BSE ODISHA CLASS 9 • UTKAL MASTER STROKE
ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Geography
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 GeoEco Ch01 Geo Ch01 L01 Akara O Abasthiti (ଭାରତ: ଆକାର ଓ ଅବସ୍ଥିତି)
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଭାରତର ଭୌଗୋଳିକ ଆକାର ଓ ଅବସ୍ଥିତି ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏଥିରେ ଭାରତର ବିଶ୍ୱରେ ସ୍ଥାନ, ଏହାର ଅକ୍ଷାଂଶୀୟ ଓ ଦ୍ରାଘିମାଗତ ବିସ୍ତାର, କ୍ଷେତ୍ରଫଳ, ସୀମା, ଉପକୂଳ ରେଖା, ଏହାର ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଭାରତର ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ଏବଂ ଏକ ଉପମହାଦେଶ ଭାବରେ ଏହାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି । ଭାରତର ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ରେଖା ଏବଂ ଏହାର ଆବଶ୍ୟକତା ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି ।
ମୁଖ୍ୟ ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକ (Core Concepts):
ଭାରତର ପରିଚୟ: ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତା, ବୃହତ୍ତମ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଷ୍ଟ୍ର, ବିକାଶଶୀଳ ଦେଶ, ବିବିଧ ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ବୈଚିତ୍ର୍ୟ, ଉପମହାଦେଶ ।
ଅବସ୍ଥିତି:
ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ଏସିଆ ମହାଦେଶର ଦକ୍ଷିଣାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
ଅକ୍ଷାଂଶୀୟ ବିସ୍ତାର: ୮°୪' ଉ. ରୁ ୩୭°୬' ଉ. ।
ଦ୍ରାଘିମାଗତ ବିସ୍ତାର: ୬୮°୭' ପୂ. ରୁ ୯୭°୨୫' ପୂ. ।
କର୍କଟକ୍ରାନ୍ତି (୨୩°୩୦' ଉ.) ଭାରତକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରେ ।
ସୁଏଜ କେନାଲ୍ (୧୮୬୯) ଦ୍ୱାରା ଇଉରୋପ ସହ ଦୂରତା ହ୍ରାସ (୭୦୦୦ କି.ମି.) ।
ପ୍ରାଚୀନ ରେଶମ ମାର୍ଗ (Silk Route) ।
ଆକାର:
କ୍ଷେତ୍ରଫଳ: ୩.୨୮ ନିୟୁତ ବର୍ଗ କି.ମି. (ପୃଥିବୀର ୨.୪% ଭୌଗୋଳିକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ) ।
ପୃଥିବୀର ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ ।
ସ୍ଥଳଭାଗ ସୀମାରେଖା: ୧୫,୨୦୦ କି.ମି. ।
ଉପକୂଳ ରେଖା (ମୂଳଭୂଖଣ୍ଡ ଓ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ସହ): ୭,୫୧୬.୬ କି.ମି. (ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ୭,୫୦୦ କି.ମି.ରୁ ଅଧିକ) ।
ଦକ୍ଷିଣତମ ସ୍ଥାନ: ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ (୨୦୦୪ ସୁନାମିରେ ଜଳମଗ୍ନ) । ମୂଳଭୂଖଣ୍ଡର ଦକ୍ଷିଣତମ ସ୍ଥାନ: କନ୍ୟାକୁମାରୀ ।
ଉତ୍ତରତମ ସ୍ଥାନ: କାରାକୋରମ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ।
ପୂର୍ବତମ ସ୍ଥାନ: ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ ।
ପଶ୍ଚିମତମ ସ୍ଥାନ: କଚ୍ଛ (ଗୁଜୁରାଟ) ।
ଭାରତ ଓ ପୃଥିବୀ:
ଏସିଆର ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତି ।
ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ସ୍ଥିତି (ତିନିଦିଗରେ ଜଳରାଶି) ।
ଭାରତ ମହାସାଗରର ନାମକରଣ ଭାରତ ନାମରେ ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଆଦାନ ପ୍ରଦାନ ।
ସମୟର ବ୍ୟବଧାନ:
ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ରାଘିମାଗତ ବିସ୍ତାର (ପ୍ରାୟ ୩୦°) ଯୋଗୁଁ ୨ ଘଣ୍ଟାର ସମୟ ବ୍ୟବଧାନ ।
ଭାରତୀୟ ପ୍ରମାଣ ସମୟ (IST): ୮୨°୩୦' ପୂ. ଦ୍ରାଘିମାରେଖା (ମିର୍ଜାପୁର, ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ) ଆଧାରରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ।
ଅକ୍ଷାଂଶୀୟ ବିସ୍ତାର ଦିନ ଓ ରାତିର ଅବଧିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ (କନ୍ୟାକୁମାରୀରେ କମ୍, କାଶ୍ମୀରରେ ଅଧିକ) ।
ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶ:
ସ୍ଥଳ ସୀମା: ପାକିସ୍ତାନ, ଚୀନ୍, ନେପାଳ, ଭୁଟାନ୍, ବାଂଲାଦେଶ, ମିଆଁମାର ।
ଦ୍ୱୀପ ରାଷ୍ଟ୍ର: ଶ୍ରୀଲଙ୍କା (ପକ୍ ପ୍ରଣାଳୀ ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ), ମାଳଦ୍ୱୀପ ।
ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନ:
୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ।
ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ଗଠିତ ।
କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବୃହତ୍ତମ ରାଜ୍ୟ: ରାଜସ୍ଥାନ, କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ରାଜ୍ୟ: ଗୋଆ ।
ବୃହତ୍ତମ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ: ଲାଦାଖ, କ୍ଷୁଦ୍ରତମ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ: ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map):
```
ଭାରତ: ଆକାର ଓ ଅବସ୍ଥିତି
│
┌───────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ │
୧. ପରିଚୟ ୨. ଅବସ୍ଥିତି ୩. ଆକାର
│ │ │
ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତା ଉତ୍ତର ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ, ଏସିଆର ଦକ୍ଷିଣାଂଶ ୩.୨୮ ନିୟୁତ ବର୍ଗ କି.ମି.
ବୃହତ୍ତମ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଅକ୍ଷାଂଶ: ୮°୪' ଉ. - ୩୭°୬' ଉ. ପୃଥିବୀର ୨.୪%
ବିବିଧତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ଦ୍ରାଘିମା: ୬୮°୭' ପୂ. - ୯୭°୨୫' ପୂ. ୭ମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ
ଉପମହାଦେଶ କର୍କଟକ୍ରାନ୍ତି (୨୩°୩୦' ଉ.) ସ୍ଥଳ ସୀମା: ୧୫,୨୦୦ କି.ମି.
