ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 GeoEco Ch02 Geo Ch01 L02 ପ୍ରାକୃତିକ ବିଭାଗ

BSE ODISHA CLASS 9 • UTKAL MASTER STROKE

ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ

ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Geography

୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଭାରତର ଭୌତିକ ଲକ୍ଷଣ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ଭୂପ୍ରକୃତି ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏହା ପୃଥିବୀର ଭୂ-ଅଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଗତିବିଧି, ଯଥା: ମହାଦେଶୀୟ ସଂଚଳନବାଦ (Continental Drift Theory) ଓ ପ୍ଲେଟ୍ ଟେକ୍ଟୋନିକ୍ସ (Plate Tectonics) କିପରି ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ । ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଛଅଟି ଭୌତିକ ବିଭାଗ (ଉତ୍ତରସ୍ଥ ପର୍ବତମାଳା, ଉତ୍ତରସ୍ଥ ବିଶାଳ ସମତଳଭୂମି, ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି, ଭାରତୀୟ ବିଶାଳ ମରୁଭୂମି, ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ସମତଳ ଭୂମି ଏବଂ ଦ୍ବୀପପୁଞ୍ଜ) ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିସ୍ତୃତ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଭାଗର ଗଠନ, ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଏବଂ ମହତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି । ଶେଷରେ, ଓଡ଼ିଶାର ଅବସ୍ଥିତି, କ୍ଷେତ୍ରଫଳ, ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଜନ ଏବଂ ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଭୂପ୍ରାକୃତିକ ବିଭାଗ (ମଧ୍ୟ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳ, ପଶ୍ଚିମସ୍ଥ ମାଳଅଞ୍ଚଳ, ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ସମତଳଅଞ୍ଚଳ) ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି ।

ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ ଓ ସଂକଳ୍ପନାତ୍ମକ ସ୍ଥାପତ୍ୟ (Mind Map & Conceptual Architecture):

ପ୍ରାକୃତିକ ବିଭାଗ

│

├── ଭୌତିକ ଲକ୍ଷଣର ମୂଳଦୁଆ

│ ├── ଭୂ-ବିଜ୍ଞାନ (Geology)

│ ├── ମହାଦେଶୀୟ ସଂଚଳନବାଦ (Continental Drift Theory)

│ │ ├── ପାଞ୍ଜିଆ (Pangaea) → ଲରେସିଆ (Laurasia) ଓ ଗଣ୍ଡଓ୍ବାନାଲ୍ୟାଣ୍ଡ (Gondwanaland)

│ │ └── ହିମାଳୟର ସୃଷ୍ଟି (Tethys ସାଗରରୁ)

│ └── ପ୍ଲେଟ୍ ଟେକ୍ଟୋନିକ୍ସ (Plate Tectonics)

│ ├── ୭ଟି ବୃହତ୍ ଓ ୨୦ଟି କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ଲେଟ୍

│ ├── ପ୍ଲେଟ୍ ଗତିର କାରଣ (ତାପ ଓ ପରିଚଳନ ପ୍ରକ୍ରିୟା)

│ └── ପ୍ଲେଟ୍ ସୀମା (Convergent - ପରସ୍ପର ମୁଖୀ, Divergent - ବିପରୀତ ମୁଖୀ)

│

├── ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ୬ଟି ଭୌତିକ ବିଭାଗ

│ ├── ୧. ଉତ୍ତରସ୍ଥ ପର୍ବତମାଳା

│ │ ├── କାରାକୋରମ (K₂)

│ │ ├── ହିମାଳୟ (ତରୁଣ ଭଙ୍ଗିଳ ପର୍ବତମାଳା)

│ │ │ ├── ସିଓ୍ୱାଲିକ (ବାହ୍ୟ ହିମାଳୟ) - ଡୁନ୍ (Duns)

│ │ │ ├── ହିମାଚଳ (ମଧ୍ୟ ହିମାଳୟ) - ପିରପାଞ୍ଜାଲ, ଧଉଳାଧର, ମହାଭାରତ

│ │ │ └── ହିମାଦ୍ରୀ (ବୃହତ୍ ହିମାଳୟ) - ଏଭରେଷ୍ଟ, କାଞ୍ଚନଜଙ୍ଗା

│ │ ├── ଆଞ୍ଚଳିକ ବିଭାଜନ (ପଞ୍ଜାବ, କୁମାୟୁନ, ନେପାଳ, ଆସାମ ହିମାଳୟ)

│ │ └── ପୂର୍ବାଚଳ (Patkai Bum, Naga, Mizoram, Lushai Hills) - ଗିରିପଥ (Passes)

│ ├── ୨. ଉତ୍ତରସ୍ଥ ବିଶାଳ ସମତଳଭୂମି

│ │ ├── ଗଠନ (ସିନ୍ଧୁ, ଗଙ୍ଗା, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ)

│ │ ├── ବିଭାଜନ (ପଞ୍ଜାବ, ଗାଙ୍ଗେୟ, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ସମତଳଭୂମି)

│ │ ├── ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (ଭାବର, ତରାଇ, ଭାଙ୍ଗର, ଖଦର, କଙ୍କର)

│ │ └── ମହତ୍ତ୍ୱ (କୃଷି, ଜନସଂଖ୍ୟା)

│ ├── ୩. ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି

│ │ ├── ଗଠନ (ଆଗ୍ନେୟ ଓ ରୂପାନ୍ତରିତ ଶିଳା)

│ │ ├── କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳ (ମାଲଓ୍ବା, ବୁନ୍ଦେଲଖଣ୍ଡ, ବଘେଲଖଣ୍ଡ, ଛୋଟନାଗପୁର)

│ │ ├── ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମି (ଡେକାନଟ୍ରାପ୍, କୃଷ୍ଣ ମୃତ୍ତିକା)

│ │ ├── ପଶ୍ଚିମଘାଟ (ସହ୍ୟାଦ୍ରୀ, ନୀଳଗିରି, ଆନ୍ନାଇମୁଡ଼ି, ଦୋଦାବେତ୍ତା)

│ │ ├── ପୂର୍ବଘାଟ (ଦେଓମାଳୀ)

│ │ └── ଆରାବଳୀ (ପୁରାତନ, କ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତ)

│ ├── ୪. ଭାରତୀୟ ବିଶାଳ ମରୁଭୂମି (ଥର ମରୁଭୂମି, ବରଖାନ, ଅନ୍ତଃସ୍ତଳୀୟ ନଦୀ)

│ ├── ୫. ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ସମତଳ ଭୂମି

│ │ ├── ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ (କଙ୍କଣ, କନ୍ନଡ଼, ମାଲାବାର) - ଉପସ୍ରବ (Lagoon)

│ │ └── ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ (ଉତ୍ତର ସରକାର, କରମଣ୍ଡଳ) - ତ୍ରିକୋଣଭୂମି (Delta)

│ └── ୬. ଦ୍ବୀପପୁଞ୍ଜ

│ ├── ଲାକ୍ଷାଦ୍ବୀପ (ପ୍ରବାଳକୀଟ, କାଭାରତ୍ତି)

│ └── ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର (ଜ୍ଵାଳାମୁଖୀ ପର୍ବତ, ବ୍ୟାରେନ ଦ୍ବୀପ)

│

└── ଓଡ଼ିଶାର ଭୂପ୍ରକୃତି

├── ଅବସ୍ଥିତି ଓ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ

├── ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ (୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା)

└── ୩ଟି ମୁଖ୍ୟ ଭୂପ୍ରାକୃତିକ ବିଭାଗ

├── ୧. ମଧ୍ୟ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳ (ଦେଓମାଳୀ)

├── ୨. ପଶ୍ଚିମସ୍ଥ ମାଳଅଞ୍ଚଳ

└── ୩. ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ସମତଳଅଞ୍ଚଳ

୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)

୨.୧ ଭୌତିକ ଲକ୍ଷଣର ମୂଳଦୁଆ

ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ପର୍ବତ, ମାଳଭୂମି, ସମତଳ ଭୂମି, ମରୁଭୂମି ଏବଂ ଦ୍ବୀପପୁଞ୍ଜ ଭଳି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଭୂମିରୂପ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଭୂମିରୂପଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଅବକ୍ଷୟ ଓ ଅବକ୍ଷେପଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନାହିଁ, ବରଂ ଭୂ-ଅଭ୍ୟନ୍ତରରେ ହେଉଥିବା ଆଲୋଡ଼ନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ।

ଭୂ-ବିଜ୍ଞାନ (Geology): ପୃଥିବୀର ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂରଚନା ବିଷୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ବିଜ୍ଞାନକୁ ଭୂ-ବିଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ । ଏଥିରେ ସଂପୃକ୍ତ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନଙ୍କୁ ଭୂ-ବିଜ୍ଞାନୀ (Geologist) କୁହାଯାଏ ।

ମହାଦେଶୀୟ ସଂଚଳନବାଦ (Continental Drift Theory):

ପ୍ରାୟ ୩୦୦ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଆଜିର ସାତଟି ମହାଦେଶ ପରସ୍ପର ସହ ସଂଲଗ୍ନ ଥିଲେ ଏବଂ ସେହି ବିଶାଳ ମହାଦେଶର ନାମ ଥିଲା ପାଞ୍ଜିଆ (Pangaea) ।

