ଅଧ୍ୟାୟ ୦୪: କୃଦନ୍ତ ପ୍ରକରଣ (Kridanta Prakarana)

BSE ODISHA CLASS 10 • UTKAL MASTER STROKE

(BSE Odisha ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀ ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ — ୧୦୦% ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍)

⚡ Pillar 1: Exam Shortcut & Option Elimination Trick (ମାଷ୍ଟର ଫର୍ମୁଲା ଓ ୩-ସେକେଣ୍ଡ ଏଲିମିନେସନ ଟ୍ରିକ୍)

୧. କୃଦନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ମାଷ୍ଟର ଫର୍ମୁଲା ଚାର୍ଟ (Master Rule Formulas)

ଧାତୁରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ କରି ନୂତନ ଶବ୍ଦ ବା କ୍ରିୟାରୂପ ଗଠନ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ କୃତ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଏବଂ ତାହାଦ୍ୱାରା ନିଷ୍ପନ୍ନ ପଦକୁ କୃଦନ୍ତ ପଦ କୁହାଯାଏ ।

1. ଅସମାପିକା କ୍ରିୟାବାଚକ ପ୍ରତ୍ୟୟ (କ୍ତ୍ୱା, ଲ୍ୟପ୍, ତୁମୁନ୍):

କ୍ତ୍ୱା (ତ୍ୱା): ପୂର୍ବକାଳୀନ କ୍ରିୟା ବୁଝାଇବା ପାଇଁ (କରି, ଯାଇ, ଖାଇ) । ଧାତୁ ପୂର୍ବରେ ଉପସର୍ଗ ନ ଥିଲେ ‘କ୍ତ୍ୱା’ ହୁଏ (କୃ + କ୍ତ୍ୱା = କୃତ୍ୱା, ଗମ୍ + କ୍ତ୍ୱା = ଗତ୍ୱା, ପଠ୍ + କ୍ତ୍ୱା = ପଠିତ୍ୱା) ।

ଲ୍ୟପ୍ (ଯ): ଧାତୁ ପୂର୍ବରେ ଉପସର୍ଗ ଥିଲେ ‘କ୍ତ୍ୱା’ ସ୍ଥାନରେ ‘ଲ୍ୟପ୍’ ହୁଏ (ପ୍ର + ନମ୍ + ଲ୍ୟପ୍ = ପ୍ରଣମ୍ୟ, ଆ + ଗମ୍ + ଲ୍ୟପ୍ = ଆଗତ୍ୟ/ଆଗମ୍ୟ, ବି + ହା + ଲ୍ୟପ୍ = ବିହାୟ) ।

ତୁମୁନ୍ (ତୁମ୍): ନିମିତ୍ତାର୍ଥକ ବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ (କରିବା ପାଇଁ, ଯିବା ପାଇଁ) । କୃ + ତୁମୁନ୍ = କର୍ତ୍ତୁମ୍, ଗମ୍ + ତୁମୁନ୍ = ଗନ୍ତୁମ୍, ପଠ୍ + ତୁମୁନ୍ = ପଠିତୁମ୍, ଦୃଶ୍ + ତୁମୁନ୍ = ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ।

ଟିପ୍ପଣୀ: କ୍ତ୍ୱା, ଲ୍ୟପ୍ ଓ ତୁମୁନ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତ ପଦଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବଦା ଅବ୍ୟୟ ହୋଇଥାନ୍ତି (ଲିଙ୍ଗ, ବିଭକ୍ତି ଓ ବଚନ ଭେଦରେ ବଦଳନ୍ତି ନାହିଁ) ।

2. ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳବାଚକ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଶତୃ, ଶାନଚ୍):

ଶତୃ (ଅତ୍ / ଅନ୍): ପରସ୍ମୈପଦୀ ଧାତୁରୁ ଚଳମାନ ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳ ବୁଝାଇଲେ । ପୁଂଲିଙ୍ଗରେ ‘ଅନ୍’ (ଗଚ୍ଛନ୍, ପଠନ୍), ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରେ ‘ଅନ୍ତୀ’ (ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ, ପଠନ୍ତୀ), କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗରେ ‘ଅତ୍’ (ଗଚ୍ଛତ୍, ପଠତ୍) ।

ଶାନଚ୍ (ମାନ / ଆନ): ଆତ୍ମନେପଦୀ ଧାତୁରୁ ଚଳମାନ ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳ ବୁଝାଇଲେ । ପୁଂଲିଙ୍ଗରେ ‘ମାନଃ’ (ସେବମାନଃ, ବର୍ତ୍ତମାନଃ), ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗରେ ‘ମାନା’ (ସେବମାନା), କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗରେ ‘ମାନମ୍’ (ସେବମାନମ୍) ।

3. ଅତୀତ କାଳବାଚକ ପ୍ରତ୍ୟୟ (କ୍ତ, କ୍ତବତୁ):