ସୁଏଜ କେନାଲ୍ (୭୦୦୦ କି.ମି. ହ୍ରାସ) ଉପକୂଳ: ୭,୫୧୬.୬ କି.ମି.
ରେଶମ ମାର୍ଗ ଦକ୍ଷିଣତମ: ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ (ମୂଳଭୂଖଣ୍ଡ: କନ୍ୟାକୁମାରୀ)
ଉତ୍ତରତମ: କାରାକୋରମ
ପୂର୍ବତମ: ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ
ପଶ୍ଚିମତମ: କଚ୍ଛ
┌───────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│ │
୪. ଭାରତ ଓ ପୃଥିବୀ ୫. ସମୟର ବ୍ୟବଧାନ ୬. ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶ
│ │ │
ଏସିଆର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ଥିତି ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ୨ ଘଣ୍ଟା ବ୍ୟବଧାନ ସ୍ଥଳ ସୀମା: ପାକିସ୍ତାନ, ଚୀନ୍, ନେପାଳ, ଭୁଟାନ୍, ବାଂଲାଦେଶ, ମିଆଁମାର
ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ସ୍ୱରୂପ ଭାରତୀୟ ପ୍ରମାଣ ସମୟ (IST) ଦ୍ୱୀପ ରାଷ୍ଟ୍ର: ଶ୍ରୀଲଙ୍କା (ପକ୍ ପ୍ରଣାଳୀ), ମାଳଦ୍ୱୀପ
ଭାରତ ମହାସାଗରର ନାମକରଣ ୮୨°୩୦' ପୂ. ଦ୍ରାଘିମାରେଖା (ମିର୍ଜାପୁର)
ପ୍ରାଚୀନ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ସଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କ ଅକ୍ଷାଂଶୀୟ ବିସ୍ତାର ଓ ଦିନ-ରାତି ଅବଧି
୭. ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନ
│
୨୮ ରାଜ୍ୟ, ୮ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ
ରାଜସ୍ଥାନ (ବୃହତ୍ତମ ରାଜ୍ୟ), ଗୋଆ (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ରାଜ୍ୟ)
ଲାଦାଖ (ବୃହତ୍ତମ କେ.ଶା.ଅ.), ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ (କ୍ଷୁଦ୍ରତମ କେ.ଶା.ଅ.)
```
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)
୨.୧ ଭାରତର ପରିଚୟ (Introduction to India):
ଭାରତ ପୃଥିବୀର ଅନେକ ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତା ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ।
ଏହା ପୃଥିବୀର ସର୍ବବୃହତ୍ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ବିକାଶଶୀଳ ରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ।
ସ୍ୱାଧୀନତା ପରଠାରୁ କୃଷି, ଶିଳ୍ପ, ଯୋଗାଯୋଗ, ବିଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଦ୍ୟା ଆଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଭୂତପୂର୍ବ ସାଫଲ୍ୟ ହାସଲ କରିଛି ।
ଜନସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତ ବିଶ୍ୱରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି (୧୨୧ କୋଟିରୁ ଅଧିକ) ।
ଭାରତ ନାନାବିଧ ପ୍ରାକୃତିକ ବୈଚିତ୍ର୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯଥା: ସୁଉଚ୍ଚ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ, ମାଳଭୂମି, ଘନଅରଣ୍ୟ, ଅସଂଖ୍ୟ ନଦନଦୀ, ଉର୍ବର ସମତଳ ଭୂମି, ମରୁଭୂମି ଓ ବିବିଧ ପ୍ରକାରର ଜୀବଜନ୍ତୁ ।
ଏହା ବ୍ୟତୀତ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାଭାଷୀ ଓ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ଲୋକ ବାସ କରନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟପେୟ, ବେଶପୋଷାକ ଓ ବୃତ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଏଭଳି ବିଷମତା ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଭାରତ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ଭୂଖଣ୍ଡ ଯାହାର ଏକ ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ଅଛି । ତେଣୁ ଭାରତକୁ ଏକ ଉପମହାଦେଶର ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି ।
"ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତା" ଭାରତର ଅନ୍ୟତମ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ।
୨.୨ ଭାରତର ଅବସ୍ଥିତି (Location of India):
ମୂଳଭୂଖଣ୍ଡ ଓ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ: ଭାରତ ଏକ ବିଶାଳ ଦେଶ । ମୂଳଭୂଖଣ୍ଡ ଓ ଦୁଇଟି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ ନେଇ ଭାରତ ଗଠିତ ।
ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ: ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ।
ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଆରବ ସାଗରରେ: ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ ।
ଗୋଲାର୍ଦ୍ଧ ଓ ମହାଦେଶୀୟ ଅବସ୍ଥିତି: ଭାରତ ଉତ୍ତରଗୋଲାର୍ଦ୍ଧରେ ଏସିଆ ମହାଦେଶର ଦକ୍ଷିଣାଂଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
ଅକ୍ଷାଂଶୀୟ ବିସ୍ତାର (Latitudinal Extent): ଭାରତର ମୂଳ ଭୂଖଣ୍ଡ ୮°୪' ଉତ୍ତର (N) ଏବଂ ୩୭°୬' ଉତ୍ତର (N) ସମାକ୍ଷରେଖା ମଧ୍ୟରେ ରହିଅଛି ।
ଦ୍ରାଘିମାଗତ ବିସ୍ତାର (Longitudinal Extent): ଭାରତ ୬୮°୭' ପୂର୍ବ (E) ଏବଂ ୯୭°୨୫' ପୂର୍ବ (E) ଦ୍ରାଘିମା ମଧ୍ୟରେ ରହିଅଛି ।
କର୍କଟକ୍ରାନ୍ତି (Tropic of Cancer): ୨୩°୩୦' ଉତ୍ତର (N) ଅକ୍ଷାଂଶରେଖା ଭାରତର ମଧ୍ୟଭାଗରେ କଳ୍ପନା କରାଯାଇଛି ଏବଂ ଭାରତକୁ ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ସମାନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରୁଅଛି ।
ଜଳବାୟୁ ମଣ୍ଡଳ: ଫଳତଃ ଭାରତ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଉତ୍ତରଗୋଲାର୍ଦ୍ଧର ଉପକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଓ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ମଣ୍ଡଳରେ ରହିଅଛି ।
ସୁଏଜ କେନାଲ୍ (Suez Canal): ୧୮୬୯ ମସିହାରେ ସୁଏଜ କେନାଲ୍ ଖୋଲିବାପରେ ଭାରତ ଓ ଇଉରୋପ ମଧ୍ୟରେ ଦୂରତ୍ୱ ୭୦୦୦ କି.ମି. ହ୍ରାସ ପାଇଛି ।
ରେଶମ ମାର୍ଗ (Silk Route): ଭାରତ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସ୍ଥଳପଥ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଚୀନ ‘ରେଶମ ମାର୍ଗ’ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲା ।
୨.୩ ଭାରତର ଆକାର (Size of India):
କ୍ଷେତ୍ରଫଳ (Area): ଭାରତର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ୩.୨୮ ନିୟୁତ ବର୍ଗ କି.ମି. ।
ବିଶ୍ୱ କ୍ଷେତ୍ରଫଳରେ ଅଂଶ: ଏହା ପୃଥିବୀର ସମୁଦାୟ ଭୌଗୋଳିକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ମାତ୍ର ୨.୪ ପ୍ରତିଶତ ।
ସ୍ଥଳଭାଗ ସୀମାରେଖା (Land Boundary): ଭାରତର ସ୍ଥଳଭାଗର ସୀମାରେଖା ପ୍ରାୟ ୧୫,୨୦୦ କି.ମି. ।
ଉପକୂଳ ରେଖା (Coastline): ମୂଳଭୂଖଣ୍ଡ ସହ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଓ ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପକୁ ମିଶାଇ ଉପକୂଳରେଖାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ୭,୫୧୬.୬ କି.ମି. (ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ୭,୫୦୦ କି.ମି.ରୁ ଅଧିକ) ।
ବିଶ୍ୱର ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ: ଭାରତ ପୃଥିବୀର ସପ୍ତମ ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ ।
ପୃଥିବୀର ସାତଟି ବୃହତ୍ତମ ଦେଶ (ବଡ଼ରୁ ସାନକ୍ରମରେ):
1. ରୁଷିଆ (୧୭.୭ ନିୟୁତ ବର୍ଗ କି.ମି.)