ପାଞ୍ଜିଆର ଉତ୍ତରାଂଶକୁ ଲରେସିଆ (Laurasia) ବା ଆଙ୍ଗାରାଲାଣ୍ଡ (Angaraland) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣଭାଗକୁ ଗଣ୍ଡଓ୍ବାନାଲ୍ୟାଣ୍ଡ (Gondwanaland) କୁହାଯାଉଥିଲା ।

ଆଙ୍ଗାରାଲାଣ୍ଡ ଉତ୍ତର ଆମେରିକା, ଗ୍ରୀନ୍‌ଲ୍ୟାଣ୍ଡ, ଇଉରୋପ ଏବଂ ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ତରସ୍ଥ ଏସିଆର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗକୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା ।

ଗଣ୍ଡଓ୍ବାନାଲ୍ୟାଣ୍ଡ ଦକ୍ଷିଣ ଆମେରିକା, ଆଫ୍ରିକା, ମାଲାଗାସୀ, ଆରବ ଏବଂ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ଭାରତ, ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ଓ ଆଣ୍ଟାର୍କଟିକାକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଥିଲା ।

ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ପାଞ୍ଜିଆ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡ ହେଲା ଓ ବିଖଣ୍ଡିତ ଭାଗଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯିବାରୁ ଆଜିର ମହାଦେଶ ଓ ମହାସାଗର ଗୁଡ଼ିକ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଅଛି ।

ହିମାଳୟର ସୃଷ୍ଟି: ଆଜି ଯେଉଁଠି ସୁଉଚ୍ଚ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ଓ ଉତ୍ତରଭାରତର ବିସ୍ତୃତ ସମତଳଭୂମି ଅଛି, ସେଠାରେ ଏକଦା ଟେଥ୍ସ୍ (Tethys) ନାମକ ଏକ ଅଗଭୀର ସମୁଦ୍ର ଥିଲା । ଗଣ୍ଡଓ୍ବାନାଲାଣ୍ଡ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉତ୍ତର ଆଡ଼କୁ ଗତିକରିବାରୁ ଟେଥ୍ସ୍ ସାଗରରେ ଥିବା ପଟୁମାଟି ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇ ସେଥ୍ରେ ଭାଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି ହେବାରୁ ଆଜିର ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା ସୃଷ୍ଟି ହେଲା । ତେଣୁ ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାକୁ ତରୁଣ ଭଙ୍ଗିଳ ପର୍ବତମାଳା କୁହାଯାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ବର୍ଷଧରି ଚାଲିବାରୁ ଓ ଏବେବି ଅବ୍ୟାହତ ଥିବାରୁ ହିମାଳୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ ହେଉଅଛି ।

ପ୍ଲେଟ୍ ଟେକ୍ଟୋନିକ୍ସ (Plate Tectonics):

ମହାଦେଶୀୟ ସଂଚଳନବାଦ ମହାଦେଶୀୟ ଭୂଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକର ମନ୍ଥର ଗତି ଯୋଗୁଁ ହିଁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଛି ।

ପୃଥିବୀର ଭୂତ୍ବକ୍ ସାତଟି ବୃହତ୍ ଓ ୨୦ଟି କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ଲେଟରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଅଛି ।

ସାତଟି ବୃହତ୍ ପ୍ଲେଟ୍:

1. ୟୁରେସିଆ ପ୍ଲେଟ୍ (Eurasian Plate)

2. ଭାରତ-ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ପ୍ଲେଟ୍ (Indo-Australian Plate)

3. ଉତ୍ତର ଆମେରିକା ପ୍ଲେଟ୍ (North American Plate)

4. ଦକ୍ଷିଣ ଆମେରିକା ପ୍ଲେଟ୍ (South American Plate)

5. ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରୀୟ ପ୍ଲେଟ୍ (Pacific Plate)

6. ଆଫ୍ରିକୀୟ ପ୍ଲେଟ୍ (African Plate)

7. ଆଣ୍ଟାର୍କଟିକା ପ୍ଲେଟ୍ (Antarctic Plate)

ପ୍ଲେଟ୍ ଗତିର କାରଣ: ପୃଥିବୀର ଅଭ୍ୟନ୍ତରରେ ଥିବା ତାପ ଏହି ପ୍ଲେଟଗୁଡ଼ିକର ଗତିପାଇଁ ଦାୟୀ । ଭୂଅଭ୍ୟନ୍ତରରେ ଆଣବିକ ଅବକ୍ଷୟ (Radioactive decay) ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ତାପ ବାହାରକୁ ଆସିପାରେ ନାହିଁ କାରଣ ଶିଳାଗୁଡ଼ିକ ତାପ କୁପରିବାହୀ । ତେଣୁ ଏହି ତାପ ଶିଳାକୁ ତରଳାଇ ଦିଏ ଏବଂ ପରିଚଳନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସୃଷ୍ଟିକରେ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶିଳାକୁ ଗତି ପ୍ରଦାନ କରେ ।

ପ୍ଲେଟ୍ ଗତିର ପ୍ରକାରଭେଦ:

ପରସ୍ପର ମୁଖୀ (Convergent) ପ୍ଲେଟ୍ ସୀମା: ଦୁଇଟି ପ୍ଲେଟ୍ ଭିନ୍ନ ଦିଗରୁ ପରସ୍ପରର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୁଅନ୍ତି । ଫଳରେ ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧକ୍କା କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଅନ୍ୟ ଉପରେ କିମ୍ବା ତଳେ ଚାଲିଯାଏ । ଏହାଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗ (folding) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଓ ପର୍ବତମାଳା ଗଠିତ ହୁଏ ।

ବିପରୀତ ମୁଖୀ (Divergent) ପ୍ଲେଟ୍ ସୀମା: ପ୍ଲେଟଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯାଆନ୍ତି ଓ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଗତି କରନ୍ତି । ଏହାଦ୍ୱାରା ଫାଟ (fault) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।

ଏହି ଭାଙ୍ଗ ଓ ଫାଟ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଅଧିକାଂଶ ଭୂରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ ।

୨.୨ ଭାରତର ପ୍ରମୁଖ ଭୌତିକ ବିଭାଗ

ଭାରତକୁ ଭୂମିରୂପ, ଢାଲୁ ଏବଂ ଉଚ୍ଚତା ଭିତ୍ତିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଛଅଗୋଟି ଭୌତିକ ବିଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରାଯାଇଥାଏ:

୧. ଉତ୍ତରସ୍ଥ ପର୍ବତମାଳା

୨. ଉତ୍ତରସ୍ଥ ବିଶାଳ ସମତଳ ଭୂମି

୩. ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି

୪. ଭାରତୀୟ ବିଶାଳ ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳ

୫. ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ସମତଳ ଭୂମି

୬. ଦ୍ବୀପପୁଞ୍ଜ

୨.୨.୧ ଉତ୍ତରସ୍ଥ ପର୍ବତମାଳା:

ଏହା ପଶ୍ଚିମରେ ପାମିର ମାଳଭୂମିଠାରୁ ପୂର୍ବଦିଗରେ ଭାରତ ଓ ମିଆଁମାର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାୟ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ବିସ୍ତାରଲାଭ କରିଛି ।

ଏହାର ଆକାର ଏକ ଚାପ ସଦୃଶ ଏବଂ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୩୬୦୦ କି.ମି. ।

ପ୍ରସ୍ତ ସ୍ଥଳ ବିଶେଷରେ (ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶରେ) ୧୫୦ କି.ମି.ରୁ ୪୦୦ କି.ମି. (କାଶ୍ମୀରରେ) ହୋଇଥାଏ ।

କାରାକୋରମ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ: ପାମିର ମାଳଭୂମିଠାରୁ କାଶ୍ମୀର ଅନ୍ତର୍ଗତ ସିନ୍ଧୁନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବିଛି । ଏଥିରେ ବାଲଟୋରା ଓ ସିଆଚିନ୍ ଭଳି ସୁଦୀର୍ଘ ହିମବାହ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି । ସିଆଚିନ୍ ହିମବାହର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୭୫ କି.ମି. । ପୃଥିବୀର ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ K₂ (ଗଡ଼ଉଇନ୍ ଅଷ୍ଟିନ୍) ଏହା କାରାକୋରମ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ହିମାଳୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ: ସିନ୍ଧୁନଦୀ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଲମ୍ବିଛି । ଏହାକୁ ତରୁଣ ଭଙ୍ଗିଳ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ କୁହାଯାଏ ।

ହିମାଳୟର ତିନୋଟି ସମାନ୍ତର ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ (ଦକ୍ଷିଣରୁ ଉତ୍ତରକୁ):

1. ସିଓ୍ୱାଲିକ ବା ବାହ୍ୟ ହିମାଳୟ (Siwalik / Outer Himalayas):

ସବୁଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ସବୁଠାରୁ କମ୍ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ।

