ଅଧ୍ୟାୟ ୦୨: ସମାସ (Samasa Prakarana)
(BSE Odisha ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ — ୧୦୦% ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍)
⚡ Pillar 1: Exam Shortcut & Option Elimination Trick (ମାଷ୍ଟର ଫର୍ମୁଲା ଓ ୩-ସେକେଣ୍ଡ ଏଲିମିନେସନ ଟ୍ରିକ୍)
୧. ସମାସ ମାଷ୍ଟର ଚିହ୍ନଟ ଫର୍ମୁଲା (Identification Master Formula)
ସଂସ୍କୃତରେ ‘ଏକପଦୀଭାବଃ ସମାସଃ’ ଅର୍ଥାତ୍ ପରସ୍ପର ଅନ୍ୱୟ ଥିବା ଏକାଧିକ ପଦ ମିଶି ଗୋଟିଏ ପଦରେ ପରିଣତ ହେବାକୁ ‘ସମାସ’ କୁହାଯାଏ । ସମାସ ମୁଖ୍ୟତଃ ୬ ପ୍ରକାର:
1. ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ (Avyayibhava):
2. ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସ (Tatpurusha):
3. କର୍ମଧାରୟ ସମାସ (Karmadharaya):
4. ଦ୍ୱିଗୁ ସମାସ (Dvigu):
5. ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସମାସ (Dvandva):
6. ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ (Bahuvrihi):
୨. BSE Odisha ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ୩-ସେକେଣ୍ଡ ଏଲିମିନେସନ ଟ୍ରିକ୍ସ (3-Second Elimination Tricks)
| ସମସ୍ତ ପଦ (Compound Word) | ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ କରୁଥିବା ଭୁଲ୍ ବିକଳ୍ପ | ସଠିକ୍ ସମାସ ଓ ବିଗ୍ରହ ବାକ୍ୟ | ମନେରଖିବା ସର୍ଟକଟ୍ ଲଜିକ୍ |
|---|---|---|---|
| ନୀଳାମ୍ବରଃ (ପୁଂଲିଙ୍ଗ) | କର୍ମଧାରୟ ସମାସ | ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ (ନୀଳମ୍ ଅମ୍ବରଂ ଯସ୍ୟ ସଃ - ବଳରାମ) | ପୁଂଲିଙ୍ଗ ଥିଲେ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ (ବଳରାମ); ‘ନୀଳାମ୍ବରମ୍’ (କ୍ଲୀବ.) ଥିଲେ କର୍ମଧାରୟ । |
| ଆତ୍ମନେପଦମ୍ | ଦ୍ୱିତୀୟା ତତ୍ପୁରୁଷ | ଅଲୁକ୍ ତତ୍ପୁରୁଷ (ଆତ୍ମନେ ପଦମ୍) | ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ ‘ନେ’ ଲୋପ ପାଇନାହିଁ, ତେଣୁ ଅଲୁକ୍ । |
| କୁମ୍ଭକାରଃ | ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ | ଉପପଦ ତତ୍ପୁରୁଷ (କୁମ୍ଭଂ କରୋତି ଇତି) | କ୍ରିୟାବାଚକ ଧାତୁପ୍ରତ୍ୟୟ ଉତ୍ତରପଦରେ ଥିଲେ ଉପପଦ ତତ୍ପୁରୁଷ ହୁଏ । |
| ପାଣିପାଦମ୍ | ଇତରେତର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ | ସମାହାର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ (ପାଣୀ ଚ ପାଦୌ ଚ ଏତେଷାଂ ସମାହାରଃ) | ଅଙ୍ଗବାଚକ ଶବ୍ଦର ସମାହାର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସର୍ବଦା ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗ ଏକବଚନ (ମ୍) ହୁଏ । |
| ସପୁତ୍ରଃ | ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ | ସହାର୍ଥେ ବହୁବ୍ରୀହି (ପୁତ୍ରେଣ ସହ ବର୍ତ୍ତତେ ଯଃ ସଃ) | ‘ସ’ ଉପସର୍ଗ ଦେଖି ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ଭାବନ୍ତୁ ନାହିଁ; ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷଣ ହେଲେ ସହାର୍ଥେ ବହୁବ୍ରୀହି । |