କ୍ତ (ତ): ସମାପ୍ତ ଅତୀତ କ୍ରିୟା । କର୍ମବାଚ୍ୟ ଓ ଭାବବାଚ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ (କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟରେ ଅକର୍ମକ ଧାତୁରୁ ମଧ୍ୟ ହୁଏ) । ପୁଂଲିଙ୍ଗ: ଗତଃ, ପଠିତଃ; ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ: ଗତା, ପଠିତା; କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ: ଗତମ୍, ପଠିତମ୍ ।

କ୍ତବତୁ (ତବତ୍): କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟରେ ଅତୀତ କାଳ ବୁଝାଇଲେ । ପୁଂଲିଙ୍ଗ: ଗତବାନ୍, ପଠିତବାନ୍; ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ: ଗତବତୀ, ପଠିତବତୀ; କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ: ଗତବତ୍, ପଠିତବତ୍ ।

4. ବିଧି, ଉଚିତ ଓ ଯୋଗ୍ୟାର୍ଥକ କୃତ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ତବ୍ୟ, ଅନୀୟର୍):

ଭବିଷ୍ୟତ କାଳ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଉଚିତ ବା ଯୋଗ୍ୟ ଅର୍ଥରେ କର୍ମବାଚ୍ୟ ଓ ଭାବବାଚ୍ୟରେ ହୁଏ ।

ତବ୍ୟ (ତବ୍ୟଃ / ତବ୍ୟା / ତବ୍ୟମ୍): ଗନ୍ତବ୍ୟଃ, ପଠିତବ୍ୟଃ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟମ୍ ।

ଅନୀୟର୍ (ଅନୀୟଃ / ଅନୀୟା / ଅନୀୟମ୍): ଗମନୀୟଃ, ପଠନୀୟଃ, କରଣୀୟମ୍ ।

5. ଭାବବାଚ୍ୟ ଓ କରଣ/ଅଧିକରଣବାଚକ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଲ୍ୟୁଟ୍, ଘଞ୍, କ୍ତିନ୍):

ଲ୍ୟୁଟ୍ (ଅନମ୍): ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗ ଭାବବାଚକ ବିଶେଷ୍ୟ । ଗମ୍ + ଲ୍ୟୁଟ୍ = ଗମନମ୍, ପଠ୍ + ଲ୍ୟୁଟ୍ = ପଠନମ୍, ଦାନମ୍, ଶ୍ରବଣମ୍ ।

ଘଞ୍ (ଅଃ): ପୁଂଲିଙ୍ଗ ଭାବବାଚକ ବା କରଣବାଚକ ବିଶେଷ୍ୟ । ରୁଜ୍ + ଘଞ୍ = ରୋଗଃ, ପାଚ୍ + ଘଞ୍ = ପାକଃ, ସ୍ନିହ୍ + ଘଞ୍ = ସ୍ନେହଃ ।

କ୍ତିନ୍ (ତିଃ): ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଭାବବାଚକ ବିଶେଷ୍ୟ (ମତି ଶବ୍ଦ ପରି) । କୃ + କ୍ତିନ୍ = କୃତିଃ, ଗମ୍ + କ୍ତିନ୍ = ଗତିଃ, ମୁଚ୍ + କ୍ତିନ୍ = ମୁକ୍ତିଃ, ଦୃଶ୍ + କ୍ତିନ୍ = ଦୃଷ୍ଟିଃ ।

୨. BSE Odisha ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ୩-ସେକେଣ୍ଡ ଏଲିମିନେସନ ଟ୍ରିକ୍ସ (3-Second Elimination Tricks)

ପ୍ରଶ୍ନର ପ୍ରକୃତି (Trigger Words)	ଭୁଲ୍ ବିକଳ୍ପ (ତୁରନ୍ତ ବାଦ୍ ଦିଅନ୍ତୁ)	ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର (Direct Hit)	ମନେରଖିବା ଲଜିକ୍ / ସର୍ଟକଟ୍
ଧାତୁ ପୂର୍ବରେ ଉପସର୍ଗ ଥାଇ ‘କରି’ ଅର୍ଥ	କ୍ତ୍ୱା ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଯଥା: ବିହାତ୍ୱା)	ଲ୍ୟପ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଯଥା: ବିହାୟ)	ଉପସର୍ଗ ଥିଲେ କ୍ତ୍ୱା ସ୍ଥାନରେ ସର୍ବଦା ‘ଲ୍ୟପ୍’ ହୁଏ ।
ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଯୋଗ୍ୟା (ଦେଖିବା ଯୋଗ୍ୟ ନାରୀ)	ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟମ୍, ଦର୍ଶନୀୟମ୍	ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟା / ଦର୍ଶନୀୟା	ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଏକବଚନ ହୋଇଥିବାରୁ ‘ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟା’ ବା ‘ଦର୍ଶନୀୟା’ ହେବ ।
ସେବତେ ଯଃ / ସେବନଂ କୁର୍ବନ୍	ସେବନ୍, ସେବନ୍ତୀ	ସେବମାନଃ (Sevamānaḥ)	ସେବ୍ ଆତ୍ମନେପଦୀ ଧାତୁ ହୋଇଥିବାରୁ ଶତୃ ନ ହୋଇ ଶାନଚ୍ (ମାନଃ) ହୁଏ ।
ଶିଶବଃ ଦୁଗ୍ଧଂ... (ଶିଶୁମାନେ କ୍ଷୀର ପିଇଲେ)	ଶିଶବଃ ଦୁଗ୍ଧଂ ପୀତମ୍	ଶିଶବଃ ଦୁଗ୍ଧଂ ପୀତବନ୍ତଃ (ବା ଶିଶୁଭିଃ ପୀତମ୍)	କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତା ଶିଶବଃ (ପୁଂ. ୧ମା ବହୁବଚନ) ଥିବାରୁ କ୍ତବତୁ ‘ପୀତବନ୍ତଃ’ ହେବ ।
ଅସମାପିକା କ୍ରିୟା ‘ଶୁଣିବା ପାଇଁ’	ଶ୍ରୋତୁଃ, ଶ୍ରବଣାୟ	ଶ୍ରୋତୁମ୍ (Śrotum - ତୁମୁନ୍)	ନିମିତ୍ତାର୍ଥରେ ତୁମୁନ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗେ ‘ଶ୍ରୋତୁମ୍’ ହୁଏ ।
ରୁଜ୍ + ଘଞ୍ (ରୋଗ ର ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତ୍ୟୟ)	ରୁଜନମ୍, ରୁଜିଃ	ରୋଗଃ (Rogaḥ)	ଘଞ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟରେ ଗୁଣ ହୋଇ ଜ୍ ସ୍ଥାନରେ ଗ୍ ହୁଏ ।