2. କାନାଡ଼ା (୯.୯୭ ନିୟୁତ ବର୍ଗ କି.ମି.)
3. ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା (୯.୮୦ ନିୟୁତ ବର୍ଗ କି.ମି.)
4. ଚୀନ୍ (୯.୫୯ ନିୟୁତ ବର୍ଗ କି.ମି.)
5. ବ୍ରାଜିଲ୍ (୮.୫୪ ନିୟୁତ ବର୍ଗ କି.ମି.)
6. ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ (୭.୬୮ ନିୟୁତ ବର୍ଗ କି.ମି.)
7. ଭାରତ (୩.୨୮ ନିୟୁତ ବର୍ଗ କି.ମି.)
ଭାରତର ଚାରି ଦିଗର ସୀମା (Extreme Points of India):
ଦକ୍ଷିଣତମ ସ୍ଥାନ: ଇନ୍ଦିରା ପଏଣ୍ଟ (ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜରେ ଅବସ୍ଥିତ) । ୨୦୦୪ ମସିହାରେ ଆସିଥିବା ସୁନାମି ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।
ମୂଳଭୂଖଣ୍ଡର ଦକ୍ଷିଣତମ ସ୍ଥାନ: କନ୍ୟାକୁମାରୀ (ତାମିଲନାଡ଼ୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ) ।
ଉତ୍ତରତମ ସ୍ଥାନ: କାରାକୋରମ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରେ ।
ପୂର୍ବତମ ସ୍ଥାନ: ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶରେ ।
ପଶ୍ଚିମତମ ସ୍ଥାନ: କଚ୍ଛ (ଗୁଜୁରାଟ) ।
୨.୪ ଭାରତ ଏବଂ ପୃଥିବୀ (India and the World):
ଭୌଗୋଳିକ ସ୍ଥିତି: ଭାରତବର୍ଷ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ଏସିଆର ପ୍ରାୟ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏସିଆ ମହାଦେଶର ଦକ୍ଷିଣାଂଶରେ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଜଳପଥର ଏକ ସୁବିଧାଜନକ ସ୍ଥିତିରେ ରହିଅଛି ।
ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ସ୍ୱରୂପ: ଦେଶର ଦକ୍ଷିଣଭାଗ କ୍ରମଶଃ ଅଣଓସାରିଆ ହୋଇ ସମୁଦ୍ରଆଡ଼କୁ ଲମ୍ବିଯାଇଛି ଓ ଏହାକୁ ସମୁଦ୍ର ତିନିଦିଗରୁ ଘେରି ରହିଥିବାରୁ ଭାରତ ଏକ ବୃହତ୍ ଉପଦ୍ୱୀପରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି ।
ଉପଦ୍ୱୀପ (Peninsula): ଯେଉଁ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଭୂଖଣ୍ଡଟି ତା'ର ତିନିଦିଗରେ ଜଳରାଶି ଦ୍ୱାରା ବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ ରହିଥାଏ, ତାକୁ ଉପଦ୍ୱୀପ କୁହାଯାଏ ।
ଜଳରାଶି: ଭାରତ ମହାସାଗରର ଉତ୍ତରାଂଶ ଦୁଇଟି ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଜଳରାଶି ଯଥା: ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଓ ଆରବ ସାଗରରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଅଛି ।
ହିମାଳୟର ଭୂମିକା: ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଭାରତକୁ ସୁଉଚ୍ଚ ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା ଏସିଆର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକଠାରୁ ଅଲଗା ରଖୁଅଛି ।
ସାମୁଦ୍ରିକ ସମ୍ପର୍କ: ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳରୁ ପଶ୍ଚିମ ଇଉରୋପ ଏବଂ ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରୁ ପୂର୍ବ ଏସିଆ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସହ ଜଳପଥରେ ସଂପର୍କ ସ୍ଥାପନ ହୋଇପାରିଛି ।
ଭାରତ ମହାସାଗରର ନାମକରଣ: ଭାରତ ମହାସାଗର ଉପକୂଳସ୍ଥ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେଶର ଉପକୂଳ ରେଖା ଭାରତୀୟ ଉପକୂଳ ଭଳି ଏତେ ଦୀର୍ଘ ନୁହେଁ । ତେଣୁ ଭାରତ ମହାସାଗରର ନାମକରଣ ଆମଦେଶର ନାମାନୁସାରେ ହେବା ଯଥାର୍ଥ ହୋଇଅଛି ।
ପ୍ରାଚୀନ ସମ୍ପର୍କ:
ପୃଥିବୀର ଅନେକ ଦେଶ ସହିତ ଭାରତର ସଂପର୍କ ଯୁଗଯୁଗ ଧରି ରହିଆସିଛି ।
ସ୍ଥଳପଥର ସଂପର୍କ ଜଳପଥଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ସଂପର୍କର ବହୁପୂର୍ବରୁ ହୋଇଥିଲା । ଉତ୍ତରସ୍ଥ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ଅନେକ ଗିରିପଥ ପ୍ରାଚୀନ ପରିବ୍ରାଜକମାନଙ୍କୁ ପଦଯାତ୍ରାରେ ଯିବାଆସିବାପାଇଁ ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲା ।
ଏହିସବୁ ଗମନାଗମନ ପଥ ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର ଓ ଭାବର ଆଦାନ ପ୍ରଦାନ ସହିତ ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ମୁଖ୍ୟଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଆସିଛି ।
ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଭାବ: ରାମାୟଣ ଓ ଉପନିଷଦର ତତ୍ତ୍ୱ, ପଞ୍ଚତନ୍ତ୍ରର ଗଳ୍ପ, ଭାରତୀୟ ସଂଖ୍ୟା ଓ ଦଶମିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବହୁଦୂର ଦେଶରେ ପହଞ୍ଚି ପାରିଲା ।
ବାଣିଜ୍ୟିକ ପ୍ରଭାବ: ଭାରତୀୟ ମସଲା, ମସଲିନ୍ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଣ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟର ବ୍ୟବସାୟ ଅନ୍ୟଦେଶରେ ହୋଇପାରିଲା ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଆରବ ଓ ଇଉରୋପୀୟ ବଣିକମାନେ ଭାରତରେ ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର ପାଇଁ ଆସି ବସବାସ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଆଜିମଧ୍ୟ ଗମ୍ବୁଜ ଓ ମିନାର ଭଳି ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
