ଶ୍ରେଣୀ ୧୦ ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନ: ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ - ଧାତୁ ଓ ଅଧାତୁ (ଉତ୍କଳ ମାଷ୍ଟର ଷ୍ଟ୍ରୋକ୍)
ପ୍ରିୟ ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ, ମାଟ୍ରିକ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ "ଧାତୁ ଓ ଅଧାତୁ" (Metals and Non-metals) ରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍କ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ସରକାରୀ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଆଧାରିତ ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ, ସକ୍ରିୟତା ଶ୍ରେଣୀ, ଧାତୁ ନିଷ୍କାସନ ଓ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଏଠାରେ ସରଳ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଓଡ଼ିଆରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା।
୧. ପରୀକ୍ଷା ସର୍ଟକଟ୍ (୫-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଟ୍ରିକ୍):
୨. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ:
ଧାତୁ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ସକ୍ରିୟତା କାହାଣୀ:
୩. ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭୁଲ୍ (୯୦% ପିଲା କରୁଥିବା ତ୍ରୁଟି):
୪. ବାସ୍ତବ ଜୀବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ (୩୦-ସେକେଣ୍ଡ୍ ଉଦାହରଣ):
୨୪ କ୍ୟାରେଟ୍ ସୁନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନରମ ହୋଇଥିବାରୁ ଗହଣା ତିଆରି ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ତାକୁ ଟାଣ କରିବା ପାଇଁ ୨ ଭାଗ ତମ୍ବା ବା ରୂପା ମିଶାଇ ୨୨ କ୍ୟାରେଟ୍ କରାଯାଏ। ରେଳଧାରଣା ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ଥର୍ମିଟ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା (Fe₂O₃ + 2Al) ଦ୍ୱାରା ତରଳ ଲୁହା ସୃଷ୍ଟି କରି ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
୫. ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରିଭିଜନ୍ ସାରଣୀ:
ବିଷୟ / ପଦ୍ଧତି | ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ / ନିୟମ | ମନ୍ତବ୍ୟ / ଗୁରୁତ୍ୱ
ଉଭୟଧର୍ମୀ ଅକ୍ସାଇଡ୍ | Al₂O₃ + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂O<br>Al₂O₃ + 2NaOH → 2NaAlO₂ + H₂O | ଅମ୍ଳ ଓ କ୍ଷାର ଉଭୟ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ
ରୋଷ୍ଟିଙ୍ଗ୍ (ସଲ୍ଫାଇଡ୍ ପିଣ୍ଡ) | 2ZnS + 3O₂ → 2ZnO + 2SO₂ (ତାପ) | ଅଧିକ ବାୟୁର ଉପସ୍ଥିତିରେ
କାଲସିନେସନ୍ (କାର୍ବୋନେଟ୍ ପିଣ୍ଡ) | ZnCO₃ → ZnO + CO₂ (ତାପ) | ସୀମିତ ବାୟୁର ଉପସ୍ଥିତିରେ
ଥର୍ମିଟ୍ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା | Fe₂O₃ + 2Al → 2Fe (l) + Al₂O₃ + ତାପ | ତରଳ ଲୁହା, ରେଳ ଧାରଣା ଯୋଡ଼େ
ଅମ୍ଳରାଜ (Aqua Regia) | 3HCl : 1HNO₃ (ଗାଢ଼) | ସୁନା ଓ ପ୍ଲାଟିନମ୍କୁ ତରଳାଏ
ପିତ୍ତଳ (Brass) | ତମ୍ବା (Cu) + ଦସ୍ତା (Zn) | ମିଶ୍ରଧାତୁ
କଂସା (Bronze) | ତମ୍ବା (Cu) + ଟିଣ (Sn) | ମିଶ୍ରଧାତୁ
ଝଳେଇ ଧାତୁ (Solder) | ସୀସା (Pb) + ଟିଣ (Sn) | ନିମ୍ନ ଗଳନାଙ୍କ, ତାର ଯୋଡ଼େ
ଆମାଲ୍ଗମ୍ | ପାରଦ (Hg) ସହ ଅନ୍ୟ ଧାତୁର ମିଶ୍ରଣ | ପାରଦର ମିଶ୍ରଧାତୁ
୬. ନିଶ୍ଚିତ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର (୧୦ ବର୍ଷର ଟ୍ରେଣ୍ଡ୍):
ଉଭୟଧର୍ମୀ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Amphoteric Oxide) କହିଲେ କ'ଣ ବୁଝ? ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ ସହ ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ଦିଅ।
ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:
ଯେଉଁ ଧାତବ ଅକ୍ସାଇଡ୍ଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟ ଅମ୍ଳ ଏବଂ କ୍ଷାରକ ସହିତ ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଲବଣ ଓ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉଭୟଧର୍ମୀ ଅକ୍ସାଇଡ୍ କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ: ଆଲୁମିନିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (Al₂O₃) ଏବଂ ଜିଙ୍କ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (ZnO)।
Al₂O₃ ର ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ:
(i) ଅମ୍ଳ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା:
Al₂O₃ + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂O
(ii) କ୍ଷାରକ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା:
Al₂O₃ + 2NaOH → 2NaAlO₂ (ସୋଡିୟମ୍ ଆଲୁମିନେଟ୍) + H₂O
ରୋଷ୍ଟିଙ୍ଗ୍ (Roasting) ଏବଂ କାଲସିନେସନ୍ (Calcination) ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖ।
ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:
୧. ଧାତୁପିଣ୍ଡର ପ୍ରକୃତି: ରୋଷ୍ଟିଙ୍ଗ୍ ସଲ୍ଫାଇଡ୍ ଧାତୁପିଣ୍ଡ ପାଇଁ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କାଲସିନେସନ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ ଧାତୁପିଣ୍ଡ ପାଇଁ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ।
୨. ବାୟୁର ଉପସ୍ଥିତି: ରୋଷ୍ଟିଙ୍ଗ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଧାତୁପିଣ୍ଡକୁ ଅଧିକ ପରିମାଣର ବାୟୁ (ଅମ୍ଳଜାନ) ଉପସ୍ଥିତିରେ ଗରମ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କାଲସିନେସନ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସୀମିତ ବାୟୁ କିମ୍ବା ବାୟୁର ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଗରମ କରାଯାଏ।
୩. ଗ୍ୟାସ୍ ନିର୍ଗମନ ଓ ସମୀକରଣ:
ଆୟନିକ ଯୌଗିକ (Ionic Compounds) କହିଲେ କ'ଣ ବୁଝ? ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଚାରୋଟି ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:
ଧାତୁରୁ ଅଧାତୁକୁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରନ୍ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ଘଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବିପରୀତ ଚାର୍ଜ୍ଯୁକ୍ତ ଆୟନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର-ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଯୋଗୁଁ ଯେଉଁ ଯୌଗିକ ଗଠିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଆୟନିକ ଯୌଗିକ କୁହାଯାଏ (ଯଥା: NaCl, MgCl₂)।
ମୁଖ୍ୟ ଧର୍ମାବଳୀ:
୧. ଭୌତିକ ଅବସ୍ଥା: ଏଗୁଡ଼ିକ ସବଳ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଯୋଗୁଁ କଠିନ ଓ ଭଙ୍ଗୁର।
୨. ଉଚ୍ଚ ଗଳନାଙ୍କ ଓ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ: ସବଳ ଆୟନିକ ବନ୍ଧନକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର ତାପ ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କର ଗଳନାଙ୍କ ଓ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ।
୩. ଦ୍ରବଣୀୟତା: ଏଗୁଡ଼ିକ ଜଳରେ ଦ୍ରବଣୀୟ, କିନ୍ତୁ କିରୋସିନ୍ ବା ପେଟ୍ରୋଲ୍ ଭଳି ଜୈବିକ ଦ୍ରାବକରେ ଅଦ୍ରବଣୀୟ।
୪. ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରିବାହିତା: କଠିନ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କୁପରିବାହୀ, କିନ୍ତୁ ତରଳ ବା ଜଳୀୟ ଦ୍ରବଣ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତ ଆୟନ ଥିବାରୁ ଉତ୍ତମ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସୁପରିବାହୀ।
କାରଣ ଦର୍ଶାଅ:
(a) ସୋଡିୟମ୍ ଏବଂ ପୋଟାସିୟମ୍କୁ କିରୋସିନ୍ ତେଲ ଭିତରେ ବୁଡ଼ାଇ ରଖାଯାଏ କାହିଁକି?
(b) ପ୍ଲାଟିନମ୍, ସୁନା ଓ ରୂପାକୁ ଅଳଙ୍କାର ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ କାହିଁକି?
ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:
(a) ସୋଡିୟମ୍ ଏବଂ ପୋଟାସିୟମ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ଧାତୁ। ସେମାନେ ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ବାୟୁରେ ଥିବା ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଲେ ଏତେ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ଯେ ତୁରନ୍ତ ନିଆଁ ଧରିଯାଏ। ଦୁର୍ଘଟଣା ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ପାଇଁ କିରୋସିନ୍ ତେଲରେ ବୁଡ଼ାଇ ରଖାଯାଏ (କାରଣ ଏମାନେ କିରୋସିନ୍ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ)।
(b) ପ୍ଲାଟିନମ୍, ସୁନା ଓ ରୂପା ଧାତୁର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳତା ଶ୍ରେଣୀର ସର୍ବନିମ୍ନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଧାତବ ଦ୍ୟୁତି ବିଶିଷ୍ଟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘାତବର୍ଦ୍ଧନୀୟ ଓ ତନ୍ୟ ଏବଂ ବାୟୁ, ଜଳ କିମ୍ବା ଅମ୍ଳ ଦ୍ୱାରା ଆଦୌ କ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏମାନଙ୍କୁ ଅଳଙ୍କାର ତିଆରିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି ଲାଗିବାକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାର ତିନୋଟି ଉପାୟ ଲେଖ।
ଆଦର୍ଶ ଉତ୍ତର:
୧. ରଙ୍ଗ ବା ଗ୍ରୀଜ୍ ଲଗାଇବା: ଲୁହା ପୃଷ୍ଠରେ ରଙ୍ଗ, ତେଲ ବା ଗ୍ରୀଜ୍ ଲଗାଇଲେ ବାୟୁ ଓ ଜଳୀୟବାଷ୍ପର ସଂସ୍ପର୍ଶ ବନ୍ଦ ହୋଇ କଳଙ୍କି ଲାଗେ ନାହିଁ।
୨. ଗାଲ୍ଭାନାଇଜେସନ୍ (Galvanisation): ଲୁହା ବା ଇସ୍ପାତ ଉପରେ ଜିଙ୍କ୍ (ଦସ୍ତା) ର ଏକ ପତଳା ପ୍ରଲେପ ଦେବା ପଦ୍ଧତିକୁ ଗାଲ୍ଭାନାଇଜେସନ୍ କୁହାଯାଏ।
୩. ମିଶ୍ରଧାତୁରେ ପରିଣତ କରିବା: ଲୁହା ସହିତ ନିକେଲ୍ ଓ କ୍ରୋମିୟମ୍ ମିଶାଇ କଳଙ୍କିହୀନ ଇସ୍ପାତ (Stainless Steel) ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ ତାହା ଆଦୌ କଳଙ୍କି ଧରେ ନାହିଁ।
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App