ହାରାହାରି ଉଚ୍ଚତା ୧୦୦୦ ରୁ ୧୨୦୦ ମିଟର ମଧ୍ୟରେ ।

ଗୋଡ଼ିମାଟି, କର୍ଦ୍ଦମ ଓ ପରସ୍ପର ସହିତ ବାନ୍ଧିହୋଇନଥିବା ଶିଳାଭଳି ପଦାର୍ଥରେ ଗଠିତ ।

ପ୍ରସ୍ତୁ ୧୦-୫୦ କି.ମି. ।

ଡୁନ୍ (Doon): ଏଥିରେ ଅନେକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଉପତ୍ୟକା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯଥା: ଡେରାଡୁନ୍, କୋଟଲିଡୁନ୍, ପାଟ୍‌ଲିଡୁନ୍ ।

2. ମଧ୍ୟ ହିମାଳୟ ବା ହିମାଚଳ (Middle Himalayas / Himachal):

ସିଓ୍ୱାଲିକର ଠିକ୍ ଉତ୍ତରକୁ ଅବସ୍ଥିତ ।

ହାରାହାରି ଉଚ୍ଚତା ୪୦୦୦-୪୫୦୦ ମିଟର ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୁ ପ୍ରାୟ ୮୦ କି.ମି. ।

ଝରଣା, ଜଳପ୍ରପାତ ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ଛୋଟଛୋଟ ନଦୀ ଏହାର ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଉପତ୍ୟକାରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଦୃଶ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି ।

କାଶ୍ମୀର ଉପତ୍ୟକା, କାଙ୍ଗ୍ରା ଓ କୁଲୁ ଉପତ୍ୟକା ଏହାର ଅଂଶବିଶେଷ । ଡେଲ୍‌ହାଉସୀ, ଧର୍ମଶାଳା, ସିମଳା, ମଶୌରୀ, ନୈନିତାଲ ଓ ଦାର୍ଜିଲିଂ ଆଦି ପାର୍ବତୀୟ ସହର ଏହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ।

ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ: ପିରପାଞ୍ଜାଲ, ଧଉଳାଧର ଏବଂ ମହାଭାରତ ।

3. ବୃହତ୍ ହିମାଳୟ ବା ହିମାଦ୍ରୀ (Greater Himalayas / Himadri):

ହିମାଚଳର ଉତ୍ତରକୁ ଅବସ୍ଥିତ ।

ହିମାଳୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ।

ହାରାହାରି ଉଚ୍ଚତା ୬୦୦୦ ମିଟରରୁ ଅଧିକ ।

ପୃଥିବୀର ଅନେକ ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଏଭରେଷ୍ଟ ଶୃଙ୍ଗ: ୮୮୪୮ ମିଟର (ନେପାଳରେ ଅବସ୍ଥିତ), ପୃଥିବୀର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ ।

କାଞ୍ଚନଜଙ୍ଗା: ୮୫୯୮ ମିଟର (ସିକିମ୍‌ରେ ଅବସ୍ଥିତ), ହିମାଳୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପର୍ବତଶୃଙ୍ଗ ।

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ଶୃଙ୍ଗ: ନଙ୍ଗାପର୍ବତ (୮୧୨୬ ମିଟର), ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣା (୮୦୭୮ ମିଟର), ନନ୍ଦାଦେବୀ (୭୮୧୭ ମିଟର) ।

ଅଧିକାଂଶ ଶୃଙ୍ଗ ବର୍ଷସାରା ବରଫାବୃତ୍ତ ରହନ୍ତି ।

ହିମାଳୟର ଆଞ୍ଚଳିକ ବିଭାଜନ (ପଶ୍ଚିମରୁ ପୂର୍ବକୁ):

ପଞ୍ଜାବ ହିମାଳୟ: ସିନ୍ଧୁନଦୀ ଓ ସତଲେଜ୍ ନଦୀ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ହିମାଳୟ (କାଶ୍ମୀର ହିମାଳୟ ଓ ହିମାଚଳ ହିମାଳୟ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ) ।

କୁମାୟୁନ ହିମାଳୟ: ସତଲେଜ୍ ଓ କାଳୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅଂଶ ।

ନେପାଳ ହିମାଳୟ: କାଳୀ ଓ ତିସ୍ତା ନଦୀ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଭାଗ ।

ଆସାମ ହିମାଳୟ: ତିସ୍ତା ଏବଂ ଦିହାଙ୍ଗ୍ ନଦୀ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ହିମାଳୟ ।

ପୂର୍ବାଚଳ (Purvachal):

ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ହିମାଳୟର ପୂର୍ବ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ ।

ଦିହାଙ୍ଗ୍ ନ‌ଦୀ ଖାତ ପରେ ହିମାଳୟ ହଠାତ ଦକ୍ଷିଣକୁ ବାଙ୍କିଯାଇଛି ଏବଂ ଭାରତର ପୂର୍ବସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରୁଅଛି ।

ଏହାକୁ ପୂର୍ବାଚଳ କୁହାଯାଏ ।

ଏହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ: ପାତକୋଇବମ୍, ନାଗାପର୍ବତ, ମିଜୋ ଏବଂ ଲୁସାଇ ପର୍ବତ ।

ଗିରିପଥ (Mountain Passes): ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ମଧ୍ୟଦେଇ ପର୍ବତ ପାରିହେବା ସମ୍ଭବ କରୁଥିବା ପ୍ରାକୃତିକ ମାର୍ଗ ।

ଉଦାହରଣ: କାରାକୋରମ ଗିରିପଥ (ଜାମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର), ଯୋଜିଲା ଗିରିପଥ (ଜାମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର), ସିପ୍‌କିଲା (ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ), ନାଥୁଲା (ସିକିମ୍), ବୋମଡିଲା (ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ) ।

୨.୨.୨ ଉତ୍ତରସ୍ଥ ବିଶାଳ ସମତଳଭୂମି:

ଗଠନ: ସିନ୍ଧୁ, ଗଙ୍ଗା ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀତ୍ରୟ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକର ଉପନଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆନୀତ ପଟୁମାଟି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ।

ଅବସ୍ଥିତି: ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାର ଦକ୍ଷିଣକୁ ପଶ୍ଚିମରେ ସତଲେଜ୍ ନଦୀଠାରୁ ପୂର୍ବରେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ।

ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ପ୍ରାୟ ୨୫୦୦ କି.ମି. । କ୍ଷେତ୍ରଫଳ: ପ୍ରାୟ ୭ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କି.ମି. । ପ୍ରସ୍ତୁ: ପ୍ରାୟ ୨୪୦ କି.ମି.ରୁ ୩୨୦ କି.ମି. ।

ଏହା ଉର୍ବର ମୃତ୍ତିକା, ଜଳସେଚନର ସୁବିଧା, ଅନୁକୂଳ ଜଳବାୟୁ ଯୋଗୁ ଭାରତର ଏକ ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ଅଞ୍ଚଳ ।

ବିଭାଜନ (ପଶ୍ଚିମରୁ ପୂର୍ବକୁ):

1. ପଞ୍ଜାବ ସମତଳ ଭୂମି:

ମୁଖ୍ୟତଃ ପାକିସ୍ତାନରେ ପ୍ରବାହିତ ସିନ୍ଧୁନଦୀ ଅବବାହିକାର ଏକ ଅଂଶ ।

ଭାରତରେ ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣା ରାଜ୍ୟରେ ରହିଅଛି ।

ସିନ୍ଧୁନଦୀର ଉପନଦୀ: ଝେଲମ୍, ଚେନାବ୍, ରାବି, ବେୟାସ ଓ ସତଲେଜ୍ ।

ଦୋଆବ (Doab): ଦୁଇଟି ନଦୀ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳ (ଦୋ = ଦୁଇ, ଆବ = ଜଳ) ।

ପଞ୍ଜାବ: ପାଞ୍ଚ ନଦୀର ଦେଶ ।

2. ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳଭୂମି:

ଘାଗର ଏବଂ ତିସ୍ତା ନଦୀର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୀମିତ ।

ଉତ୍ତର ଭାରତର ହରିୟାଣା, ଦିଲ୍ଲୀ, ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ, ବିହାର, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର କିଛିଅଂଶ ଦେଇ ପୂର୍ବରେ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ରାଜ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତିଲାଭ କରିଛି ।

3. ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ସମତଳଭୂମି: ମୁଖ୍ୟତଃ ଆସାମ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଉତ୍ତରସ୍ଥ ସମତଳଭୂମିର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

ଭାବର (Bhabar): ହିମାଳୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରୁ ନିମ୍ନକୁ ଗତିକଲାବେଳେ ସିଓ୍ୱାଲିକ ସହ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବରେ ୮-୧୬ କି.ମି. ପ୍ରସ୍ତୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ଉପଳଖଣ୍ଡମାନ ଜମାକରେ । ଛୋଟ ଛୋଟ ନଦୀନାଳ ଭୂମିଗତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ।

ତରାଇ (Terai): ଭାବରର ଦକ୍ଷିଣକୁ ଯେଉଁଠି ଭୂମିଗତ ଜଳପ୍ରବାହ ପୁନର୍ବାର ଭୂପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ, ଏପରି ଏକ ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଅଞ୍ଚଳ । ଏହା ଅନେକ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ବାସ କରୁଥିବା ଏକ ଘଞ୍ଚ ଅରଣ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳଥିଲା । ଦୁଧୁଓ୍ବା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଭାଙ୍ଗର (Bhangar): ପୁରାତନ ପଟୁମାଟି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ । ବନ୍ୟାପ୍ଲାବନ ଅଞ୍ଚଳର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବରେ ପାହାଚ ସଦୃଶ ଭୂମିରୂପ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ ।