| ଅଶୋକତରୁଃ | ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ | ମଧ୍ୟପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟ (ଅଶୋକନାମକଃ ତରୁଃ) | ‘ନାମକ’ ଶବ୍ଦ ଲୋପ ପାଇଥିବାରୁ ମଧ୍ୟପଦଲୋପୀ । |
| କେଶାକେଶି | ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ | ବ୍ୟତିହାର ବହୁବ୍ରୀହି (କେଶେଷୁ କେଶେଷୁ ଗୃହୀତ୍ୱା...) | ପରସ୍ପର କେଶ ଟଣାଟଣି ଯୁଦ୍ଧ ବୁଝାଉଥିବାରୁ ବ୍ୟତିହାର ବହୁବ୍ରୀହି । |
| ଶ୍ୱଶୁରୌ | ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସ | ଏକଶେଷ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ (ଶ୍ୱଶ୍ରୂଶ୍ଚ ଶ୍ୱଶୁରଶ୍ଚ) | ଗୋଟିଏ ପଦ ଶେଷ ରହି ଦୁହିଁଙ୍କୁ ବୁଝାଉଥିବାରୁ ଏକଶେଷ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ । |
🧠 Pillar 2: Memory Story & Rhyme Mnemonic (ମନେରଖିବା କାହାଣୀ ଓ ଛନ୍ଦୋବଦ୍ଧ ଶ୍ଳୋକ)
୧. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ (The Six Samasa Brothers)
ଗୋଟିଏ ରାଜ୍ୟର ୬ ଜଣ ଭାଇ:
୧. ଅବ୍ୟୟୀଭାବ: ସାନଭାଇ, ଯିଏ ବଡ଼ଭାଇଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ନ ଯାଇ ସବୁବେଳେ ଆଗରେ ରହେ (ପୂର୍ବପଦ ପ୍ରଧାନ, ଯଥା-ଉପ-ନିର୍) ।
୨. ତତ୍ପୁରୁଷ: ଆଜ୍ଞାକାରୀ ଭାଇ, ଯିଏ ବାପାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟା ରୁ ସପ୍ତମୀ ନିୟମ ମାନି ଚାଲେ ଏବଂ ଶେଷକଥା ଶୁଣେ (ଉତ୍ତରପଦ ପ୍ରଧାନ) ।
୩. କର୍ମଧାରୟ: କଳାକାର ଭାଇ, ଯିଏ ସବୁକଥାରେ ଗୁଣ ଓ ଉପମା ଖୋଜେ (ନୀଳକମଳମ୍, ଘନଶ୍ୟାମଃ) ।
୪. ଦ୍ୱିଗୁ: ହିସାବରକ୍ଷକ ଭାଇ, ଯିଏ ଆଗରେ ସଂଖ୍ୟା ଗଣି ସମାହାର ତିଆରି କରେ (ତ୍ରିଲୋକୀ, ପଞ୍ଚବଟୀ) ।
୫. ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: ସମାନ ଅଧିକାରୀ ଯୋଡ଼ି, ଯେଉଁଠି ଦୁଇଭାଇ ହାତ ଧରାଧରି ହୋଇ ଚାଲନ୍ତି (ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ, ପିତରୌ) ।
୬. ବହୁବ୍ରୀହି: ରହସ୍ୟମୟ ଭାଇ, ଯିଏ ନିଜ କଥା ନ କହି ତୃତୀୟ କାହାର ଗୁଣ ଗାଏ (ପୀତାମ୍ବରଃ, ଦଶାନନଃ) ।
୨. ଛନ୍ଦୋବଦ୍ଧ ସମାସ ଶ୍ଳୋକ (Classic Sanskrit Mnemonic)
🎶 "ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୋ ଦ୍ୱିଗୁରପି ଚାହଂ ମଦ୍ଗୃହେ ନିତ୍ୟମବ୍ୟୟୀଭାବଃ ।
ତତ୍ପୁରୁଷ କର୍ମଧାରୟ ଯେନାହଂ ସ୍ୟାଂ ବହୁବ୍ରୀହିଃ ॥" 🎶
(ଭାବାର୍ଥ: ମୁଁ ଓ ମୋ ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁହେଁ 'ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ', ଆମର ଦୁଇଟି ସନ୍ତାନ 'ଦ୍ୱିଗୁ', ଘରେ ସର୍ବଦା ଅର୍ଥର ଅଭାବ 'ଅବ୍ୟୟୀଭାବ'; ହେ 'ତତ୍ପୁରୁଷ'! ଏପରି କର୍ମ କର ବା ଧାରଣ କର ('କର୍ମଧାରୟ'), ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପ୍ରଚୁର ଧନଧାନ୍ୟର ମାଲିକ 'ବହୁବ୍ରୀହି' ହୋଇପାରିବି !)
