଇଲେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଉପଶମ ହୁଏ। ମାଟି ଅଧିକ ଅମ୍ଳୀୟ ହେଲେ ଚାଷୀମାନେ ଚୂନ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ମୁଖଗହ୍ୱରର pH ୫.୫ ରୁ କମିଗଲେ ଦାନ୍ତକ୍ଷୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:
ଯୌଗିକର ନାମ | ରାସାୟନିକ ସଙ୍କେତ | ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୀକରଣ | ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟବହାର
ସୋଡିୟମ୍ ହାଇଡ୍ରକ୍ସାଇଡ୍ | NaOH | 2NaCl + 2H₂O → 2NaOH + Cl₂ + H₂ | କ୍ଲୋର୍-ଆଲକାଲି ପ୍ରଣାଳୀ, ସାବୁନ୍ ତିଆରି
ବ୍ଲିଚିଂ ପାଉଡର | CaOCl₂ | Ca(OH)₂ + Cl₂ → CaOCl₂ + H₂O | ଜଳ ବିଶୋଧନ, ବସ୍ତ୍ର ବିରଞ୍ଜନ
ଖାଇବା ସୋଡା | NaHCO₃ | NaCl + H₂O + CO₂ + NH₃ → NH₄Cl + NaHCO₃ | ବେକିଂ ପାଉଡର, ଆଣ୍ଟାସିଡ୍, ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାପକ
ଧୋଇବା ସୋଡା | Na₂CO₃·10H₂O | Na₂CO₃ + 10H₂O → Na₂CO₃·10H₂O | ଖର ଜଳକୁ ମୃଦୁ କରିବା, କାଚ ଓ କାଗଜ ଶିଳ୍ପ
ପ୍ଲାଷ୍ଟର୍ ଅଫ୍ ପ୍ୟାରିସ୍ | CaSO₄·½H₂O | CaSO₄·2H₂O (ଜିପସମ୍) → CaSO₄·½H₂O + 1½H₂O (373 K ରେ) | ଭଙ୍ଗା ହାଡ଼ ଯୋଡ଼ିବା, ମୂର୍ତ୍ତି ଗଢ଼ିବା
ଜିପ୍ସମ୍ | CaSO₄·2H₂O | CaSO₄·½H₂O + 1½H₂O → CaSO₄·2H₂O | କଠିନ ସ୍ଫଟିକୀୟ ପଦାର୍ଥ
୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):
ଏକ ଦ୍ରବଣ ଅଣ୍ଡା ଖୋଳର ଚୂର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଏକ ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ଚୂନପାଣିକୁ କ୍ଷୀର ପରି ଧଳା କରେ। ଉକ୍ତ ଦ୍ରବଣରେ କ'ଣ ଥାଏ?
ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:
ଉକ୍ତ ଦ୍ରବଣରେ ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ (HCl) ଥାଏ।
କାରଣ: ଅଣ୍ଡା ଖୋଳ ମୁଖ୍ୟତଃ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ (CaCO₃) ରେ ଗଠିତ। ଅମ୍ଳ (HCl) ଧାତବ କାର୍ବୋନେଟ୍ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲେ କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (CO₂) ଗ୍ୟାସ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଚୂନପାଣିକୁ କ୍ଷୀର ପରି ଧଳା କରିଦିଏ।
ସମୀକରଣ:
CaCO₃ (s) + 2HCl (aq) → CaCl₂ (aq) + H₂O (l) + CO₂ (g)
Ca(OH)₂ (aq) + CO₂ (g) → CaCO₃ (s) ↓ (ଧଳା ଅବକ୍ଷେପ) + H₂O (l)
ପାତିତ ଜଳ (Distilled Water) ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବହନ କରେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବର୍ଷା ଜଳ କରେ କାହିଁକି?
ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:
ତରଳ ପଦାର୍ଥରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବହନ ପାଇଁ ମୁକ୍ତ ଆୟନର ଉପସ୍ଥିତି ଏକାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।
ଶୁଷ୍କ HCl ଗ୍ୟାସ୍ କାହିଁକି ଶୁଷ୍କ ଲିଟ୍ମସ୍ କାଗଜର ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ ନାହିଁ?
ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:
ଅମ୍ଳର ଅମ୍ଳୀୟ ଗୁଣ କେବଳ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଆୟନ (H⁺ ବା ହାଇଡ୍ରୋନିୟମ୍ ଆୟନ H₃O⁺) ଯୋଗୁଁ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ଜଳର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ HCl ଅଣୁରୁ H⁺ ଆୟନ ପୃଥକ୍ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
ଯେହେତୁ ଉଭୟ ଗ୍ୟାସ୍ ଏବଂ ଲିଟ୍ମସ୍ କାଗଜ ଶୁଷ୍କ, ସେଠାରେ କୌଣସି H⁺ ଆୟନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଶୁଷ୍କ HCl ଗ୍ୟାସ୍ ଅମ୍ଳୀୟ ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ ନାହିଁ ଏବଂ ଲିଟ୍ମସ୍ କାଗଜର ରଙ୍ଗ ବଦଳାଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଆର୍ଦ୍ର (ଓଦା) ଲିଟ୍ମସ୍ କାଗଜ ନେଲେ ତାହା ତୁରନ୍ତ ଲାଲ୍ ହୋଇଯାଏ।
ପ୍ଲାଷ୍ଟର୍ ଅଫ୍ ପ୍ୟାରିସ୍ କୁ କାହିଁକି ଆର୍ଦ୍ରତାରୋଧୀ (Air-tight / Moisture-proof) ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଏ? ସମୀକରଣ ସହ ବୁଝାଅ।
ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:
ପ୍ଲାଷ୍ଟର୍ ଅଫ୍ ପ୍ୟାରିସ୍ (CaSO₄·½H₂O) ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ବା ଆର୍ଦ୍ରତା ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଜଳ ଶୋଷଣ କରି ଜିପ୍ସମ୍ (CaSO₄·2H₂O) ରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଯାହା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ପଥର ସଦୃଶ ବସ୍ତୁ। ଏହା ଫଳରେ ପ୍ଲାଷ୍ଟର୍ ଅଫ୍ ପ୍ୟାରିସ୍ ତାର ବ୍ୟବହାର ଯୋଗ୍ୟତା ହରାଇ ବସେ।
ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ:
CaSO₄·½H₂O (s) + 1½ H₂O (l) → CaSO₄·2H₂O (s) [ଜିପ୍ସମ୍]
ତେଣୁ ଏହାକୁ ସର୍ବଦା ଆର୍ଦ୍ରତାରୋଧୀ ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଏ।
ପାଞ୍ଚଟି ଦ୍ରବଣ A, B, C, D ଓ E ର pH ଯଥାକ୍ରମେ ୪, ୧, ୧୧, ୭ ଓ ୯। ଏଥିରୁ:
(a) ପ୍ରଶମିତ କିଏ? (b) ସବଳ କ୍ଷାରୀୟ କିଏ? (c) ସବଳ ଅମ୍ଳୀୟ କିଏ?
(d) H⁺ ଆୟନ ଗାଢତାର ବୃଦ୍ଧି କ୍ରମରେ ସଜାଅ।
ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:
(a) ପ୍ରଶମିତ ଦ୍ରବଣ: D (pH = ୭)
(b) ସବଳ କ୍ଷାରୀୟ: C (pH = ୧୧)
(c) ସବଳ ଅମ୍ଳୀୟ: B (pH = ୧)
(d) H⁺ ଆୟନ ଗାଢତା ଯେତେ ବଢ଼େ, pH ସେତେ କମେ।
ତେଣୁ H⁺ ଆୟନ ଗାଢତାର ବୃଦ୍ଧି କ୍ରମ:
C (pH ୧୧) < E (pH ୯) < D (pH ୭) < A (pH ୪) < B (pH ୧)।
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App