କଙ୍କର (Kankar): ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳର କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ନଦୀଶଯ୍ୟାଠାରୁ ଅଳ୍ପଦୂରରେ ଚୂନଗୋଡ଼ି ମିଶା ମୃତ୍ତିକା ।

ଖଦର (Khadar): ବନ୍ୟାପ୍ଲାବିତ ଅଞ୍ଚଳର ନୂତନ ପଟୁମୃତ୍ତିକା । ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର ଓ ସଘନକୃଷି ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ।

ସଘନକୃଷି (Intensive Agriculture): କୌଣସି ଏକ ଜମିରେ ରାସାୟନିକସାର, କୀଟନାଶକ ଔଷଧ ଓ ଅଧିକ ଅମଳକ୍ଷମ ବିହନ ବ୍ୟବହାର କରି ଚାଷଜମିକୁ ପଡ଼ିଆ ନରଖି ବର୍ଷକରେ ଏକାଧିକ ବାର କୃଷି କରିବାକୁ ସଘନକୃଷି କୁହାଯାଏ ।

ନଦୀର ଅବବାହିକା (River Basin): ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳର ବୃଷ୍ଟିଜଳ ମୁଖ୍ୟନଦୀ ଓ ଏହାର ଉପନଦୀ ଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ ତାହାକୁ ନଦୀର ଅବବାହିକା କୁହାଯାଏ ।

୨.୨.୩ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି:

ଅବସ୍ଥିତି: ଉତ୍ତରସ୍ଥ ବିଶାଳ ସମତଳ ଭୂମିର ଦକ୍ଷିଣକୁ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଗଠନ: ସ୍ଫଟିକଯୁକ୍ତ ପୁରାତନ ଆଗ୍ନେୟ ଓ ରୂପାନ୍ତରିତ ଶିଳା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ।

ଏହା ଗଣ୍ଡଓ୍ବାନାଲାଣ୍ଡର ବିଭାଜନ ଓ ଭୂଚଳନ ଯୋଗୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବାରୁ ଏକ ଅତିପୁରାତନ ଭୂଖଣ୍ଡର ଅଂଶବିଶେଷ ।

ଏଥିରେ ପ୍ରଶସ୍ତ ଅଗଭୀର ଉପତ୍ୟକା ଏବଂ କ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତ ଅକ୍ଷୋଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ ମାନ ଦେଖାଯାଏ ।

ବିଭାଜନ:

1. କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳ (Central Highlands):

ନର୍ମଦାନ‌ଦୀର ଉତ୍ତରକୁ ଅବସ୍ଥିତ ।

ମାଲଓ୍ବା ମାଳଭୂମି: କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳର ଅଂଶବିଶେଷ ଓ ଏହା ପଶ୍ଚିମରେ ଅବସ୍ଥିତ । ତ୍ରିଭୂଜାକାର ।

ଏହାର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରେ ଆରାବଳୀ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ, ଦକ୍ଷିଣରେ ବିନ୍ଧ୍ୟପର୍ବତ ଅବସ୍ଥିତ ।

ପଶ୍ଚିମରେ ଅଧିକ ଚଉଡ଼ା ଏବଂ ପୂର୍ବରେ କମ୍ ଚଉଡା । ପଶ୍ଚିମରୁ ପୂର୍ବକୁ ଢାଲୁ ।

ବୁନ୍ଦେଲଖଣ୍ଡ (Bundelkhand) ଓ ବଘେଲଖଣ୍ଡ (Baghelkhand): ଏହି ମାଳଭୂମିର ପୂର୍ବପଟ ବିସ୍ତୃତିକୁ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ଦକ୍ଷିଣଭାଗରେ କୁହାଯାଏ ।

ଛୋଟନାଗପୁର ମାଳଭୂମି (Chota Nagpur Plateau): ଦକ୍ଷିଣ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡରେ ଏହି ମାଳଭୂମିକୁ କୁହାଯାଏ ।

2. ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମି (Deccan Plateau):

ଆକାର ତ୍ରିଭୂଜପରି ।

ସାତପୁରା ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ: ଏହାର ପ୍ରଶସ୍ତ ଉତ୍ତରସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରୁଥିବାବେଳେ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳା ଓ ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳା ଯଥାକ୍ରମେ ପଶ୍ଚିମ ଓ ପୂର୍ବସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥାଆନ୍ତି ।

ପଶ୍ଚିମରୁ ପୂର୍ବକୁ କ୍ରମଶଃ ଢାଲୁ ।

ଅମରକଣ୍ଟକ ଓ ମହୀଶୂର ମାଳଭୂମି ଏହାର ଅଂଶ ବିଶେଷ ।

ମେଘାଳୟ, କର୍ବିଆଙ୍ଗ୍‌ଲଙ୍ଗ୍ ମାଳଭୂମି ଏହାର ବର୍ଦ୍ଧିତ ଅଂଶ ।

ଡେକାନଟ୍ରାପ୍ (Deccan Trap): ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମିର ଉତ୍ତର ପଶ୍ଚିମଭାଗ ଲାଭା ଉଦ୍‌ଗୀରଣ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ । ଏହାର ଶିଳା ଆଗ୍ନେୟ ଶିଳା । ଦୀର୍ଘଦିନ‌ଧରି ଏହି ଶିଳା ଚୂର୍ଣ୍ଣ ବିଚୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ କୃଷ୍ଣ ମୃତ୍ତିକା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ଏହି ମୃତ୍ତିକାଞ୍ଚଳ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଥିବା ବେଳେ ଗୁଜରାଟ, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକର କିଛିଅଂଶରେ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ତାର ଲାଭ କରିଛି ।

ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳା (Western Ghats):

ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ସହ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବରେ ରହିଅଛି ।

ଉଚ୍ଚତା ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଆଡକୁ କ୍ରମଶଃ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ ।

ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଏବଂ କେତୋଟି ଗିରିପଥ ଦେଇ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଇପାରେ ।

ପୂର୍ବଘାଟଠାରୁ ଉଚ୍ଚତାରେ ଅଧିକ (୯୦୦ ମିଟରରୁ ୧୬୦୦ ମିଟର) ।

ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତ: ସହ୍ୟାଦ୍ରୀ, ନୀଳଗିରି, ଆନାମଲାଇ ଏବଂ କାଡାମମ ।

ଆନ୍ନାଇମୁଡ଼ି (Anaimudi): ୨୬୯୫ ମିଟର (କେରଳ ରାଜ୍ୟର ଆନାମଲାଇ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରେ ଅବସ୍ଥିତ), ଏହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ ।

ଦୋଦାବେତ୍ତା (Doddabetta): ୨୬୩୭ ମିଟର (ନୀଳଗିରି ପର୍ବତରେ), ଏହାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଉଚ୍ଚତମ ଶୃଙ୍ଗ ।

ପାର୍ବତୀୟ ସହର: ଉଦଗମଣ୍ଡଳମ୍ (ଉଟ୍ଟି), କୋଡ଼ାଇକେନାଲ, ମହାବଳେଶ୍ୱର, ପଞ୍ଚମାରୀ ।

ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳା (Eastern Ghats):

ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ନୁହେଁ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ତୁଳନାରେ କମ୍ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ (ହାରାହାରି ଉଚ୍ଚତା ମାତ୍ର ୬୦୦ ମିଟର) ।

ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଥିବା ନ‌ଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଅଛି ।

ମହାନଦୀ ଉପତ୍ୟକାଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ନୀଳଗିରି ପର୍ବତମାଳା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାୟ ୧୧୦୦ କି.ମି. ବିସ୍ତୃତ ।

ଦେଓମାଳୀ (Deomali): ୧୬୭୨ ମିଟର (ଓଡ଼ିଶାରେ), ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ଉଚ୍ଚତମ ଶୃଙ୍ଗ ।

ଆରାବଳୀ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ (Aravalli Range):

ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମିର ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତରପଶ୍ଚିମ ସୀମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ପୁରାତନ ଏବଂ କ୍ଷୟପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବା ଅଳ୍ପ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ।

ଗୁଜରାଟଠାରୁ ଦିଲ୍ଲୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମରୁ ଉତ୍ତରପୂର୍ବ) ବିସ୍ତୃତି ଲାଭ କରିଛି ।

ମାଉଣ୍ଟଆବୁ ଏକ ଶୈଳନିବାସ ଅଟେ ।

୨.୨.୪ ଭାରତୀୟ ବିଶାଳ ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳ:

ଅବସ୍ଥିତି: ଆରାବଳୀ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ପଶ୍ଚିମସୀମାକୁ ଲାଗି ରାଜସ୍ଥାନରେ (ଥର ମରୁଭୂମି) ଅବସ୍ଥିତ ।

ଏକ ସ୍ୱଳ୍ପ ଉଚ୍ଚାବଚ ବିଶିଷ୍ଟ ତରଙ୍ଗାୟିତ ବାଲୁକାପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳ ।