⚠️ Pillar 3: The No. 1 Common Trap / Mistake Alert (ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ ଓ ଅର୍ଥଭେଦ ସତର୍କତା)
| ଶବ୍ଦ ଯୋଡ଼ି | ପ୍ରଥମ ଶବ୍ଦର ବିଗ୍ରହ ଓ ଅର୍ଥ | ଦ୍ୱିତୀୟ ଶବ୍ଦର ବିଗ୍ରହ ଓ ଅର୍ଥ | Fatal Trap & Solution |
|---|---|---|---|
| ନୀଳାମ୍ବରଃ – ନୀଳାମ୍ବରମ୍ | ନୀଳାମ୍ବରଃ: ନୀଳମ୍ ଅମ୍ବରଂ ଯସ୍ୟ ସଃ (ବହୁବ୍ରୀହି - ବଳରାମ) | ନୀଳାମ୍ବରମ୍: ନୀଳଂ ଚ ତତ୍ ଅମ୍ବରମ୍ (କର୍ମଧାରୟ - ନୀଳବସ୍ତ୍ର) | ବିସର୍ଗ (ଃ) ଥିଲେ ବହୁବ୍ରୀହି; ହଳନ୍ତ (ମ୍) ଥିଲେ କର୍ମଧାରୟ । |
| ସୁଗନ୍ଧିଃ – ସୁଗନ୍ଧଃ | ସୁଗନ୍ଧିଃ: ଶୋଭନଃ ଗନ୍ଧଃ ଯସ୍ୟ ସଃ (ବହୁବ୍ରୀହି) | ସୁଗନ୍ଧଃ: ଶୋଭନଃ ଗନ୍ଧଃ (ପ୍ରାଦି ତତ୍ପୁରୁଷ) | ଇ-କାରାନ୍ତ ଥିଲେ ବହୁବ୍ରୀହି (ସୁଗନ୍ଧିଃ ପୁଷ୍ପମ୍) । |
| ଉନ୍ନତମନାଃ – ଉନ୍ନତମନଃ | ଉନ୍ନତମନାଃ: ଉନ୍ନତଂ ମନଃ ଯସ୍ୟ ସଃ (ବହୁବ୍ରୀହି - ମହାପୁରୁଷ) | ଉନ୍ନତମନଃ: ଉନ୍ନତଂ ଚ ତତ୍ ମନଃ (କର୍ମଧାରୟ - ମନର ଗୁଣ) | ଆଃ ଥିଲେ ବ୍ୟକ୍ତି (ବହୁବ୍ରୀହି); ଅଃ ଥିଲେ ବିଶେଷଣ । |
| ସପତ୍ନୀ – ସପତ୍ନୀକଃ | ସପତ୍ନୀ: ସମାନଃ ପତିଃ ଯସ୍ୟାଃ ସା (ସଉତୁଣୀ) | ସପତ୍ନୀକଃ: ପତ୍ନ୍ୟା ସହ ବର୍ତ୍ତତେ ଯଃ ସଃ (ପତ୍ନୀ ସହିତ ପୁରୁଷ) | ଅର୍ଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓଲଟା: ସପତ୍ନୀ = ସଉତୁଣୀ, ସପତ୍ନୀକଃ = ପତ୍ନୀସହିତ । |
🎯 Pillar 5: The 1-Minute Visual Formula Box / Master Summary Table (ମାଷ୍ଟର ସାରଣୀ)
```
┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ ସମାସର ଷଡ୍ବିଧ ପ୍ରକାରଭେଦ │
├─────────────────┬──────────────────────────┬───────────────────────────┤
│ ସମାସର ନାମ │ ପ୍ରଧାନ ପଦ │ ମୁଖ୍ୟ ଉଦାହରଣ │
├─────────────────┼──────────────────────────┼───────────────────────────┤
│ ୧. ଅବ୍ୟୟୀଭାବ │ ପୂର୍ବପଦ (ଅବ୍ୟୟ/ଉପସର୍ଗ) │ ଯଥାଶକ୍ତି, ଉପକୂଲମ୍, ନିର୍ଜନମ୍│
│ ୨. ତତ୍ପୁରୁଷ │ ଉତ୍ତରପଦ (ବିଭକ୍ତି ଲୋପ) │ ରାଜପୁରୁଷଃ, କୁମ୍ଭକାରଃ, ଶରବିଦ୍ଧଃ│
│ ୩. କର୍ମଧାରୟ │ ବିଶେଷଣ-ବିଶେଷ୍ୟ / ଉପମାନ │ ମହାରାଜଃ, ନୀଳୋତ୍ପଳମ୍, ଘନଶ୍ୟାମଃ │