୨.୫ ଦ୍ରାଘିମାଗତ ଓ ଅକ୍ଷାଂଶୀୟ ବିସ୍ତାରର ପ୍ରଭାବ (Impact of Longitudinal and Latitudinal Extent):
ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ବିସ୍ତାର: ଭାରତର ପୂର୍ବ–ପଶ୍ଚିମ ବିସ୍ତାର ପ୍ରାୟ ୩୦୦୦ କି.ମି. ହେଲାବେଳେ ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ବିସ୍ତାର ପ୍ରାୟ ୩୨୦୦ କି.ମି. ।
ଦ୍ରାଘିମାରେଖାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଦ୍ରାଘିମାରେଖାଗୁଡ଼ିକ ଅକ୍ଷାଂଶରେଖାଗୁଡ଼ିକ ଭଳି ସମାନାନ୍ତର ନୁହଁନ୍ତି । ସମସ୍ତ ଦ୍ରାଘିମାରେଖା ମେରୁଠାରେ ମିଳିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ବିଷୁବରେଖାଠାରୁ ମେରୁଆଡ଼କୁ ଦ୍ରାଘିମାରେଖା ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବଧାନ କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସପାଇ ମେରୁଠାରେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ ।
ସମୟ ବ୍ୟବଧାନ: ଭାରତର ୩୦° ପୂର୍ବ–ପଶ୍ଚିମ ଦ୍ରାଘିମାରେଖୀୟ ବିସ୍ତାର ଯୋଗୁ ପୂର୍ବସ୍ଥ ଓ ପଶ୍ଚିମସ୍ଥ ସୀମାରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟର ବ୍ୟବଧାନ ୨ ଘଣ୍ଟା ।
ଏଇଥିପାଇଁ ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶର ପୂର୍ବତମ ସ୍ଥାନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ବା ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେବାର ଦୁଇଘଣ୍ଟାପରେ ଦ୍ୱାରକାରେ ଯଥାକ୍ରମେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ବା ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।
ଭାରତୀୟ ପ୍ରମାଣ ସମୟ (Indian Standard Time - IST):
ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ସମୟ ସଂକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଭିନ୍ନତାକୁ ଦୂର କରିବାପାଇଁ ମିର୍ଜାପୁର (ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ) ଉପରଦେଇ କଳ୍ପନା କରାଯାଇଥିବା ୮୨°୩୦' ପୂର୍ବ ଦ୍ରାଘିମାରେଖାକୁ ଭାରତର ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେଖା (ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ ରେଖା) ହିସାବରେ ମାନି ନିଆଯାଇଛି ।
ଏହାର ଉପରିସ୍ଥ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟକୁ ‘ଭାରତୀୟ ପ୍ରମାଣ ସମୟ’ (Indian Standard Time) ବୋଲି ଧରାଯାଉଛି ।
ଅକ୍ଷାଂଶୀୟ ବିସ୍ତାରର ପ୍ରଭାବ: ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତର ଆଡ଼କୁ ଗଲେ ଅକ୍ଷାଂଶୀୟ ବିସ୍ତାର ଦିନ ଓ ରାତିମଧ୍ୟରେ ଅବଧିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । (କନ୍ୟାକୁମାରୀଠାରେ ଦିନ ଓ ରାତିର ଅବଧିରେ ତାରତମ୍ୟ ପ୍ରାୟ ଅନୁଭବ ନହେଉଥିବା ବେଳେ କାଶ୍ମୀରରେ କାହିଁକି ଜଣାପଡ଼େ - ଏହା ଅକ୍ଷାଂଶୀୟ ବିସ୍ତାର ଯୋଗୁଁ ହୁଏ ।)
୨.୬ ଆମର ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶ (Our Neighboring Countries):
ସାମରିକ ଗୁରୁତ୍ୱ: ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଭାରତ ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଶ ।
ସ୍ଥଳ ସୀମା (Land Borders):
ପଶ୍ଚିମରେ: ପାକିସ୍ତାନ ।
ଉତ୍ତରରେ: ଚୀନ୍, ନେପାଳ ଓ ଭୁଟାନ୍ ।
ପୂର୍ବରେ: ବାଂଲାଦେଶ ଏବଂ ମିଆଁମାର ।
ଦ୍ୱୀପ ରାଷ୍ଟ୍ର (Island Nations):
ଦକ୍ଷିଣରେ: ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଓ ମାଳଦ୍ୱୀପ ।
ଶ୍ରୀଲଙ୍କା: ଭାରତର ମୂଳ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଏକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଜଳରାଶି 'ପକ୍ ପ୍ରଣାଳୀ' (Palk Strait) ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଅଛି ।
ମାଳଦ୍ୱୀପ: ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପର ଦକ୍ଷିଣକୁ ମାଳଦ୍ୱୀପ ଅବସ୍ଥିତ ।
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶ: ଆଣ୍ଡାମାନ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅନତିଦୂରରେ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆର ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ, ମାଲୟେସିଆ ଏବଂ ଥାଇଲାଣ୍ଡ ଆମର ପଡ଼ୋଶୀଦେଶ ।
୨.୭ ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନ (Administrative Divisions):
ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ: ଭାରତ ୨୮ଟି ରାଜ୍ୟ ଓ ୮ଟି କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନେଇ ଗଠିତ ।