ଏଠାରେ ଅନେକ ବାଲୁକାସ୍ତୂପ (Sand dune) ଦେଖାଯାଏ । ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ପଥୁରିଆ ମଧ୍ୟ ।

ପାକିସ୍ତାନର ସିନ୍ଧୁପ୍ରଦେଶର ଅନେକ ଭିତରକୁ ବିସ୍ତୃତି ଲାଭ କରିଛି ।

ବୃଷ୍ଟିପାତ: ବାର୍ଷିକ ହାରାହାରି ବୃଷ୍ଟିପାତ ୧୫୦ ମି.ମି.ରୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ ।

ଜଳବାୟୁ ଶୁଷ୍କ ଏବଂ କଣ୍ଟାଳିଆ ବୁଦାଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖାଯାଏ ।

ବର୍ଷାଋତୁରେ କେତେକ ନଦୀ ବାହାରି ଜଳ ଅଭାବରୁ ବାଲୁକାପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାନ୍ତରରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ଓ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।

ଅନ୍ତଃସ୍ତଳୀୟ ନଦୀ (Inland River): ଯେଉଁ ନଦୀ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି ନପାରି ମଝିରେ କୌଣସି ହ୍ରଦରେ ପଡ଼ିଥାଆନ୍ତି ବା ସ୍ଥଳଭାଗରେ ହିଁ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ସେପରି ନଦୀକୁ ଅନ୍ତଃସ୍ତଳୀୟ ନଦୀ କୁହାଯାଏ ।

ବରଖାନ (Barchans): ବାଳଚନ୍ଦ୍ର ଆକାରର ବାଲୁକାସ୍ତୂପକୁ ବରଖାନ କୁହାଯାଏ ।

୨.୨.୫ ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ସମତଳ ଭୂମି:

ଅବସ୍ଥିତି: ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟ ମାଳଭୂମିର ପଶ୍ଚିମରେ ଆରବସାଗର ତଟରେ ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗରର ତଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ।

ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ସମତଳ ଭୂମି:

ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ପଶ୍ଚିମପାର୍ଶ୍ୱରୁ ବାହାରିଥିବା ନାତିଦୀର୍ଘ ଓ ଦ୍ରୁତଗାମୀ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଆନୀତ ପଟୁମାଟିର ପରିମାଣ କମ୍ ହେଉଥିବାରୁ ଏହା ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ, ଅପ୍ରଶସ୍ତ ଓ ସାମାନ୍ୟ ଅସମାନ ଅଟେ ।

ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ:

1. କଙ୍କଣ ଉପକୂଳ (Konkan Coast): ଉତ୍ତର ଅଂଶ (ମୁମ୍ବାଇ-ଗୋଆ) ।

2. କନ୍ନଡ଼ (Kannad): ମଧ୍ୟଭାଗ ।

3. ମାଲାବାର ଉପକୂଳ (Malabar Coast): ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶ (ମାଙ୍ଗାଲୋର-କନ୍ୟାକୁମାରୀ) ।

ଉତ୍ତରରେ (ଗୁଜରାଟ ଉପକୂଳ) ପ୍ରଶସ୍ତ ।

ନର୍ମଦା ଓ ତାପ୍ତି ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ସାମାନ୍ୟ ବିଖଣ୍ଡିତ ।

ଉପସ୍ରବ (Lagoon): କେରଳ ଉପକୂଳରେ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଉପସ୍ରବ ଦେଖାଯାଏ ।

ଉପହ୍ରଦ (Lagoon): ବାଲିବନ୍ଧ ବା ଏକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥଳଭାଗଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ହୋଇ ରହିଥିବା ଏକ ଅଗଭୀର ଲୁଣିପାଣିଭରା ଜଳରାଶିକୁ ଉପହ୍ରଦ କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: ଚିଲିକା ।

ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସମତଳ ଭୂମି:

ଏହି ଉପକୂଳ ପ୍ରଶସ୍ତ ଓ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ସମପ୍ରାୟ ।

ଉତ୍ତରସରକାର (Northern Circar): ଏହାର ଉତ୍ତରାଂଶ ।

କରମଣ୍ଡଳ ଉପକୂଳ (Coromandel Coast): ଦକ୍ଷିଣଭାଗ (ଚେନ୍ନାଇର ଦକ୍ଷିଣକୁ) ।

ଉତ୍ତରରେ ଏହା ଗଙ୍ଗା ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ସମତଳ ଭୂମି ସହ ସଂଲଗ୍ନ ।

ଓଡ଼ିଶା ଉପକୂଳ: ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ମୁହାଣରୁ ବିଶାଖାପାଟଣା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ।

ଆନ୍ଧ୍ରଉପକୂଳ: ବିଶାଖାପାଟଣା ଠାରୁ ଚେନ୍ନାଇ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ।

ମହାନଦୀ, ଗୋଦାବରୀ, କୃଷ୍ଣା ଏବଂ କାବେରୀ ନଦୀ ବହିଆଣୁଥିବା ପଟୁମାଟିକୁ ଜମାକରି ବିଶାଳ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି (Delta) ମାନ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି ।

ତ୍ରିକୋଣଭୂମି (Delta): ନଦୀର ମୁହାଣ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗୋଟିଏ ତ୍ରିଭୂଜାକାର ସମତଳ ଭୂମିକୁ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି କୁହାଯାଏ । ଏହା ନଦୀର ଧୂରମନୁରଗତି ଓ ଅବକ୍ଷେପଣ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ।

୨.୨.୬ ଦ୍ବୀପପୁଞ୍ଜ:

ଲାକ୍ଷାଦ୍ବୀପ (Lakshadweep Islands):

ମାଲାବାର ଉପକୂଳର ପଶ୍ଚିମକୁ ଆରବସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ପ୍ରବାଳକୀଟମାନଙ୍କର ନଷ୍ଟାବଶେଷ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ।

ପୂର୍ବରୁ ଲାକ୍ଷାଡିଭ, ମିନିକଏ ଏବଂ ଆମିନ୍‌ଡିଭ୍ କୁହାଯାଉଥିଲା । ୧୯୭୩ ମସିହାଠାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ସମୂହ ଭାବରେ ଲାକ୍ଷାଦ୍ବୀପ କୁହାଯାଉଅଛି ।

କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ମାତ୍ର ୩୨ ବର୍ଗ କି.ମି. ।

କାଭାରତ୍ତି (Kavaratti): ଏହାର ରାଜଧାନୀ ।

ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀଜଗତ ବିଭିଦତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । ପିତଲି ଦ୍ବୀପରେ ଏକ ପକ୍ଷୀବିହାର ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି ।

ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ବୀପପୁଞ୍ଜ (Andaman and Nicobar Islands):

ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ।

ଆକାରରେ ବଡ଼ ଏବଂ ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଅଧିକ (ପ୍ରାୟ ୫୫୦ଟି ଦ୍ବୀପ) ।

ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ: ଉତ୍ତରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ଦକ୍ଷିଣରେ ନିକୋବର ।

ଏସବୁ ଦ୍ବୀପପୁଞ୍ଜଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତପକ୍ଷେ ସମୁଦ୍ରରେ ନିମଜ୍ଜିତ ଆଗ୍ନେୟ ପର୍ବତ ଶିଖରଗୁଡ଼ିକର ଅଗ୍ରଭାଗ ।

ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।

ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀଜଗତ ମଧ୍ୟ ବିବିଧତାଭରା ।

ବିଷୁବବୃତ୍ତର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଠାକାର ଜଳବାୟୁ ନିରକ୍ଷୀୟ ଏବଂ ଦ୍ବୀପଗୁଡ଼ିକ ଘଞ୍ଚ ଅରଣ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ।

ବ୍ୟାରେନ ଦ୍ବୀପ (Barren Island): ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ବୀପପୁଞ୍ଜରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି (ଜ୍ଵାଳାମୁଖୀ) ।

୨.୩ ଓଡ଼ିଶାର ଭୂପ୍ରକୃତି

୨.୩.୧ ଅବସ୍ଥିତି ଓ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ:

ଓଡ଼ିଶା ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳସ୍ଥ ଏକ ରାଜ୍ୟ ।

ଅକ୍ଷାଂଶ: ୧୭°୪୯′ ଉତ୍ତରରୁ ୨୨°୩୪′ ଉତ୍ତର ।

ଦ୍ରାଘିମା: ୮୧°୨୩′ ପୂର୍ବରୁ ୮୭°୨୯′ ପୂର୍ବ ।

ସୀମା: ପୂର୍ବରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର, ଉତ୍ତରପୂର୍ବରେ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଉତ୍ତରରେ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ପଶ୍ଚିମରେ ଛତିଶଗଡ଼ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ।

କ୍ଷେତ୍ରଫଳ: ୧୫୫୭୦୭ ବର୍ଗ କି.ମି. ।

ପ୍ରଶାସନିକ ବିଭାଗ: ୩୦ଟି ଜିଲ୍ଲା, ୫୮ଟି ସବ୍‌ଡିଭିଜନ, ୩୧୭ଟି ତହସିଲ, ୩୧୪ଟି ବ୍ଲକ୍ ଓ ୬୭୯୮ଟି ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତ (୨୦୨୦ ମସିହା ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ) ।