│ ୪. ଦ୍ୱିଗୁ │ ପୂର୍ବପଦ ସଂଖ୍ୟା (ସମାହାର) │ ତ୍ରିଲୋକୀ, ପଞ୍ଚବଟୀ, ଶତାବ୍ଦୀ │
│ ୫. ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ │ ଉଭୟପଦ / ସର୍ବପଦ │ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ, ପାଣିପାଦମ୍, ପିତରୌ │
│ ୬. ବହୁବ୍ରୀହି │ ଅନ୍ୟପଦାର୍ଥ (ତୃତୀୟ ପଦ) │ ପୀତାମ୍ବରଃ, ଦଶାନନଃ, ସପୁତ୍ରଃ │
└─────────────────┴──────────────────────────┴───────────────────────────┘
```
🏆 Pillar 6: Textbook Exercise Solutions (ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର — ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ)
୧. ଯଥାସମ୍ଭବଂ ସମସ୍ତପଦାନି ବ୍ୟବହୃତ୍ୟ ସଂସ୍କୃତେନ ଅନୁବାଦଂ କୁରୁତ (ସମସ୍ତ ପଦ ବ୍ୟବହାର କରି ଅନୁବାଦ କର):
(କ) ମାତା ଓ ପିତା ବଜାରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ।
ଅନୁବାଦ: ପିତରୌ (ମାତାପିତରୌ) ଆପଣଂ ଗଚ୍ଛତଃ ।
(ଖ) ତିନିଭୁବନରେ ରାମଙ୍କ ପରି ରାଜା ନାହାନ୍ତି ।
ଅନୁବାଦ: ତ୍ରିଭୁବନେ ରାମସଦୃଶଃ ନୃପଃ ନାସ୍ତି ।
(ଗ) ମୋ ହାତପାଦ ଥଣ୍ଡାରେ କମ୍ପୁଛି ।
ଅନୁବାଦ: ମମ ପାଣିପାଦଂ ଶୀତେନ କମ୍ପତେ ।
(ଘ) ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଧନକୁ ଗ୍ରହଣ କର ।
ଅନୁବାଦ: ମଦ୍ଦତ୍ତଂ (ମୟା ଦତ୍ତମ୍) ଧନଂ ଗୃହାଣ ।
(ଙ) କାଉପରି କଳା ଶିକାରୀ ବଣରେ ବୁଲୁଥିଲା ।
ଅନୁବାଦ: କାକକୃଷ୍ଣଃ ବ୍ୟାଧଃ ବନେ ଅଭ୍ରମତ୍ ।
(ଚ) ଲାଲ୍ ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଲତାରେ ଶୋଭାପାଉଛି ।
ଅନୁବାଦ: ରକ୍ତପୁଷ୍ପାଣି ଲତାୟାଂ ଶୋଭନ୍ତେ ।
(ଛ) ରାଜା ସିଂହଚିହ୍ନିତ ଆସନରେ ବସିଛନ୍ତି ।
ଅନୁବାଦ: ନୃପଃ ସିଂହାସନେ ଉପବିଶତି ।
(ଜ) ମୋ ପାଇଁ ବହିଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣିବ ।
ଅନୁବାଦ: ମଦର୍ଥଂ ପୁସ୍ତକାନି ଆନୟ ।
(ଝ) ଶିବ ପିନାକଧନୁ ହାତରେ ଧରିଛନ୍ତି ।
ଅନୁବାଦ: ଶିବଃ ପିନାକପାଣିଃ ଅସ୍ତି (ବା: ହସ୍ତେ ପିନାକଂ ଧାରୟତି) ।
(ଞ) ମୂର୍ଖ ବିଦ୍ୟାରେ ହୀନ ଅଟେ ।
ଅନୁବାଦ: ମୂର୍ଖଃ ବିଦ୍ୟାହୀନଃ ଅସ୍ତି ।
(ଟ) ତୁମେ ମାମୁଁଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଇଥିଲ କି?