🧠 Pillar 2: Memory Story & Rhyme Mnemonic (ମନେରଖିବା କାହାଣୀ ଓ ଛନ୍ଦୋବଦ୍ଧ ଶ୍ଳୋକ)

୧. ମନେରଖିବା କାହାଣୀ (Kridanta Journey Story)

ଗୋପାଳର ଗ୍ରାମ ଭ୍ରମଣ:

ଗୋପାଳ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି (ପ୍ରଣମ୍ୟ - ଲ୍ୟପ୍), ବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ଯାଇ (ଗତ୍ୱା - କ୍ତ୍ୱା), ପାଠ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ (ପଠିତୁମ୍ - ତୁମୁନ୍) ଇଚ୍ଛା କଲା ।

ସେ ପଥରେ ଯାଉ ଯାଉ (ଗଚ୍ଛନ୍ - ଶତୃ) ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା (ସେବମାନଃ - ଶାନଚ୍) ଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲା ।

ସେ ପୂର୍ବରୁ ବହି ପଢ଼ିସାରିଥିଲା (ପଠିତବାନ୍ - କ୍ତବତୁ) ଏବଂ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା (ଦତ୍ତମ୍ - କ୍ତ) ଉପଦେଶ ସବୁ ତା’ର ପାଳନୀୟ ଥିଲା (କର୍ତ୍ତବ୍ୟମ୍ / କରଣୀୟମ୍ - ତବ୍ୟ/ଅନୀୟର୍) ।

ଶେଷରେ ତା’ର ଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତି (ମୁକ୍ତିଃ - କ୍ତିନ୍), ପଠନ (ପଠନମ୍ - ଲ୍ୟୁଟ୍) ଓ ବିଚାର (ବିଚାରଃ - ଘଞ୍) ସଫଳ ହେଲା ।

⚠️ Pillar 3: The No. 1 Common Trap / Mistake Alert (ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ ଓ ତ୍ରୁଟି ନିବାରଣ)

ବିଷୟ / ପ୍ରସଙ୍ଗ	ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ କରୁଥିବା ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Fatal Trap)	ପ୍ରକୃତ ବ୍ୟାକରଣଗତ ତଥ୍ୟ (Textbook Reality)	ନମ୍ବର କଟିବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ
କ୍ତ୍ୱା ଓ ଲ୍ୟପ୍ ର ବ୍ୟବହାର	ଉପସର୍ଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ‘କ୍ତ୍ୱା’ ଲଗାଇ ଦିଅନ୍ତି (ଯଥା: ପ୍ରଣମିତ୍ୱା)	ଉପସର୍ଗ ଥିଲେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଭାବେ ଲ୍ୟପ୍ ହେବ (ପ୍ରଣମ୍ୟ) ।	ପ୍ରତ୍ୟୟ ଭୁଲ୍ ହେଲେ ଶୂନ ମିଳେ ।
କ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟୟାନ୍ତର ବାଚ୍ୟ ବିଚାର	କର୍ମବାଚ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତା ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟା ଲେଖିଦିଅନ୍ତି (ମୟା ଲତା ଦୃଷ୍ଟମ୍)	କର୍ମବାଚ୍ୟରେ କର୍ମ (ଲତା - ସ୍ତ୍ରୀ. ୧ମା) ଅନୁସାରେ ଦୃଷ୍ଟା ହେବ (ମୟା ଲତା ଦୃଷ୍ଟା) ।	ଲିଙ୍ଗ-ବଚନ ଅସଙ୍ଗତିରେ ୧ ମାର୍କ କଟେ ।
କ୍ତବତୁ ପ୍ରତ୍ୟୟର କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ ନିୟମ	ସୀତା ଗୀତାଂ ପଠିତବାନ୍ ବୋଲି ଲେଖିଦିଅନ୍ତି ।	ସୀତା ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ହୋଇଥିବାରୁ ପଠିତବତୀ ହେବ ।	ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ରୂପ ଭୁଲ୍ ହେଲେ ମାର୍କ କଟେ ।
ଶତୃ ଓ ଶାନଚ୍ ର ଧାତୁ ଭେଦ	ପରସ୍ମୈପଦୀ ଧାତୁରେ ଶାନଚ୍ କିମ୍ବା ଆତ୍ମନେପଦୀରେ ଶତୃ ଲଗାଇଦିଅନ୍ତି ।	ପରସ୍ମୈପଦୀରେ ଶତୃ (ଗଚ୍ଛନ୍) ଏବଂ ଆତ୍ମନେପଦୀରେ ଶାନଚ୍ (ସେବମାନଃ) ।	ଧାତୁର ପଦ ଭୁଲ୍ ହେଲେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ।