ରାଜଧାନୀ: ଭୁବନେଶ୍ୱର ।

୨.୩.୨ ଓଡ଼ିଶାର ଭୂପ୍ରାକୃତିକ ବିଭାଜନ:

ଓଡ଼ିଶାକୁ ଭୂପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ:

1. ମଧ୍ୟ ପାର୍ବତ୍ୟଅଞ୍ଚଳ (Central Mountainous Region):

ଅବସ୍ଥିତି: ଓଡ଼ିଶାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରୁ (ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲାର ଶିମିଳିପାଳ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀଠାରୁ) ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମରେ (ମାଲକାନଗିରି ଜିଲ୍ଲା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ) ବିସ୍ତୃତ ।

ଏହା ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ଏକ ଅଂଶବିଶେଷ ।

ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ମହାନଦୀ ଦ୍ୱାରା ବିଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନୁହେଁ ।

ହାରାହାରି ଉଚ୍ଚତା: ପ୍ରାୟ ୯୦୦ ମିଟର ।

ଦେଓମାଳୀ (Deomali): ୧୬୭୨ ମିଟର (କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲାରେ), ଓଡ଼ିଶାର ଉଚ୍ଚତମ ଶୃଙ୍ଗ ।

ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ: ମୟୂରଭଞ୍ଜ, କେନ୍ଦୁଝର, ଅନୁଗୁଳ, ବୌଦ୍ଧ, ନୟାଗଡ଼, କଟକ, କଳାହାଣ୍ଡି, କୋରାପୁଟ ଓ ମାଲକାନଗିରି ।

2. ପଶ୍ଚିମସ୍ଥ ମାଳଅଞ୍ଚଳ (Western Rolling Uplands):

ଅବସ୍ଥିତି: ମଧ୍ୟ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳର ପଶ୍ଚିମକୁ ଅବସ୍ଥିତ ।

ହାରାହାରି ଉଚ୍ଚତା: ସମୁଦ୍ରପତ୍ତନରୁ ୧୫୦ ମିଟରରୁ ୩୦୦ ମିଟର ।

ଏହି ମାଳଅଞ୍ଚଳ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରୁ ଦକ୍ଷିଣ ଆଡ଼କୁ କ୍ରମଶଃ ଢାଲୁ ।

ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ: ମହାନଦୀର ବାମ ପଟେ ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, ସମ୍ବଲପୁର, ଦେବଗଡ଼, କେନ୍ଦୁଝର, ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ବଲାଙ୍ଗିର, ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁରଠାରୁ ମାଲକାନଗିରି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ।

ନଦୀ ଅବବାହିକା: ତେଲ, ଇନ୍ଦ୍ରାବତୀ, ଋଷିକୁଲ୍ୟା ଓ ବଂଶଧାରା ।

3. ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ସମତଳଅଞ୍ଚଳ (Coastal Plains):

ଅବସ୍ଥିତି: ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଓ ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ।

ବିସ୍ତୃତି: ଉତ୍ତରରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ନଦୀଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ଋଷିକୁଲ୍ୟା ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ।

ଏହି ଅଞ୍ଚଳଟି ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣଭାଗରେ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ମାତ୍ର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପ୍ରଶସ୍ତ ।

ଗଠନ: ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା, ବୁଢ଼ାବଳଙ୍ଗ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ବୈତରଣୀ, ମହାନଦୀ, ଋଷିକୁଲ୍ୟା ଆଦି ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଆନୀତ ପଟୁମାଟି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ।

ଏହା ଉର୍ବର, ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳା ଏବଂ ଜନାକୀର୍ଣ୍ଣ ।

ଜିଲ୍ଲାଗୁଡ଼ିକ: ବାଲେଶ୍ୱର, ଭଦ୍ରକ, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା, ଜଗତସିଂହପୁର, ପୁରୀ, ଗଞ୍ଜାମ ।

୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)

୧. ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍‌ଟିକୁ ବାଛ ।

(i) ଯେଉଁ ସ୍ଥଳଭାଗର ତିନିପଟରେ ସମୁଦ୍ର ଘେରିରହିଥାଏ ତାହାକୁ କ’ଣ କୁହଯାଏ ?

(କ) ଉପକୂଳ (ଖ) ଦ୍ବୀପ (ଗ) ଉପଦ୍ୱୀପ (ଘ) ମାଳଭୂମି

ଉତ୍ତର: (ଗ) ଉପଦ୍ୱୀପ

(ii) ଗୋଆ ଉପକୂଳକୁ ଲାଗି ଦକ୍ଷିଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଉପକୂଳକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?

(କ) କରମଣ୍ଡଳ (ଖ) କନ୍ନଡ଼ (ଗ) ଉତ୍ତର ସରକାର (ଘ) କଙ୍କଣ

ଉତ୍ତର: (ଖ) କନ୍ନଡ଼

(iii) ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗ କେଉଁଟି ?

(କ) ଆନ୍ନାଇମୁଡ଼ି (ଖ) କାଞ୍ଚନଜଙ୍ଗା (ଗ) ଖାସି (ଘ) ଦେଓମାଳୀ

ଉତ୍ତର: (ଘ) ଦେଓମାଳୀ

(iv) ଭାରତର ପୂର୍ବ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରୁଥିବା ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକୁ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?

(କ) ହିମାଚଳ (ଖ) ପୂର୍ବାଚଳ (ଗ) ଅରୁଣାଚଳ (ଘ) ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ

ଉତ୍ତର: (ଖ) ପୂର୍ବାଚଳ

(v) K₂ (ଗଡ଼ଉଇନ ଅଷ୍ଟିନ) ଶୃଙ୍ଗ କେଉଁ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ?

(କ) ହିମାଳୟ (ଖ) କାରାକୋରମ (ଗ) ବିନ୍ଧ୍ୟ (ଘ) ସାତପୁରା

ଉତ୍ତର: (ଖ) କାରାକୋରମ

───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

୨. ନିମ୍ନଲିଖୂତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖ ।

(i) ଟେକ୍ଟୋନିକ ପ୍ଲେଟ୍ କ'ଣ ?

ଉତ୍ତର: ପୃଥିବୀର ଭୂତ୍ବକ୍ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ବୃହତ୍ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଖଣ୍ଡରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି । ଏହି ଖଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ଟେକ୍ଟୋନିକ ପ୍ଲେଟ୍ କୁହାଯାଏ । ଏହି ପ୍ଲେଟଗୁଡ଼ିକ ମାଣ୍ଟଲ ଉପରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଗତି କରନ୍ତି ।

(ii) ବର୍ତ୍ତମାନର କେଉଁ ମହାଦେଶ ଗୁଡ଼ିକ ଗଣ୍ଡୱାନାଲ୍ୟାଣ୍ଡର ଅଂଶ ଥିଲେ ?

ଉତ୍ତର: ବର୍ତ୍ତମାନର ଦକ୍ଷିଣ ଆମେରିକା, ଆଫ୍ରିକା, ମାଲାଗାସୀ, ଆରବ, ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ଭାରତ, ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ଓ ଆଣ୍ଟାର୍କଟିକା ମହାଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଗଣ୍ଡଓ୍ବାନାଲ୍ୟାଣ୍ଡର ଅଂଶ ଥିଲେ ।

(iii) ସିଓ୍ୱାଲିକ୍ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝାଏ ?

ଉତ୍ତର: ସିଓ୍ୱାଲିକ ହେଉଛି ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାର ସବୁଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା ବାହ୍ୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ । ଏହାର ହାରାହାରି ଉଚ୍ଚତା ୧୦୦୦ ରୁ ୧୨୦୦ ମିଟର ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୁ ୧୦-୫୦ କି.ମି. । ଏହା ଗୋଡ଼ିମାଟି, କର୍ଦ୍ଦମ ଓ ଅସଂଗଠିତ ଶିଳାରେ ଗଠିତ । ଏଥିରେ ଅନେକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଉପତ୍ୟକା ଦେଖାଯାଏ ଯାହାକୁ 'ଡୁନ୍' କୁହାଯାଏ ।

(iv) ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣକୁ ହିମାଳୟର ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଜନ ଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର: ଉତ୍ତରରୁ ଦକ୍ଷିଣକୁ ହିମାଳୟର ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଜନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

୧. ବୃହତ୍ ହିମାଳୟ ବା ହିମାଦ୍ରୀ

୨. ମଧ୍ୟ ହିମାଳୟ ବା ହିମାଚଳ

୩. ବାହ୍ୟ ହିମାଳୟ ବା ସିଓ୍ୱାଲିକ

(v) ଆରାବଳୀ ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ମାଳଭୂମି ଅବସ୍ଥିତ ?

ଉତ୍ତର: ଆରାବଳୀ ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ମାଲଓ୍ବା ମାଳଭୂମି ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳର ଏକ ଅଂଶ ।

(vi) ଭାରତର କେଉଁ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ପ୍ରବାଳକୀଟଗୁଡ଼ିକର ଅବଶିଷ୍ଟ୍ୟଶରୁ ସୃଷ୍ଟ ?