ଅନୁବାଦ: ତ୍ୱଂ ମାତୁଳଗୃହଂ ଗତବାନ୍ କିମ୍?
(ଠ) ମୁଁ ଜୀବନ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଶସେବା କରିବି ।
ଅନୁବାଦ: ଅହଂ ୟାବଜ୍ଜୀବଂ ଦେଶସେବାଂ କରିଷ୍ୟାମି ।
(ଡ) ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦରିଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ଧନ ଦିଅ ।
ଅନୁବାଦ: ଯଥାଶକ୍ତି ଦରିଦ୍ରେଭ୍ୟଃ ଧନଂ ଯଚ୍ଛ ।
(ଢ) ବାପାଙ୍କ ଆଖିଆଗରେ ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା ।
ଅନୁବାଦ: ପିତୁଃ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଂ ଦୁର୍ଘଟଣା ଅଭବତ୍ ।
(ଣ) ଦୋଷୀ ମାସକପାଇଁ ଭୋଗ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ପାଇଲା ।
ଅନୁବାଦ: ଦୋଷୀ ମାସଭୋଗ୍ୟଂ ଦଣ୍ଡଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ ।
(ତ) ଗଛରୁ ଝଡ଼ିଥିବା ଆମ୍ବଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣ ।
ଅନୁବାଦ: ବୃକ୍ଷପତିତାନି ଆମ୍ରାଣି ଆନୟ ।
(ଥ) ସେ ଅଶୋକଗଛକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି ।
ଅନୁବାଦ: ସଃ ଅଶୋକତରୁଂ ପୂଜୟତି ।
(ଦ) ରାବଣ ଲଙ୍କାନାମକ ନଗରୀରେ ରହୁଥିଲା ।
ଅନୁବାଦ: ରାବଣଃ ଲଙ୍କାନଗର୍ଯ୍ୟାଂ ଅବସତ୍ ।
(ଧ) ଶରଦ୍ୱାରା ହତ ମୃଗଟିକୁ ଶିକାରୀ ନେଉଛି ।
ଅନୁବାଦ: ବ୍ୟାଧଃ ଶରହତଂ ମୃଗଂ ନୟତି ।
(ନ) ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଆକାର ନାହିଁ ।
ଅନୁବାଦ: ଈଶ୍ୱରଃ ନିରାକାରଃ ଅସ୍ତି ।
(ପ) ମାଆ ହାରପାଇଁ ସୁନା ଦେଉଛନ୍ତି ।
ଅନୁବାଦ: ମାତା ହାରାର୍ଥଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣଂ ଯଚ୍ଛତି ।
୨. ସମସ୍ତପଦାନି ଲିଖତ (ସମସ୍ତ ପଦ ଲେଖ):
1. ଭୋଜନାୟ ଇଦମ୍ = ଭୋଜନାର୍ଥମ୍ (ନିତ୍ୟସମାସ)
2. ନ ଉଷ୍ଣମ୍ = ଅନୁଷ୍ଣମ୍ (ନଞ୍ ତତ୍ପୁରୁଷ)
3. କୁମ୍ଭଂ କରୋତି ଇତି = କୁମ୍ଭକାରଃ (ଉପପଦ ତତ୍ପୁରୁଷ)
4. ମୃଗ୍ୟାଃ ଶିଶୁଃ = ମୃଗଶିଶୁଃ (ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ)
5. ବୃହତାଂ ପତିଃ = ବୃହସ୍ପତିଃ (ଅଲୁକ୍ ତତ୍ପୁରୁଷ)
6. କ୍ରୀଡ଼ାୟାଂ ନିପୁଣଃ = କ୍ରୀଡ଼ାନିପୁଣଃ (ସପ୍ତମୀ ତତ୍ପୁରୁଷ)