ରାଜ୍ୟ ଗଠନ: ମୁଖ୍ୟତଃ ଭାଷା ଭିତ୍ତିରେ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଗଠନ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରଶାସନିକ ସୁବିଧା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଜିଲ୍ଲା ଓ ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକୁ ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।
ରାଜ୍ୟ ଓ ରାଜଧାନୀ (States and Capitals):
୧. ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ - ହାଇଦ୍ରାବାଦ (ଅମରାବତୀ ନୂତନ ରାଜଧାନୀ)
୨. ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ - ଇଟାନଗର
୩. ଆସାମ - ଦିସପୁର
୪. ବିହାର - ପାଟନା
୫. ଛତିଶଗଡ଼ - ରାୟପୁର
୬. ଗୋଆ - ପାଣାଜୀ
୭. ଗୁଜରାଟ - ଗାନ୍ଧୀନଗର
୮. ହରିୟାଣା - ଚଣ୍ଡିଗଡ଼
୯. ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ - ସିମଳା
୧୦. ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ - ରାଞ୍ଚି
୧୧. କର୍ଣ୍ଣାଟକ - ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ
୧୨. କେରଳ - ଥୁରୁଅନନ୍ତପୁରମ୍
୧୩. ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ - ଭୋପାଳ
୧୪. ମହାରାଷ୍ଟ୍ର - ମୁମ୍ବାଇ
୧୫. ମେଘାଳୟ - ଶିଲଂ
୧୬. ମଣିପୁର - ଇମ୍ଫାଲ୍
୧୭. ମିଜୋରାମ - ଆଇଜଲ
୧୮. ନାଗାଲାଣ୍ଡ - କୋହିମା
୧୯. ଓଡ଼ିଶା - ଭୁବନେଶ୍ୱର
୨୦. ପଞ୍ଜାବ - ଚଣ୍ଡିଗଡ଼
୨୧. ରାଜସ୍ଥାନ - ଜୟପୁର
୨୨. ସିକିମ - ଗ୍ୟାଙ୍ଗଟକ୍
୨୩. ତାମିଲନାଡୁ - ଚେନ୍ନାଇ
୨୪. ତ୍ରିପୁରା - ଅଗରତାଲା
୨୫. ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ - ଡେରାଡ଼ୁନ୍
୨୬. ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ - ଲକ୍ଷ୍ନୌ
୨୭. ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ - କୋଲକାତା
୨୮. ତେଲେଙ୍ଗାନା - ହାଇଦ୍ରାବାଦ
କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ରାଜଧାନୀ (Union Territories and Capitals):
୧. ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ - ପୋର୍ଟବ୍ଲେୟାର
୨. ଚଣ୍ଡିଗଡ଼ - ଚଣ୍ଡିଗଡ଼
୩. ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହାବେଲି ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ - ଡାମନ
୪. ଦିଲ୍ଲୀ - ଦିଲ୍ଲୀ
୫. ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ - କାଭାରତ୍ତୀ
୬. ପୁଡ଼ୁଚେରୀ - ପୁଡ଼ୁଚେରୀ
୭. ଜାମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର - ଶ୍ରୀନଗର
୮. ଲାଦାଖ - ଲେହ
କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ରାଜ୍ୟ: ରାଜସ୍ଥାନ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବୃହତ୍ତମ ଏବଂ ଗୋଆ କ୍ଷୁଦ୍ରତମ ରାଜ୍ୟ ।
କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ: ଲାଦାଖ ବୃହତ୍ତମ ଏବଂ ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ କ୍ଷୁଦ୍ରତମ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ।
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)
୧. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଚାରୋଟି ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ଟିକୁ ବାଛି ଲେଖ ।
(i) କର୍କଟକ୍ରାନ୍ତି ନିମ୍ନୋକ୍ତ କେଉଁ ରାଜ୍ୟ ଉପର ଦେଇ ଯାଇନାହିଁ ?
(କ) ଛତିଶଗଡ଼ (ଖ) ଆସାମ (ଗ) ରାଜସ୍ଥାନ (ଘ) ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ
ଉତ୍ତର: (ଖ) ଆସାମ
ବିଶ୍ଳେଷଣ: କର୍କଟକ୍ରାନ୍ତି ଭାରତର ଗୁଜୁରାଟ, ରାଜସ୍ଥାନ, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ଛତିଶଗଡ଼, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ତ୍ରିପୁରା ଓ ମିଜୋରାମ ଉପର ଦେଇ ଯାଇଥାଏ । ଆସାମ ଏହି ତାଲିକାରେ ନାହିଁ ।
(ii) ଭାରତର ପଶ୍ଚିମତମ ଦ୍ରାଘିମାରେଖା କେଉଁଟି ?
(କ) ୯୭°୨୫' ପୂ. (ଖ) ୭୭°୬' ପୂ. (ଗ) ୬୮°୭' ପୂ. (ଘ) ୮୨°୩୦' ପୂ.
ଉତ୍ତର: (ଗ) ୬୮°୭' ପୂ.
ବିଶ୍ଳେଷଣ: ଭାରତର ପଶ୍ଚିମତମ ଦ୍ରାଘିମାରେଖା ଗୁଜୁରାଟର କଚ୍ଛ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଇ ଯାଇଥାଏ ଯାହାର ମାପ ୬୮°୭' ପୂର୍ବ । ୯୭°୨୫' ପୂ. ହେଉଛି ପୂର୍ବତମ ଦ୍ରାଘିମାରେଖା ଏବଂ ୮୨°୩୦' ପୂ. ହେଉଛି ଭାରତୀୟ ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ରେଖା ।
(iii) ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ, ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ, ବିହାର, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ଏବଂ ସିକିମ୍ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସୀମାରେଖା କେଉଁ ଦେଶ ସହିତ ଲାଗିରହିଛି ?