ଉତ୍ତର: ଭାରତର ଲାକ୍ଷାଦ୍ବୀପ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ପ୍ରବାଳକୀଟଗୁଡ଼ିକର ଅବଶିଷ୍ଟ୍ୟଶରୁ ସୃଷ୍ଟ । ଏହା ଆରବସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

(vii) ଭାରତର ପୁରାତନ ଓ ନବୀନ ପର୍ବତମାଳାର ଗୋଟିଏ ଲେଖାଁଏ ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।

ଉତ୍ତର:

ପୁରାତନ ପର୍ବତମାଳା: ଆରାବଳୀ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ

ନବୀନ ପର୍ବତମାଳା: ହିମାଳୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ

୩. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ :

(i) ବିପରୀତମୁଖୀ ଓ ପରସ୍ପରମୁଖୀ ପ୍ଲେଟ

ବିପରୀତମୁଖୀ ପ୍ଲେଟ (Divergent Plates)	ପରସ୍ପରମୁଖୀ ପ୍ଲେଟ (Convergent Plates)
୧. ଏହି ସୀମାରେ ପ୍ଲେଟଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯାଆନ୍ତି ।	୧. ଏହି ସୀମାରେ ପ୍ଲେଟଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ଆଡ଼କୁ ଗତି କରନ୍ତି ।
୨. ଏହାଦ୍ୱାରା ଭୂତ୍ବକରେ ଫାଟ (fault) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।	୨. ଏହାଦ୍ୱାରା ଭୂତ୍ବକରେ ଭାଙ୍ଗ (folding) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
୩. ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ନୂତନ ଭୂତ୍ବକ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରେ ।	୩. ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଭୂତ୍ବକ ନଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ (ଯେପରିକି ଗୋଟିଏ ପ୍ଲେଟ୍ ଅନ୍ୟ ତଳକୁ ଚାଲିଯାଏ) ।
୪. ସାଧାରଣତଃ ମଧ୍ୟ-ମହାସାଗରୀୟ ଶିଖର (mid-oceanic ridges) ଏହି ପ୍ରକାର ପ୍ଲେଟ୍ ସୀମାରେ ଦେଖାଯାଏ ।	୪. ପର୍ବତମାଳା (ଯଥା: ହିମାଳୟ) ଏବଂ ଗଭୀର ସମୁଦ୍ର ଖାତ (oceanic trenches) ଏହି ପ୍ରକାର ପ୍ଲେଟ୍ ସୀମାରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।

(ii) ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳା ଓ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳା

ପୂର୍ବଘାଟ ପର୍ବତମାଳା (Eastern Ghats)	ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳା (Western Ghats)
୧. ଏହା ଭାରତର ପୂର୍ବ ଉପକୂଳ ସହ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ।	୧. ଏହା ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ସହ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ।
୨. ଏହା ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ନୁହେଁ, ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଥିବା ନଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଖଣ୍ଡିତ ।	୨. ଏହା ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ, କେବଳ କେତୋଟି ଗିରିପଥ ଦେଇ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଇପାରେ ।
୩. ଏହାର ହାରାହାରି ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୬୦୦ ମିଟର ।	୩. ଏହାର ହାରାହାରି ଉଚ୍ଚତା ୯୦୦ ରୁ ୧୬୦୦ ମିଟର ।
୪. ଏହାର ଉଚ୍ଚତମ ଶୃଙ୍ଗ ହେଉଛି ଦେଓମାଳୀ (୧୬୭୨ ମିଟର) ।	୪. ଏହାର ଉଚ୍ଚତମ ଶୃଙ୍ଗ ହେଉଛି ଆନ୍ନାଇମୁଡ଼ି (୨୬୯୫ ମିଟର) ।
୫. ଏହା ମହାନଦୀ ଉପତ୍ୟକାଠାରୁ ନୀଳଗିରି ପର୍ବତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ।	୫. ଏହା ତାପ୍ତି ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାଠାରୁ କନ୍ୟାକୁମାରୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ।

(iii) ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଏବଂ ପ୍ଲାବନଭୂମି

ତ୍ରିକୋଣଭୂମି (Delta)	ପ୍ଲାବନଭୂମି (Floodplain)
୧. ଏହା ନଦୀର ମୁହାଣ ନିକଟରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।	୧. ଏହା ନଦୀର ମଧ୍ୟ ଓ ନିମ୍ନ ଅବବାହିକାରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
୨. ନଦୀ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶିବା ପୂର୍ବରୁ ଏହାର ପ୍ରବାହ ମନ୍ଥର ହେବା ଦ୍ୱାରା ବହିଆଣିଥିବା ପଟୁମାଟି ଜମା ହୋଇ ତ୍ରିଭୂଜାକାର ଭୂମି ସୃଷ୍ଟି କରେ ।	୨. ନଦୀରେ ବନ୍ୟା ଆସିବା ସମୟରେ ଜଳ ନଦୀକୂଳ ଅତିକ୍ରମ କରି ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ୱରେ ପଟୁମାଟି ଜମା କରିବା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
୩. ଏହା ସାଧାରଣତଃ ତ୍ରିଭୂଜାକାର ହୋଇଥାଏ ।	୩. ଏହା ସାଧାରଣତଃ ସମତଳ ଓ ପ୍ରଶସ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।
୪. ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର ଅଞ୍ଚଳ ।	୪. ଏହା ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର ଅଞ୍ଚଳ ।
୫. ଉଦାହରଣ: ମହାନଦୀ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି, ଗଙ୍ଗା-ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ।	୫. ଉଦାହରଣ: ଉତ୍ତର ଭାରତର ସମତଳଭୂମିର ଖଦର ଅଞ୍ଚଳ ।

୪. ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ଭୂ-ବିଭାଜନଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଲେଖ ଏବଂ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏର ବିଶେଷତ୍ଵ ଓ ଦେଶପାଇଁ ତା’ର ମହତ୍ତ୍ଵ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆଲୋଚନା କର ।

ଉତ୍ତର:

ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ଭୂ-ବିଭାଜନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

୧. ଉତ୍ତରସ୍ଥ ପର୍ବତମାଳା

୨. ଉତ୍ତରସ୍ଥ ବିଶାଳ ସମତଳ ଭୂମି

୩. ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି

୪. ଭାରତୀୟ ବିଶାଳ ମରୁଭୂମି ଅଞ୍ଚଳ

୫. ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ସମତଳ ଭୂମି

୬. ଦ୍ବୀପପୁଞ୍ଜ

ଉତ୍ତରସ୍ଥ ବିଶାଳ ସମତଳ ଭୂମିର ବିଶେଷତ୍ଵ ଓ ଦେଶପାଇଁ ତା’ର ମହତ୍ତ୍ଵ:

ବିଶେଷତ୍ଵ:

ଗଠନ: ଏହି ସମତଳଭୂମି ସିନ୍ଧୁ, ଗଙ୍ଗା ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଉପନଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବହିଆଣିଥିବା ପଟୁମାଟିର ଅବକ୍ଷେପଣ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ । ଏହା ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଜମା ହୋଇଥିବା ଉର୍ବର ପଟୁମାଟିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ।

ଅବସ୍ଥିତି ଓ ବିସ୍ତୃତି: ଏହା ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାର ଦକ୍ଷିଣରେ ପଶ୍ଚିମରେ ସତଲେଜ୍ ନଦୀଠାରୁ ପୂର୍ବରେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ । ଏହାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୨୫୦୦ କି.ମି. ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୁ ୨୪୦ ରୁ ୩୨୦ କି.ମି. । ଏହାର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ପ୍ରାୟ ୭ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କି.ମି. ।

ବିଭାଜନ: ଏହାକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ପଞ୍ଜାବ ସମତଳ ଭୂମି, ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳଭୂମି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ସମତଳଭୂମି ।

ଭୂପୃଷ୍ଠ: ଏହା ସାଧାରଣତଃ ସମତଳ ଓ ଉଚ୍ଚାବଚ୍ଚ ବିହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଭାବର, ତରାଇ, ଭାଙ୍ଗର ଓ ଖଦର ଭଳି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂମିରୂପ ଦେଖାଯାଏ । ଖଦର ଅଞ୍ଚଳ ନୂତନ ପଟୁମାଟିରେ ଗଠିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର ।

ଦେଶପାଇଁ ମହତ୍ତ୍ଵ:

କୃଷି: ଏହି ସମତଳଭୂମିର ଉର୍ବର ମୃତ୍ତିକା, ପ୍ରଚୁର ଜଳସେଚନ ସୁବିଧା ଏବଂ ଅନୁକୂଳ ଜଳବାୟୁ ଯୋଗୁ ଏହା ଭାରତର ଏକ ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ଅଞ୍ଚଳ । ଏହାକୁ ଭାରତର 'ଶସ୍ୟାଗାର' କୁହାଯାଏ ।

ଜନସଂଖ୍ୟା: ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ଘନତ୍ୱ ଅଧିକ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ମାନବ ସଭ୍ୟତା ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ବିକାଶ ଲାଭ କରିଛି ।

ପରିବହନ: ସମତଳ ଭୂମି ହୋଇଥିବାରୁ ଏଠାରେ ସଡ଼କ ଓ ରେଳପଥ ନିର୍ମାଣ ସହଜ । ଫଳରେ ପରିବହନ ଓ ଯୋଗାଯୋଗ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉନ୍ନତ ।