7. ପୂର୍ବଂ ସ୍ନାତଃ ପଶ୍ଚାତ୍ ଅନୁଲିପ୍ତଃ = ସ୍ନାତାନୁଲିପ୍ତଃ (କର୍ମଧାରୟ)
8. ନୀଳାନି ଉତ୍ପଳାନି = ନୀଳୋତ୍ପଳାନି (କର୍ମଧାରୟ)
9. ଗୋଭ୍ୟଃ ସୁଖମ୍ = ଗୋସୁଖମ୍ (ଚତୁର୍ଥୀ ତତ୍ପୁରୁଷ)
10. ଶତାତ୍ ପରେ = ପରଶତମ୍ (ଅବ୍ୟୟୀଭାବ)
11. ତୁଷାରଃ ଇବ ଧବଳଃ = ତୁଷାରଧବଳଃ (ଉପମାନ କର୍ମଧାରୟ)
12. ତ୍ରୟାଣାଂ ଲୋକାନାଂ ସମାହାରଃ = ତ୍ରିଲୋକୀ (ସମାହାର ଦ୍ୱିଗୁ)
13. ମୁନିଃ ପୁଙ୍ଗବଃ ଇବ = ମୁନିପୁଙ୍ଗବଃ (ଉପମିତ କର୍ମଧାରୟ)
14. ବାକ୍ ଏବ ଅମୃତମ୍ = ବାଗମୃତମ୍ (ରୂପକ କର୍ମଧାରୟ)
15. ତ୍ରୟାଣାଂ ଫଳାନାଂ ସମାହାରଃ = ତ୍ରିଫଳା (ସମାହାର ଦ୍ୱିଗୁ)
16. ଶାଳ୍ମଳୀନାମା ତରୁଃ = ଶାଳ୍ମଳୀତରୁଃ (ମଧ୍ୟପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟ)
17. ଦେବପ୍ରିୟଃ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ = ଦେବାନାମ୍ପ୍ରିୟଃ (ଅଲୁକ୍ ତତ୍ପୁରୁଷ)
18. ମହତୀ ଅଷ୍ଟମୀ = ମହାଷ୍ଟମୀ (କର୍ମଧାରୟ)
୩. ବିଗ୍ରହ ବାକ୍ୟାନି ଲିଖତ (ବିଗ୍ରହ ବାକ୍ୟ ଲେଖ):
1. ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷଃ = ଶୁକ୍ଳଃ ଚ ଅସୌ ପକ୍ଷଃ (କର୍ମଧାରୟ)
2. ଶତାବ୍ଦୀ = ଶତାନାମ୍ ଅବ୍ଦାନାଂ ସମାହାରଃ (ସମାହାର ଦ୍ୱିଗୁ)
3. ଦଧ୍ୟନ୍ନମ୍ = ଦଧ୍ନା ଉପସିକ୍ତମ୍ ଅନ୍ନମ୍ (ମଧ୍ୟପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟ)
4. ନିର୍ମଳମ୍ = ମଳାନାମ୍ ଅଭାବଃ (ଅବ୍ୟୟୀଭାବ)
5. ସୋମପ୍ରଭା = ସୋମସ୍ୟ ପ୍ରଭା ଇବ ପ୍ରଭା ଯସ୍ୟାଃ ସା (ବହୁବ୍ରୀହି)
6. ଅକ୍ରୋଧଃ = ନ କ୍ରୋଧଃ (ନଞ୍ ତତ୍ପୁରୁଷ)
7. ସପୁତ୍ରଃ = ପୁତ୍ରେଣ ସହ ବର୍ତ୍ତତେ ଯଃ ସଃ (ସହାର୍ଥେ ବହୁବ୍ରୀହି)
8. ଘନଶ୍ୟାମଃ = ଘନଃ ଇବ ଶ୍ୟାମଃ (ଉପମାନ କର୍ମଧାରୟ)
9. ସୀତାଜାନିଃ = ସୀତା ଜାୟା ଯସ୍ୟ ସଃ (ବହୁବ୍ରୀହି)
10. ଲବ୍ଧଯଶାଃ = ଲବ୍ଧଂ ୟଶଃ ଯେନ ସଃ (ବହୁବ୍ରୀହି)
11. ଦ୍ୱିଦନ୍ = ଦ୍ୱୌ ଦନ୍ତୌ ଯସ୍ୟ ସଃ (ବହୁବ୍ରୀହି)
12. ବିଶାଳାକ୍ଷୀ = ବିଶାଳେ ଅକ୍ଷିଣୀ ଯସ୍ୟାଃ ସା (ବହୁବ୍ରୀହି)
13. ସଦାଶୟଃ = ସତ୍ ଆଶୟଃ ଯସ୍ୟ ସଃ (ବହୁବ୍ରୀହି)
14. ଗଙ୍ଗାଶୋଣମ୍ = ଗଙ୍ଗା ଚ ଶୋଣଶ୍ଚ ଏତୟୋଃ ସମାହାରଃ (ସମାହାର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ)
15. ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସୌ = ସ୍ତ୍ରୀ ଚ ପୁମାଂଶ୍ଚ (ଇତରେତର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ)
16. ଗୋବ୍ୟାଘ୍ରମ୍ = ଗୌଶ୍ଚ ବ୍ୟାଘ୍ରଶ୍ଚ ଏତୟୋଃ ସମାହାରଃ (ସମାହାର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ)
17. ଲତାବୃକ୍ଷୌ = ଲତା ଚ ବୃକ୍ଷଶ୍ଚ (ଇତରେତର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ)
18. ଅବନ୍ଧନା = ନ ବିଦ୍ୟତେ ବନ୍ଧନଂ ଯସ୍ୟାଃ ସା (ନଞ୍ ବହୁବ୍ରୀହି)
19. ଶ୍ୱଶୁରୌ = ଶ୍ୱଶ୍ରୂଶ୍ଚ ଶ୍ୱଶୁରଶ୍ଚ (ଏକଶେଷ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ)
୪. ସମାସନାମାନି ଲିଖତ (ସମାସର ନାମ ଲେଖ):
1. ଆତ୍ମନେପଦମ୍ — ଅଲୁକ୍ ତତ୍ପୁରୁଷ (ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ ଲୋପ ପାଇନାହିଁ)
2. କାଜ୍ଜଳମ୍ — କର୍ମଧାରୟ (କୁତ୍ସିତଂ ଜଳମ୍)
3. ପୁଙ୍ଗବଃ — ଉପମିତ କର୍ମଧାରୟ (ଗୌଃ ଇବ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ)
4. ମହାରାଜଃ — କର୍ମଧାରୟ (ମହାନ୍ ଚ ଅସୌ ରାଜା)
5. ଚତୁଷ୍ପଦୀ — ସମାହାର ଦ୍ୱିଗୁ (ଚତୁର୍ଣ୍ଣାଂ ପଦାନାଂ ସମାହାରଃ)
6. ସସ୍ତ୍ରୀକଃ — ସହାର୍ଥେ ବହୁବ୍ରୀହି (ସ୍ତ୍ରିୟା ସହ ବର୍ତ୍ତତେ ଯଃ ସଃ)
7. ନରୋତ୍ତମଃ — ସପ୍ତମୀ ତତ୍ପୁରୁଷ (ନରେଷୁ ଉତ୍ତମଃ)
8. ଉତ୍କଳରାଜଃ — ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ (ଉତ୍କଳସ୍ୟ ରାଜା)
9. ଦମ୍ପତୀ — ଇତରେତର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ (ଜାୟା ଚ ପତିଶ୍ଚ)
10. ଗ୍ରାମବାସୀ — ଉପପଦ ତତ୍ପୁରୁଷ (ଗ୍ରାମେ ବସତି ଇତି)
11. ଶବ୍ଦମାତ୍ରମ୍ — ନିତ୍ୟସମାସ / ଅବ୍ୟୟୀଭାବ (ଶବ୍ଦଃ ଏବ)
12. ଗ୍ରାମାନ୍ତରମ୍ — ନିତ୍ୟସମାସ (ଅନ୍ୟଃ ଗ୍ରାମଃ)
13. ବନସ୍ପତିଃ — ଅଲୁକ୍ / ନିପାତନାତ୍ ତତ୍ପୁରୁଷ (ବନସ୍ୟ ପତିଃ)
14. ଉନ୍ନତମନାଃ — ବହୁବ୍ରୀହି (ଉନ୍ନତଂ ମନଃ ଯସ୍ୟ ସଃ)
15. ପୁଷ୍ପଧନ୍ୱା — ବହୁବ୍ରୀହି (ପୁଷ୍ପାଣି ଧନୁଃ ଯସ୍ୟ ସଃ - କାମଦେବଃ)
16. ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟିଃ — ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ (ପୁଷ୍ପାଣାଂ ବୃଷ୍ଟିଃ)