(କ) ଚୀନ (ଖ) ଭୁଟାନ (ଗ) ନେପାଳ (ଘ) ମିଆଁମାର
ଉତ୍ତର: (ଗ) ନେପାଳ
ବିଶ୍ଳେଷଣ: ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ, ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ, ବିହାର, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ଏବଂ ସିକିମ୍ - ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ନେପାଳ ସହିତ ସୀମା ବାଣ୍ଟିଥାନ୍ତି ।
(iv) ଆସନ୍ତା ଗ୍ରୀଷ୍ମାବକାଶରେ ତୁମେ ଯଦି କାଭାରତ୍ତୀ ଯିବାକୁ ଚାହଁ ତେବେ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯିବ ?
(କ) ପୁଡୁଚେରୀ (ଖ) ଆଣ୍ଡାମାନ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ (ଗ) ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ (ଘ) ଡାମନ ଏବଂ ଡିଉ
ଉତ୍ତର: (ଗ) ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ
ବିଶ୍ଳେଷଣ: କାଭାରତ୍ତୀ ହେଉଛି ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ ।
(v) ମୋର ଜଣେ ବିଦେଶୀ ସାଙ୍ଗ ଯାହାର ଦେଶ ଆମ ଦେଶର ସୀମାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁନାହିଁ । ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ୟରୁ ଦେଶଟିକୁ ବାଛ ।
(କ) ଭୁଟାନ (ଖ) ବାଂଲାଦେଶ (ଗ) ତାଜାକିସ୍ତାନ (ଘ) ନେପାଳ
ଉତ୍ତର: (ଗ) ତାଜାକିସ୍ତାନ
ବିଶ୍ଳେଷଣ: ଭୁଟାନ, ବାଂଲାଦେଶ ଓ ନେପାଳ ଭାରତର ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶ ଏବଂ ସ୍ଥଳ ସୀମା ବାଣ୍ଟିଥାନ୍ତି । ତାଜାକିସ୍ତାନ ଭାରତ ସହିତ ସିଧାସଳଖ ସୀମା ବାଣ୍ଟେ ନାହିଁ ।
୨. ନିମ୍ନଲିଖୂତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖ ।
(i) ଆରବ ସାଗରରେ ଥିବା କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ନାମ କ'ଣ ?
ଉତ୍ତର: ଆରବ ସାଗରରେ ଥିବା କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ନାମ ହେଉଛି ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ ।
(ii) ଭାରତର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ କେଉଁ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜଟି ଅବସ୍ଥିତ ?
ଉତ୍ତର: ଭାରତର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ରହିଛି ।
(iii) ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଥିବା କେଉଁ ଦୁଇଟି ଦ୍ୱୀପ ରାଷ୍ଟ୍ର ଆମର ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶ ଅଟନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର: ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ଦ୍ୱୀପ ରାଷ୍ଟ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ଓ ମାଳଦ୍ୱୀପ ।
(iv) କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତଠାରୁ ବଡ଼ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ନାମ କ’ଣ କ'ଣ ?
ଉତ୍ତର: କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତଠାରୁ ବଡ଼ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ:
୧. ରୁଷିଆ
୨. କାନାଡ଼ା
୩. ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା
୪. ଚୀନ୍
୫. ବ୍ରାଜିଲ୍
୬. ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ
(v) ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରୁ କେଉଁ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ପୂର୍ବକାଳରେ ସମୁଦ୍ରପଥରେ ସଂପର୍କ ଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳରୁ ପୂର୍ବକାଳରେ ପୂର୍ବ ଏସିଆର ଦେଶଗୁଡ଼ିକ (ଯଥା: ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ, ମାଲୟେସିଆ, ଥାଇଲାଣ୍ଡ) ସହିତ ସମୁଦ୍ରପଥରେ ସଂପର୍କ ଥିଲା । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଆରବ ଓ ଇଉରୋପୀୟ ବଣିକମାନେ ମଧ୍ୟ ଭାରତ ସହିତ ବାଣିଜ୍ୟ କାରବାର କରୁଥିଲେ ।
୩. ଭାରତରେ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଯଥାକ୍ରମେ ୨ ଘଣ୍ଟା ବ୍ୟବଧାନ ଥାଏ ମାତ୍ର ଘଣ୍ଟାରେ ସମାନ ଥାଏ । ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ ହୁଏ ?
ଉତ୍ତର:
ପୃଥିବୀ ନିଜ ଅକ୍ଷ ଉପରେ ପଶ୍ଚିମରୁ ପୂର୍ବକୁ ଘୂରିଥାଏ । ଏହି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଯୋଗୁଁ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରାଘିମାରେଖାରେ ସମୟର ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ପୃଥିବୀ ୧° ଦ୍ରାଘିମା ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ୪ ମିନିଟ୍ ସମୟ ନିଏ ।
୧. ସମୟ ବ୍ୟବଧାନର କାରଣ: ଭାରତର ପୂର୍ବତମ ଦ୍ରାଘିମାରେଖା (୯୭°୨୫' ପୂ.) ଏବଂ ପଶ୍ଚିମତମ ଦ୍ରାଘିମାରେଖା (୬୮°୭' ପୂ.) ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାୟ ୩୦° (୯୭°୨୫' - ୬୮°୭' = ୨୯°୧୮' ≈ ୩୦°) ଦ୍ରାଘିମାଗତ ବ୍ୟବଧାନ ରହିଛି । ଏହି ୩୦° ଦ୍ରାଘିମାଗତ ବ୍ୟବଧାନ ଯୋଗୁଁ ପୂର୍ବତମ ଓ ପଶ୍ଚିମତମ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟର ପାର୍ଥକ୍ୟ ହେଉଛି:
୩୦° × ୪ ମିନିଟ୍/ଡିଗ୍ରୀ = ୧୨୦ ମିନିଟ୍ = ୨ ଘଣ୍ଟା ।
ଏହି କାରଣରୁ ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ହେବାର ପ୍ରାୟ ୨ ଘଣ୍ଟା ପରେ ଗୁଜୁରାଟର କଚ୍ଛ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ହୋଇଥାଏ । ସେହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ୨ ଘଣ୍ଟାର ବ୍ୟବଧାନ ଦେଖାଯାଏ ।
୨. ଘଣ୍ଟାରେ ସମାନ ସମୟର କାରଣ (ଭାରତୀୟ ପ୍ରମାଣ ସମୟ - IST): ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାନ୍ତରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟର ଏହି ବ୍ୟବଧାନ ଯୋଗୁଁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ଭାରତ ଏକ ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ରେଖା ଗ୍ରହଣ କରିଛି ।
ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ମିର୍ଜାପୁର ଦେଇ ଯାଇଥିବା ୮୨°୩୦' ପୂର୍ବ ଦ୍ରାଘିମାରେଖାକୁ ଭାରତର ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ରେଖା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି ।