🏆 Pillar 6: Textbook Exercise Solutions (ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ୮ଟି ଅଭ୍ୟାସ ସମାଧାନ — ୧୦୦% ସଠିକ୍)

🟢 ଅଭ୍ୟାସ ସେଟ୍ - ୧: ସାଧାରଣ ପରିଚୟ (କ୍ତ୍ୱା, ଲ୍ୟୁଟ୍ ଆଦି)

୧. ଅଧସ୍ତନବାକ୍ୟେଷୁ "କୃଦନ୍ତ ପଦାନି" ନିରୂପୟତ (କୃଦନ୍ତ ପଦ ବାଛି ଲେଖ):

(କ) ଶିଶୁଃ ଧାବନ୍ ଅପତତ୍ । ➔ ଧାବନ୍ (ଧାବ୍ + ଶତୃ)

(ଖ) ରାମଃ ଗ୍ରାମଂ ଗତବାନ୍ । ➔ ଗତବାନ୍ (ଗମ୍ + କ୍ତବତୁ)

(ଗ) ଗୋପାଳଃ ପୁରୀମ୍ ଆଗତଃ । ➔ ଆଗତଃ (ଆ + ଗମ୍ + କ୍ତ)

(ଘ) ମୟା ଜଗନ୍ନାଥଃ ଦୃଷ୍ଟଃ । ➔ ଦୃଷ୍ଟଃ (ଦୃଶ୍ + କ୍ତ)

(ଙ) ଛାଗଃ ଚରିତୁମ୍ ଗଚ୍ଛତି । ➔ ଚରିତୁମ୍ (ଚର୍ + ତୁମୁନ୍)

(ଚ) ରାମସ୍ୟ ଭାଷଣମ୍ ମଧୁରମ୍ । ➔ ଭାଷଣମ୍ (ଭାଷ୍ + ଲ୍ୟୁଟ୍)

(ଛ) ତସ୍ୟ ଧନଂ ପ୍ରତି ଲୋଭଃ ନାସ୍ତି । ➔ ଲୋଭଃ (ଲୁଭ୍ + ଘଞ୍)

(ଜ) ଶ୍ରବଣମ୍ କୁରୁ । ➔ ଶ୍ରବଣମ୍ (ଶ୍ରୁ + ଲ୍ୟୁଟ୍)

(ଝ) ଗୁରୁଜନଂ ସେବମାନଃ ଜନଃ ସୁଖୀ । ➔ ସେବମାନଃ (ସେବ୍ + ଶାନଚ୍)

(ଞ) ବିଦ୍ୟାଂ ପଠିତ୍ୱା ଜ୍ଞାନୀ ଭବ । ➔ ପଠିତ୍ୱା (ପଠ୍ + କ୍ତ୍ୱା)

୨. ଉଦାହରଣାନୁସାରଂ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନଂ ପୂରୟତ:

ଯଥା: କୃ + କ୍ତ୍ୱା = କୃତ୍ୱା ➔

ନୀ + କ୍ତ୍ୱା = ନୀତ୍ୱା

ଶ୍ରୁ + କ୍ତ୍ୱା = ଶ୍ରୁତ୍ୱା

ସ୍ଥା + କ୍ତ୍ୱା = ସ୍ଥିତ୍ୱା

ଜ୍ଞା + କ୍ତ୍ୱା = ଜ୍ଞାତ୍ୱା

ଯଥା: ଦା + ଲ୍ୟୁଟ୍ = ଦାନମ୍ ➔

ପଠ୍ + ଲ୍ୟୁଟ୍ = ପଠନମ୍

ଦୃଶ୍ + ଲ୍ୟୁଟ୍ = ଦର୍ଶନମ୍

ଭ୍ରମ୍ + ଲ୍ୟୁଟ୍ = ଭ୍ରମଣମ୍

ଭୂ + ଲ୍ୟୁଟ୍ = ଭବନମ୍

🟢 ଅଭ୍ୟାସ ସେଟ୍ - ୨: ଶତୃ (Śatṛ) ପ୍ରତ୍ୟୟ

୧. ଉଦାହରଣାନୁସାରଂ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନଂ ପୂରୟତ:

ଯଥା: ଭୂ + ଶତୃ = ଭବତ୍ — ପୁଂଲିଙ୍ଗେ ଭବନ୍ — ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗେ ଭବନ୍ତୀ

ଜ୍ଞା + ଶତୃ = ଜାନତ୍ — ଜାନନ୍ — ଜାନନ୍ତୀ

ନୀ + ଶତୃ = ନୟତ୍ — ନୟନ୍ — ନୟନ୍ତୀ

ହସ୍ + ଶତୃ = ହସତ୍ — ହସନ୍ — ହସନ୍ତୀ

ରକ୍ଷ୍ + ଶତୃ = ରକ୍ଷତ୍ — ରକ୍ଷନ୍ — ରକ୍ଷନ୍ତୀ

ଶାସ୍ + ଶତୃ = ଶାସତ୍ — ଶାସନ୍ — ଶାସତୀ

୨. ଏକପଦେନ ଅର୍ଥଂ ପ୍ରକାଶୟତ:

ଗାନଂ କୁର୍ବନ୍ = ଗାୟନ୍

ସ୍ମରଣଂ କୁର୍ବନ୍ = ସ୍ମରନ୍

ପଠତି ଯଃ = ପଠନ୍

ପଶ୍ୟତି ଯା = ପଶ୍ୟନ୍ତୀ

ଶୃଣୋତି ଯା = ଶୃଣ୍ୱନ୍ତୀ

ପାନଂ କୁର୍ବନ୍ = ପିବନ୍

କରୋତି ଯତ୍ = କୁର୍ବତ୍

ପତତି ଯତ୍ = ପତତ୍

ଧାବତି ଯଃ = ଧାବନ୍

ପଠତଃ ଯୌ = ପଠନ୍ତୌ

ପଠନ୍ତି ଯେ = ପଠନ୍ତଃ

ପତନ୍ତି ଯାନି = ପତନ୍ତି

ପଶ୍ୟନ୍ତି ଯାଃ = ପଶ୍ୟନ୍ତ୍ୟଃ

🟢 ଅଭ୍ୟାସ ସେଟ୍ - ୩: ଶାନଚ୍ (Śānac) ପ୍ରତ୍ୟୟ

୧. ଅଧସ୍ତନପଦାନାଂ ପ୍ରକୃତିଂ ପ୍ରତ୍ୟୟଂ ଚ ଲିଖତ:

ସେବମାନଃ = ସେବ୍ + ଶାନଚ୍

ବିଦ୍ୟମାନଃ = ବିଦ୍ (୪ର୍ଥ ଗଣ) + ଶାନଚ୍

ବର୍ଦ୍ଧମାନଃ = ବୃଧ୍ + ଶାନଚ୍

କମ୍ପମାନଃ = କମ୍ପ୍ + ଶାନଚ୍

ଶୟାନଃ = ଶୀଙ୍ + ଶାନଚ୍

ଆସୀନଃ = ଆସ୍ + ଶାନଚ୍

ଅଧୀୟାନଃ = ଅଧି + ଇଙ୍ + ଶାନଚ୍

କୁର୍ବାଣା = କୃ + ଶାନଚ୍ + ଟାପ୍

୨. ଉଦାହରଣାନୁସାରଂ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନଂ ପୂରୟତ:

ଯଥା: ଶୁଭ୍ + ଶାନଚ୍ = ଶୋଭମାନଃ

ବେପ୍ + ଶାନଚ୍ = ବେପମାନଃ

ମନ୍ + ଶାନଚ୍ = ମନ୍ୟମାନଃ

ବୃତ୍ + ଶାନଚ୍ = ବର୍ତ୍ତମାନଃ

ୟତ୍ + ଶାନଚ୍ = ଯତମାନଃ

ଆସ୍ + ଶାନଚ୍ + ଟାପ୍ = ଆସୀନା

ଦା + ଶାନଚ୍ = ଦଦାନଃ

୩. ଏକପଦେନ ଅର୍ଥଂ ପ୍ରକାଶୟତ:

ଦତ୍ତେ ଯଃ = ଦଦାନଃ

ଲାଭଂ କୁର୍ବନ୍ = ଲଭମାନଃ

ଶୟନଂ କୁର୍ବନ୍ = ଶୟାନଃ

🟢 ଅଭ୍ୟାସ ସେଟ୍ - ୪: କ୍ତ୍ୱା (Ktvā) ଓ ଲ୍ୟପ୍ (Lyap) ପ୍ରତ୍ୟୟ

୧. ପ୍ରକୃତିଂ ପ୍ରତ୍ୟୟଂ ଚ ନିରୂପୟତ:

କୃଷ୍ଟ୍ୱା = କୃଷ୍ + କ୍ତ୍ୱା

ବିହାୟ = ବି + ହା + ଲ୍ୟପ୍

ଉଡ୍ଡୀୟ = ଉତ୍ + ଡୀ + ଲ୍ୟପ୍

ପରିଧାୟ = ପରି + ଧା + ଲ୍ୟପ୍

ଆଗମ୍ୟ = ଆ + ଗମ୍ + ଲ୍ୟପ୍

ଲବ୍ଧ୍ୱା = ଲଭ୍ + କ୍ତ୍ୱା

ଭୀତ୍ୱା = ଭୀ + କ୍ତ୍ୱା

ରୁଦିତ୍ୱା = ରୁଦ୍ + କ୍ତ୍ୱା

୨. ଏକପଦେନ ଅର୍ଥଂ ପ୍ରକାଶୟତ:

ପ୍ରବାସାତ୍ ପରମ୍ = ପ୍ରୋଷ୍ୟ (ପ୍ର + ବସ୍ + ଲ୍ୟପ୍)

ପ୍ରଦାନାତ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ = ପ୍ରଦାୟ (ପ୍ର + ଦା + ଲ୍ୟପ୍)

ଦାନଂ କୃତ୍ୱା = ଦତ୍ତ୍ୱା (ଦା + କ୍ତ୍ୱା)

ଶ୍ରବଣାତ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ = ଶ୍ରୁତ୍ୱା / ନିଶମ୍ୟ (ଶ୍ରୁ + କ୍ତ୍ୱା / ନି + ଶମ୍ + ଲ୍ୟପ୍)

ଅବଲୋକନାତ୍ ପରମ୍ = ଅବଲୋକ୍ୟ (ଅବ + ଲୋକ୍ + ଲ୍ୟପ୍)

୩. ଉଦାହରଣାନୁସାରଂ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନଂ ପୂରୟତ:

ଯଥା: ବି + କୃ + ଲ୍ୟପ୍ = ବିକୀର୍ଯ୍ୟ

ବି + ସ୍ତୃ + ଲ୍ୟପ୍ = ବିସ୍ତୀର୍ଯ୍ୟ

ନି + ଶମ୍ + ଲ୍ୟପ୍ = ନିଶମ୍ୟ

ପ୍ର + ବସ୍ + ଲ୍ୟପ୍ = ପ୍ରୋଷ୍ୟ

ଅଧି + ବସ୍ + ଲ୍ୟପ୍ = ଅଧ୍ୟୁଷ୍ୟ

ଉତ୍ + ହୃ + ଲ୍ୟପ୍ = ଉଦ୍ଧୃତ୍ୟ

ନି + ହନ୍ + ଲ୍ୟପ୍ = ନିହତ୍ୟ

ଉପ + ସୃ + ଲ୍ୟପ୍ = ଉପସୃତ୍ୟ

ଅଧି + ସ୍ଥା + ଲ୍ୟପ୍ = ଅଧିଷ୍ଠାୟ

ଅପ + ସୃ + ଲ୍ୟପ୍ = ଅପସୃତ୍ୟ

🟢 ଅଭ୍ୟାସ ସେଟ୍ - ୫: ତୁମୁନ୍ (Tumun) ପ୍ରତ୍ୟୟ

୧. ଉଦାହରଣାନୁସାରଂ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନଂ ପୂରୟତ:

ଯଥା: ଦୃଶ୍ + ତୁମୁନ୍ = ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍, ଶ୍ରୁ + ତୁମୁନ୍ = ଶ୍ରୋତୁମ୍

କୃ + ତୁମୁନ୍ = କର୍ତ୍ତୁମ୍

ବହ୍ + ତୁମୁନ୍ = ବୋଢୁମ୍

ହନ୍ + ତୁମୁନ୍ = ହନ୍ତୁମ୍

ଗମ୍ + ତୁମୁନ୍ = ଗନ୍ତୁମ୍

ଲଭ୍ + ତୁମୁନ୍ = ଲବ୍ଧୁମ୍

ନୀ + ତୁମୁନ୍ = ନେତୁମ୍

ଦା + ତୁମୁନ୍ = ଦାତୁମ୍

ତ୍ରୈ + ତୁମୁନ୍ = ତ୍ରାତୁମ୍

୨. ଏକପଦେନ ଅର୍ଥଂ ପ୍ରକାଶୟତ:

ପଠନଂ କର୍ତ୍ତୁମ୍ = ପଠିତୁମ୍

ଗମନସ୍ୟ ନିମିତ୍ତମ୍ = ଗନ୍ତୁମ୍

ଲାଭସ୍ୟ ଅର୍ଥେ = ଲବ୍ଧୁମ୍

ସଂଗ୍ରହସ୍ୟ ହେତୋଃ = ସଂଗ୍ରହୀତୁମ୍

ଶ୍ରବଣାୟ ଇତି = ଶ୍ରୋତୁମ୍

୩. ପ୍ରକୃତିଂ ପ୍ରତ୍ୟୟଂ ଚ ନିରୂପୟତ:

ଭବିତୁମ୍ = ଭୂ + ତୁମୁନ୍

ବକ୍ତୁମ୍ = ବଚ୍ + ତୁମୁନ୍

ଗ୍ରହୀତୁମ୍ = ଗ୍ରହ୍ + ତୁମୁନ୍

ନଷ୍ଟୁମ୍ = ନଶ୍ + ତୁମୁନ୍

ଜ୍ଞାତୁମ୍ = ଜ୍ଞା + ତୁମୁନ୍

🟢 ଅଭ୍ୟାସ ସେଟ୍ - ୬: କ୍ତିନ୍, ଲ୍ୟୁଟ୍, ଘଞ୍ ପ୍ରତ୍ୟୟ

୧. ପ୍ରକୃତିଂ ପ୍ରତ୍ୟୟଂ ଚ ନିରୂପୟତ:

ରୋଗଃ = ରୁଜ୍ + ଘଞ୍

ସ୍ନେହଃ = ସ୍ନିହ୍ + ଘଞ୍

ଦୃଷ୍ଟିଃ = ଦୃଶ୍ + କ୍ତିନ୍

ଶୟନମ୍ = ଶୀଙ୍ + ଲ୍ୟୁଟ୍

ପାନମ୍ = ପା + ଲ୍ୟୁଟ୍

ମୁକ୍ତିଃ = ମୁଚ୍ + କ୍ତିନ୍

କୃତିଃ = କୃ + କ୍ତିନ୍

ବନ୍ଦନମ୍ = ବନ୍ଦ୍ + ଲ୍ୟୁଟ୍

୨. ଏକପଦେନ ଅର୍ଥଂ ପ୍ରକାଶୟତ:

ନୀୟତେ ଅନୟା ଇତି = ନୀତିଃ

ଦୃଶ୍ୟତେ ଅନେନ ଇତି = ଦର୍ଶନମ୍ / ନେତ୍ରମ୍

ଭୂୟତେ ଇତି = ଭାବଃ / ଭବନମ୍

ଉପେତ୍ୟ ଅଧୀତେ ଅସ୍ମାତ୍ = ଉପାଧ୍ୟାୟଃ

ଦୀୟତେ ଇତି = ଦାନମ୍

ଶୀୟତେ ଇତି = ଶୟନମ୍

ଭୂଷ୍ୟତେ ଅନେନ = ଭୂଷଣମ୍

ଶଯ୍ୟତେ ଅସ୍ମିନ୍ = ଶଯ୍ୟା

ଆସ୍ୟତେ ଅସ୍ମିନ୍ = ଆସନମ୍

ସ୍ଥୀୟତେ ଅସ୍ମିନ୍ = ସ୍ଥାନମ୍

୩. ଉଦାହରଣାନୁସାରଂ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନଂ ପୂରୟତ:

ଯଥା: ମ୍ଲୈ + କ୍ତିନ୍ = ମ୍ଲାନିଃ

ହା + କ୍ତିନ୍ = ହାନିଃ

ଦୃଶ୍ + ଲ୍ୟୁଟ୍ = ଦର୍ଶନମ୍

କୃ + କ୍ତିନ୍ = କୃତିଃ

ତ୍ୟଜ୍ + ଘଞ୍ = ତ୍ୟାଗଃ

ମୁଚ୍ + କ୍ତିନ୍ = ମୁକ୍ତିଃ

ଦା + ଲ୍ୟୁଟ୍ = ଦାନମ୍

ସମ୍ + ହୃ + ଘଞ୍ = ସଂହାରଃ

ଶ୍ରୁ + ଲ୍ୟୁଟ୍ = ଶ୍ରବଣମ୍

🟢 ଅଭ୍ୟାସ ସେଟ୍ - ୭: କ୍ତ (Kta) ଓ କ୍ତବତୁ (Ktavatu) ପ୍ରତ୍ୟୟ

୧. ପ୍ରକୃତିଂ ପ୍ରତ୍ୟୟଂ ଚ ନିରୂପୟତ:

ଉକ୍ତବାନ୍ = ବଚ୍ + କ୍ତବତୁ

ଶ୍ରୁତବତୀ = ଶ୍ରୁ + କ୍ତବତୁ + ଙୀପ୍

କଥିତମ୍ = କଥ୍ + କ୍ତ

ପୀତଃ = ପା + କ୍ତ

ଗୀତମ୍ = ଗୈ + କ୍ତ

ଖିନ୍ନଃ = ଖିଦ୍ + କ୍ତ

ପକ୍ୱମ୍ = ପଚ୍ + କ୍ତ

ବୁଦ୍ଧମ୍ = ବୁଧ୍ + କ୍ତ

ମନ୍ତ୍ରିତମ୍ = ମନ୍ତ୍ର୍ + କ୍ତ

ପଠିତା = ପଠ୍ + କ୍ତ + ଟାପ୍

୨. ଭ୍ରମସଂଶୋଧନଂ କୁରୁତ (ଶୁଦ୍ଧ କର):

ମୟା ଲତା ଦୃଷ୍ଟମ୍ । ➔ ମୟା ଲତା ଦୃଷ୍ଟା । (କର୍ମ ଲତା ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ହେତୁ)