17. ପିତୃସଦୃଶଃ — ତୃତୀୟା ତତ୍ପୁରୁଷ (ପିତ୍ରା ସଦୃଶଃ)
୫. ଅର୍ଥଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟଂ ଦର୍ଶୟତ (ଅର୍ଥଗତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ):
1. ନୀଳାମ୍ବରଃ — ନୀଳାମ୍ବରମ୍:
2. ସୁଗନ୍ଧିଃ — ସୁଗନ୍ଧଃ:
3. ଉନ୍ନତମନାଃ — ଉନ୍ନତମନଃ:
4. ସପତ୍ନୀ — ସପତ୍ନୀକଃ:
୬. ସୋଦାହରଣଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଲିଖତ (ଉଦାହରଣ ସହ ଲକ୍ଷଣ ଲେଖ):
(କ) ରୂପକ କର୍ମଧାରୟ:
(ଖ) ସହାର୍ଥେ ବହୁବ୍ରୀହି:
(ଗ) ସପ୍ତମୀ ତତ୍ପୁରୁଷ:
(ଘ) ଉପପଦ ତତ୍ପୁରୁଷ:
(ଙ) ସମାହାର ଦ୍ୱିଗୁ:
(ଚ) ଇତରେତର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ:
(ଛ) ମଧ୍ୟପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟ:
(ଜ) ବ୍ୟତିହାର ବହୁବ୍ରୀହି:
୭. ଅର୍ଥଂ ଲିଖତ (ଅର୍ଥ ଲେଖ):
1. ଭୀମକାନ୍ତଃ: ଭୀମଃ ଚ ଅସୌ କାନ୍ତଶ୍ଚ (ଯିଏ ଭୟଙ୍କର ଅଥଚ ମନୋହର) ।
2. କର୍ମାଧୀନଃ: କର୍ମଣଃ ଅଧୀନଃ (କର୍ମ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ) ।
3. ଗ୍ରାମଗତଃ: ଗ୍ରାମଂ ଗତଃ (ଗାଁକୁ ଯାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି) ।
4. ଭୟାର୍ତ୍ତଃ: ଭୟେନ ଆର୍ତ୍ତଃ (ଭୟରେ କଷ୍ଟ ପାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି) ।
5. ଅଗ୍ନିଭୟମ୍: ଅଗ୍ନେଃ ଭୟମ୍ (ନିଆଁରୁ ଉପୁଜିଥିବା ଭୟ) ।
6. କୁକ୍କୁଟାଣ୍ଡମ୍: କୁକ୍କୁଟ୍ୟାଃ ଅଣ୍ଡମ୍ (କୁକୁଡ଼ା ଅଣ୍ଡା) ।
7. ଅମିତ୍ରଃ: ନ ମିତ୍ରଃ (ଯିଏ ଶତ୍ରୁ ବା ମିତ୍ର ନୁହେଁ) ।
8. ବଳାହକଃ: ବଳଂ ଜଳମ୍ ଆହନ୍ତି ଇତି (ମେଘ) ।
9. ୟୁବଜାନିଃ: ୟୁବତୀ ଜାୟା ଯସ୍ୟ ସଃ (ଯାହାର ପତ୍ନୀ ଯୁବତୀ ଅଟନ୍ତି) ।
10. କେଶାକେଶି: କେଶେଷୁ କେଶେଷୁ ଗୃହୀତ୍ୱା ଯୁଦ୍ଧମ୍ (ପରସ୍ପର ଚୁଟି ଟଣାଟଣି ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ) ।
11. ଷାଣ୍ମାତୁରଃ: ଷଣ୍ଣାଂ ମାତୃଣାମ୍ ଅପତ୍ୟମ୍ (ଛଅଜଣ ମାତାଙ୍କ ପୁତ୍ର — କାର୍ତ୍ତିକେୟ) ।
12. ସପ୍ତଶତୀ: ସପ୍ତାନାଂ ଶତାନାଂ ସମାହାରଃ (ସାତଶହ ଶ୍ଳୋକର ସମାହାର — ଚଣ୍ଡୀ) ।
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App