ଏହି ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ରେଖାର ସ୍ଥାନୀୟ ସମୟକୁ ସମଗ୍ର ଭାରତ ପାଇଁ ଭାରତୀୟ ପ୍ରମାଣ ସମୟ (Indian Standard Time - IST) ଭାବରେ ଧରାଯାଏ ।
ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଗୁଁ, ଦେଶର ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଘଣ୍ଟାରେ ସମାନ ସମୟ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଓ ଯୋଗାଯୋଗ ପାଇଁ ସୁବିଧାଜନକ ହୋଇଥାଏ ।
୪. ମାନଚିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ : ମାନଚିତ୍ର ଦେଖ୍ ଚିହ୍ନଟ କର ।
(i) ଆରବ ସାଗରରେ ଓ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭାରତୀୟ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କର ।
ଉତ୍ତର:
ଆରବ ସାଗରରେ: ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ
ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ: ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ
(ii) ଭାରତ ଉପମହାଦେଶରେ ଥିବା ଦେଶ ସମୂହ ।
ଉତ୍ତର: ଭାରତ ଉପମହାଦେଶରେ ଥିବା ଦେଶ ସମୂହ ହେଲେ:
ଭାରତ
ପାକିସ୍ତାନ
ନେପାଳ
ଭୁଟାନ
ବାଂଲାଦେଶ
ଶ୍ରୀଲଙ୍କା
ମାଳଦ୍ୱୀପ
(iii) ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟଦେଇ କର୍କଟକ୍ରାନ୍ତି ଯାଇଅଛି ।
ଉତ୍ତର: କର୍କଟକ୍ରାନ୍ତି ନିମ୍ନଲିଖିତ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟଦେଇ ଯାଇଅଛି:
ଗୁଜୁରାଟ
ରାଜସ୍ଥାନ
ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ
ଛତିଶଗଡ଼
ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ
ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ
ତ୍ରିପୁରା
ମିଜୋରାମ
(iv) ମୂଳଭୂଖଣ୍ଡର ଦକ୍ଷିଣତମ ସ୍ଥାନର ଅକ୍ଷାଂଶ ।
ଉତ୍ତର: ମୂଳଭୂଖଣ୍ଡର ଦକ୍ଷିଣତମ ସ୍ଥାନ (କନ୍ୟାକୁମାରୀ) ର ଅକ୍ଷାଂଶ ହେଉଛି ୮°୪' ଉତ୍ତର ।
(v) ଭାରତଠାରୁ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାକୁ ପୃଥକ୍ କରୁଥିବା ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଜଳରାଶି ।
ଉତ୍ତର: ଭାରତଠାରୁ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାକୁ ପୃଥକ୍ କରୁଥିବା ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଜଳରାଶି ହେଉଛି ପକ୍ ପ୍ରଣାଳୀ (Palk Strait) ।
(vi) କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ସମୂହ ।
ଉତ୍ତର: ଭାରତର କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ ସମୂହ ହେଲେ:
ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ
ଚଣ୍ଡିଗଡ଼
ଦାଦ୍ରା ଓ ନଗର ହାବେଲି ଏବଂ ଡାମନ ଓ ଡିଉ
ଦିଲ୍ଲୀ
ଲାକ୍ଷାଦ୍ୱୀପ
ପୁଡ଼ୁଚେରୀ
ଜାମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର
ଲାଦାଖ
୫. (ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ) ତୁମ ପାଇଁ କାମ :
(i) ତୁମ ରାଜ୍ୟର ଅକ୍ଷାଂଶୀୟ ଓ ଦ୍ରାଘିମାରେଖୀୟ ବିସ୍ତାର ଅଙ୍କନ କର ।
ଉତ୍ତର: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ । ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଭୌଗୋଳିକ ମାନଚିତ୍ର ସଂଗ୍ରହ କରିବେ ଏବଂ ସେଥିରେ ନିଜ ରାଜ୍ୟର ସର୍ବନିମ୍ନ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅକ୍ଷାଂଶୀୟ ରେଖା ଏବଂ ସର୍ବପୂର୍ବ ଓ ସର୍ବପଶ୍ଚିମ ଦ୍ରାଘିମାରେଖାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ଅଙ୍କନ କରିବେ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଓଡ଼ିଶାର ଅକ୍ଷାଂଶୀୟ ବିସ୍ତାର ପ୍ରାୟ ୧୭°୪୯' ଉ. ରୁ ୨୨°୩୪' ଉ. ଏବଂ ଦ୍ରାଘିମାଗତ ବିସ୍ତାର ପ୍ରାୟ ୮୧°୨୯' ପୂ. ରୁ ୮୭°୨୯' ପୂ. ।
(ii) ‘ସିଲ୍କମାର୍ଗ’ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ତଥ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କର । ତା’ସହିତ ଏହି ଉଚ୍ଚ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରେ ଗମନାଗମନ ସୁବିଧା ପାଇଁ ହେଉଥିବା ବିକାଶ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଜାଣ ।
ଉତ୍ତର: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ ।
ସିଲ୍କମାର୍ଗ (Silk Route): ଏହା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏସିଆ, ଇଉରୋପ ଓ ଆଫ୍ରିକାକୁ ସଂଯୋଗ କରୁଥିବା ଏକ ଐତିହାସିକ ବାଣିଜ୍ୟ ପଥର ନେଟୱର୍କ ଥିଲା । ଏହି ମାର୍ଗ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚୀନରୁ ରେଶମ ବ୍ୟବସାୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ସିଲ୍କମାର୍ଗ' କୁହାଯାଉଥିଲା । ଏହା କେବଳ ରେଶମ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଣ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ, ଧର୍ମ, ସଂସ୍କୃତି ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଦ୍ୟାର ଆଦାନ ପ୍ରଦାନରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା । ଭାରତ ଏହି ମାର୍ଗର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ଥିଲା ।
ଉଚ୍ଚ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରେ ଗମନାଗମନ ସୁବିଧା ପାଇଁ ବିକାଶ:
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଉଚ୍ଚ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରେ ଗିରିପଥ (mountain passes) ଗୁଡ଼ିକ ଗମନାଗମନର ମୁଖ୍ୟ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା ।
ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଗମନାଗମନକୁ ସୁଗମ କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ବିକାଶମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଉଛି ।
ରାସ୍ତା ନିର୍ମାଣ: ଉଚ୍ଚ ପର୍ବତମାଳାରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ସୁଗମ ରାସ୍ତା ନିର୍ମାଣ କରାଯାଉଛି, ଯାହା ସୈନ୍ୟବାହିନୀ, ପର୍ଯ୍ୟଟକ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ସୁଡ଼ଙ୍ଗ (Tunnels): ଦୁର୍ଗମ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯାତାୟାତ ସମୟ ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ ବର୍ଷସାରା ସଂଯୋଗ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ସୁଡ଼ଙ୍ଗ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଉଛି (ଯଥା: ଅଟଳ ସୁଡ଼ଙ୍ଗ) ।