ସୀତା ଗୀତାଂ ପଠିତବାନ୍ । ➔ ସୀତା ଗୀତାଂ ପଠିତବତୀ । (କର୍ତ୍ତା ସୀତା ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ହେତୁ)

ବାଳକୈଃ ଶୟିତାନି । ➔ ବାଳକୈଃ ଶୟିତମ୍ । (ଭାବବାଚ୍ୟରେ ସର୍ବଦା କ୍ଲୀବ. ୧ମା ଏକବଚନ)

ପତିତଃ ଫଳଂ ମଧୁରମ୍ । ➔ ପତିତଂ ଫଳଂ ମଧୁରମ୍ । (ଫଳମ୍ କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ହେତୁ)

ଶିଶବଃ ଦୁଗ୍ଧଂ ପୀତମ୍ । ➔ ଶିଶବଃ ଦୁଗ୍ଧଂ ପୀତବନ୍ତଃ । (କର୍ତ୍ତୃବାଚ୍ୟ ବହୁବଚନ)

ବାଳିକାଃ ଧନଂ ପ୍ରାପ୍ତବନ୍ତଃ । ➔ ବାଳିକାଃ ଧନଂ ପ୍ରାପ୍ତବତ୍ୟଃ । (ବାଳିକାଃ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ବହୁବଚନ)

ୟୂୟଂ କଦା ଆଗତଃ । ➔ ୟୂୟଂ କଦା ଆଗତାଃ (ବା ଆଗତବନ୍ତଃ) । (ୟୂୟଂ ବହୁବଚନ ହେତୁ)

🟢 ଅଭ୍ୟାସ ସେଟ୍ - ୮: ତବ୍ୟ (Tavya) ଓ ଅନୀୟର୍ (Anīyar) ପ୍ରତ୍ୟୟ

୧. ଏକପଦେନ ଅର୍ଥଂ ପ୍ରକାଶୟତ:

ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଯୋଗ୍ୟା = ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟା / ଦର୍ଶନୀୟା (ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ)

ଲବ୍ଧୁଂ ଯୋଗ୍ୟାନି = ଲବ୍ଧବ୍ୟାନି / ଲମ୍ଭନୀୟାନି (କ୍ଲୀବଲିଙ୍ଗ ବହୁବଚନ)

ପାତୁମ୍ ଉଚିତମ୍ = ପାତବ୍ୟମ୍ / ପାନୀୟମ୍

ଦାତୁଂ ବିଧେୟମ୍ = ଦାତବ୍ୟମ୍ / ଦାନୀୟମ୍

ବଚନସ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟମ୍ = ବକ୍ତବ୍ୟମ୍ / ବଚନୀୟମ୍

୨. ପ୍ରକୃତିଂ ପ୍ରତ୍ୟୟଂ ଚ ନିରୂପୟତ:

ଗନ୍ତବ୍ୟମ୍ = ଗମ୍ + ତବ୍ୟ

ଦର୍ଶନୀୟଃ = ଦୃଶ୍ + ଅନୀୟର୍

କ୍ରେତବ୍ୟଃ = କ୍ରୀ + ତବ୍ୟ

ପୂଜନୀୟା = ପୂଜ୍ + ଅନୀୟର୍ + ଟାପ୍

ବଚନୀୟମ୍ = ବଚ୍ + ଅନୀୟର୍

ବୋଧନୀୟଃ = ବୁଧ୍ + ଅନୀୟର୍

ଗ୍ରହଣୀୟମ୍ = ଗ୍ରହ୍ + ଅନୀୟର୍

ସ୍ମରଣୀୟମ୍ = ସ୍ମୃ + ଅନୀୟର୍

୩. ଉଦାହରଣାନୁସାରଂ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନଂ ପୂରୟତ:

ଯଥା: ସହ୍ + ତବ୍ୟ = ସୋଢବ୍ୟଃ, ସହ୍ + ଅନୀୟ = ସହନୀୟଃ

ମନ୍ + ତବ୍ୟ = ମନ୍ତବ୍ୟଃ

ମନ୍ + ଅନୀୟ = ମନନୀୟଃ

ଶ୍ରୁ + ତବ୍ୟ = ଶ୍ରୋତବ୍ୟଃ

କୃଷ୍ + ଅନୀୟର୍ = କର୍ଷଣୀୟଃ

ବୁଧ୍ + ତବ୍ୟ = ବୋଦ୍ଧବ୍ୟଃ

କ୍ଷମ୍ + ଅନୀୟ = କ୍ଷମଣୀୟଃ

ସ୍ମୃ + ତବ୍ୟ = ସ୍ମର୍ତ୍ତବ୍ୟଃ

ଲୁଭ୍ + ଅନୀୟର୍ = ଲୋଭନୀୟଃ

ସ୍ତୁ + ତବ୍ୟ = ସ୍ତୋତବ୍ୟଃ

ସ୍ତୁ + ଅନୀୟ = ସ୍ତବନୀୟଃ

🤖 Have a Doubt in this Chapter?

Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App