ରେଳପଥ: କେତେକ ଉଚ୍ଚ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରେ ରେଳପଥର ବିକାଶ କରାଯାଉଛି, ଯାହା ମାଲ ପରିବହନ ଓ ଯାତ୍ରୀ ପରିବହନରେ ସହାୟକ ହେଉଛି ।
ବିମାନବନ୍ଦର: ଦୁର୍ଗମ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିମାନବନ୍ଦର ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇ ବିମାନ ସେବା ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଉଛି, ଯାହା ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ।
ରୋପୱେ (Ropeways): ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଯାତାୟାତ ପାଇଁ ରୋପୱେର ବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି ।
ଏହିସବୁ ବିକାଶ ଯୋଗୁଁ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳର ଅର୍ଥନୀତି, ସୁରକ୍ଷା ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉନ୍ନତି ଘଟୁଛି ।
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
୪.୧ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି ରଣନୀତି (Exam Preparation Strategies):
ମାନଚିତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ: ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତୁ । ରାଜ୍ୟ, ରାଜଧାନୀ, କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳ, ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶ, କର୍କଟକ୍ରାନ୍ତି, ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ରେଖା, ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ, ଉପକୂଳ ରେଖା ଆଦିକୁ ମାନଚିତ୍ରରେ ଚିହ୍ନଟ କରି ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ।
ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ ମନେରଖିବା: ଭାରତର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ, ଅକ୍ଷାଂଶୀୟ ଓ ଦ୍ରାଘିମାଗତ ବିସ୍ତାର, ସ୍ଥଳ ଓ ଜଳ ସୀମାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ, ବିଶ୍ୱରେ ଭାରତର ସ୍ଥାନ (୭ମ ବୃହତ୍ତମ) ଭଳି ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମନେରଖନ୍ତୁ ।
ଧାରଣାଗତ ସ୍ପଷ୍ଟତା: ସୁଏଜ କେନାଲ୍, ରେଶମ ମାର୍ଗ, ଭାରତୀୟ ପ୍ରମାଣ ସମୟର ଆବଶ୍ୟକତା, ଦ୍ରାଘିମାଗତ ବିସ୍ତାର ଯୋଗୁଁ ସମୟର ପାର୍ଥକ୍ୟ ଆଦି ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ।
ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ସମାଧାନ କରନ୍ତୁ । ଏହା ଆପଣଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷାରେ କିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିପାରେ ସେ ବିଷୟରେ ଧାରଣା ଦେବ ।
ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ । ଏହା ପରୀକ୍ଷା ପୂର୍ବରୁ ଦ୍ରୁତ ପୁନରାବୃତ୍ତି (quick revision) ପାଇଁ ସହାୟକ ହେବ ।
ସମୟ ପରିଚାଳନା: ପରୀକ୍ଷାରେ ସମୟ ପରିଚାଳନା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ଦେଇ ଉତ୍ତର ଲେଖିବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ।
୪.୨ ୧୦୦/୧୦୦ ସ୍କୋରିଂ ସିକ୍ରେଟ୍ସ (100/100 Scoring Secrets):
ସଠିକ୍ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉତ୍ତର: ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ସଠିକ୍ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଲେଖନ୍ତୁ । ଅଯଥା କଥା ଲେଖିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତୁ ।
ପଏଣ୍ଟ ଆକାରରେ ଉତ୍ତର: ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତରକୁ ପଏଣ୍ଟ ଆକାରରେ ଲେଖନ୍ତୁ । ଏହା ଉତ୍ତରକୁ ଅଧିକ ସୁସଂଗଠିତ ଓ ପଢ଼ିବାକୁ ସହଜ କରିଥାଏ ।
ମାନଚିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଠିକତା: ମାନଚିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଥିରେ ସାମାନ୍ୟ ଭୁଲ୍ ମଧ୍ୟ ମାର୍କ କାଟିପାରେ ।
ପରିଷ୍କାର ହସ୍ତାକ୍ଷର: ପରିଷ୍କାର ଓ ସୁନ୍ଦର ହସ୍ତାକ୍ଷର ପରୀକ୍ଷକଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ ।
ଡାଇଗ୍ରାମ ଓ ଚିତ୍ର: ଯଦି ସମ୍ଭବ, ଉତ୍ତରରେ ଡାଇଗ୍ରାମ ବା ଚିତ୍ର (ଯଥା: ଭାରତର ମାନଚିତ୍ରରେ କର୍କଟକ୍ରାନ୍ତି ଦର୍ଶାଇବା) ଅଙ୍କନ କରନ୍ତୁ । ଏହା ଉତ୍ତରକୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କରିଥାଏ ।
୪.୩ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Student Errors):
ଅକ୍ଷାଂଶ ଓ ଦ୍ରାଘିମା ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: ଅନେକ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ଅକ୍ଷାଂଶୀୟ ଓ ଦ୍ରାଘିମାଗତ ବିସ୍ତାରକୁ ମନେରଖିବାରେ ଭୁଲ୍ କରନ୍ତି । ଏହାକୁ ବାରମ୍ବାର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ।
ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ରେଖା: ଭାରତର ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ରେଖା (୮୨°୩୦' ପୂ.) ଏବଂ ଏହାର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ନ ବୁଝିବା ।
ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଲ୍ କରିବା: ଭାରତର ସ୍ଥଳ ଓ ଜଳ ସୀମା ସହିତ ଲାଗିଥିବା ପଡ଼ୋଶୀ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ନାମ ମନେରଖିବାରେ ଭୁଲ୍ କରିବା ।
ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀ: ରାଜ୍ୟ ଓ କେନ୍ଦ୍ରଶାସିତ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜଧାନୀଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଲ୍ କରିବା ।
ମାନଚିତ୍ରରେ ଭୁଲ୍ ଚିହ୍ନଟ: ମାନଚିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଲ୍ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ।
ସମୟ ବ୍ୟବଧାନର କାରଣ: ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ମଧ୍ୟରେ ୨ ଘଣ୍ଟାର ସମୟ ବ୍ୟବଧାନର କାରଣକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝାଇ ନ ପାରିବା ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)