ଶିଳ୍ପ: କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟର ପ୍ରଚୁର ଉତ୍ପାଦନ ଯୋଗୁ ଏଠାରେ କୃଷିଭିତ୍ତିକ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ହୋଇଛି ।

ଜଳସମ୍ପଦ: ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରବାହିତ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଜଳସେଚନ, ପାନୀୟ ଜଳ ଓ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ସହାୟକ ହୁଏ ।

୫. ହିମାଳୟ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ସେ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆଲୋଚନା କର ।

ଉତ୍ତର:

ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା ପୃଥିବୀର ଏକ ତରୁଣ ଭଙ୍ଗିଳ ପର୍ବତମାଳା ଏବଂ ଏହାର ସୃଷ୍ଟି ପ୍ଲେଟ୍ ଟେକ୍ଟୋନିକ୍ସ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇପାରିବ । ଏହାର ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି:

୧. ଟେଥ୍ସ୍ ସାଗରର ଅବସ୍ଥିତି: ପ୍ରାୟ ୩୦୦ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ପୃଥିବୀରେ 'ପାଞ୍ଜିଆ' ନାମକ ଏକ ବିଶାଳ ମହାଦେଶ ଥିଲା । ଏହି ପାଞ୍ଜିଆର ଉତ୍ତରାଂଶକୁ 'ଆଙ୍ଗାରାଲାଣ୍ଡ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଂଶକୁ 'ଗଣ୍ଡଓ୍ବାନାଲ୍ୟାଣ୍ଡ' କୁହାଯାଉଥିଲା । ଆଜି ଯେଉଁଠି ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା ଓ ଉତ୍ତର ଭାରତର ସମତଳଭୂମି ଅଛି, ସେଠାରେ ଏକଦା 'ଟେଥ୍ସ୍' ନାମକ ଏକ ଅଗଭୀର ସମୁଦ୍ର ଥିଲା । ଏହି ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତରରେ ଆଙ୍ଗାରାଲାଣ୍ଡ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଗଣ୍ଡଓ୍ବାନାଲାଣ୍ଡ ନାମକ ଭୂଖଣ୍ଡ ଥିଲା ।

୨. ଭାରତୀୟ ପ୍ଲେଟର ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଗତି: ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଗଣ୍ଡଓ୍ବାନାଲାଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡ ହେବା ପରେ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ଭାରତକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଭାରତୀୟ ପ୍ଲେଟ୍ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉତ୍ତର ଆଡ଼କୁ ଗତି କରିବାକୁ ଲାଗିଲା । ଏହି ଗତି ଯୋଗୁଁ ଏକ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ଯାହା ଭାରତ ମହାସାଗରର ରୂପ ନେଲା ।

୩. ପ୍ଲେଟ୍ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ଓ ଭାଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି: ଭାରତୀୟ ପ୍ଲେଟ୍ ଉତ୍ତର ଆଡ଼କୁ ଗତି କରି ଆଙ୍ଗାରାଲାଣ୍ଡ (ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନର ୟୁରେସିଆ ପ୍ଲେଟର ଅଂଶ) ସହ ଧକ୍କା ଖାଇଲା । ଏହି ସଂଘର୍ଷ ଫଳରେ ଟେଥ୍ସ୍ ସାଗରରେ ଜମା ହୋଇଥିବା ପଟୁମାଟି ସଙ୍କୁଚିତ ହେଲା । ଏହି ସଙ୍କୁଚନ ଯୋଗୁଁ ପଟୁମାଟିରେ ଭାଙ୍ଗ (folding) ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ଏବଂ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉପରକୁ ଉଠି ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା ସୃଷ୍ଟି କଲା ।

୪. ନିରନ୍ତର ଉତ୍ଥାନ: ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିଆସିଛି ଏବଂ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅବ୍ୟାହତ ରହିଛି । ତେଣୁ ହିମାଳୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚ ହେଉଅଛି । ଏହି କାରଣରୁ ହିମାଳୟକୁ 'ତରୁଣ ଭଙ୍ଗିଳ ପର୍ବତମାଳା' କୁହାଯାଏ ।

ଏହିପରି ଭାବେ, ପ୍ଲେଟ୍ ଟେକ୍ଟୋନିକ୍ସର ପରସ୍ପରମୁଖୀ ଗତି ଯୋଗୁଁ ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ।

୬. ନିମ୍ନଲିଖୂତଗୁଡ଼ିକର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବର୍ଣନା କର ।

(i) ଭାରତର ବିଶାଳ ମରୁଭୂମି

ଉତ୍ତର: ଭାରତୀୟ ବିଶାଳ ମରୁଭୂମି, ଯାହାକୁ ଥର ମରୁଭୂମି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଆରାବଳୀ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ପଶ୍ଚିମରେ ରାଜସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏକ ସ୍ୱଳ୍ପ ଉଚ୍ଚାବଚ ବିଶିଷ୍ଟ ତରଙ୍ଗାୟିତ ବାଲୁକାପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଏଠାରେ ଅନେକ ବାଲୁକାସ୍ତୂପ (Sand dune) ଦେଖାଯାଏ । ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ପଥୁରିଆ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟ ରହିଛି । ଏହି ମରୁଭୂମି ପାକିସ୍ତାନର ସିନ୍ଧୁପ୍ରଦେଶର ଅନେକ ଭିତରକୁ ବିସ୍ତୃତି ଲାଭ କରିଛି । ଏଠାରେ ବାର୍ଷିକ ହାରାହାରି ବୃଷ୍ଟିପାତ ୧୫୦ ମି.ମି.ରୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ ଜଳବାୟୁ ଶୁଷ୍କ ଏବଂ ଏଠାରେ କଣ୍ଟାଳିଆ ବୁଦାଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖାଯାଏ । ବର୍ଷାଋତୁରେ କେତେକ ନଦୀ ବାହାରି ଜଳ ଅଭାବରୁ ବାଲୁକାପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାନ୍ତରରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ଓ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହିପରି ନଦୀକୁ ଅନ୍ତଃସ୍ତଳୀୟ ନଦୀ କୁହାଯାଏ । ବାଳଚନ୍ଦ୍ର ଆକାରର ବାଲୁକାସ୍ତୂପକୁ ବରଖାନ କୁହାଯାଏ ।

(ii) ଭାରତର ଦ୍ବୀପପୁଞ୍ଜ

ଉତ୍ତର: ଭାରତରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ରହିଛି:

୧. ଲାକ୍ଷାଦ୍ବୀପ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ: ଏହା ମାଲାବାର ଉପକୂଳର ପଶ୍ଚିମକୁ ଆରବସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ପ୍ରବାଳକୀଟମାନଙ୍କର ନଷ୍ଟାବଶେଷ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ । ପୂର୍ବରୁ ଏହା ଲାକ୍ଷାଡିଭ, ମିନିକଏ ଏବଂ ଆମିନ୍‌ଡିଭ୍ ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲା । ୧୯୭୩ ମସିହାରୁ ଏହାକୁ ସମୂହ ଭାବରେ ଲାକ୍ଷାଦ୍ବୀପ କୁହାଯାଉଛି । ଏହାର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ମାତ୍ର ୩୨ ବର୍ଗ କି.ମି. ଏବଂ କାଭାରତ୍ତି ଏହାର ରାଜଧାନୀ । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ଉଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀଜଗତ ବିଭିଦତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । ପିତଲି ଦ୍ୱୀପରେ ଏକ ପକ୍ଷୀବିହାର ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଛି ।

୨. ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ: ଏହା ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ । ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜରେ ପ୍ରାୟ ୫୫୦ଟି ଦ୍ୱୀପ ଅଛି । ଏହାକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଉତ୍ତରରେ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ଦକ୍ଷିଣରେ ନିକୋବରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଏହି ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତପକ୍ଷେ ସମୁଦ୍ରରେ ନିମଜ୍ଜିତ ଆଗ୍ନେୟ ପର୍ବତ ଶିଖରଗୁଡ଼ିକର ଅଗ୍ରଭାଗ । ଏହା ସାମରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାକାର ଜଳବାୟୁ ନିରକ୍ଷୀୟ ଏବଂ ଦ୍ୱୀପଗୁଡ଼ିକ ଘଞ୍ଚ ଅରଣ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ । ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ସକ୍ରିୟ ଆଗ୍ନେୟଗିରି 'ବ୍ୟାରେନ ଦ୍ୱୀପ' ଏହି ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

(iii) ପୂର୍ବାଚଳ

ଉତ୍ତର: ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ହିମାଳୟର ପୂର୍ବ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ । ଦିହାଙ୍ଗ୍ ନ‌ଦୀ ଖାତ ପରେ ହିମାଳୟ ହଠାତ ଦକ୍ଷିଣକୁ ବାଙ୍କିଯାଇଛି ଏବଂ ଭାରତର ପୂର୍ବସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରୁଅଛି । ଏହି ପର୍ବତମାଳାକୁ ପୂର୍ବାଚଳ କୁହାଯାଏ । ଏହା ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ବିସ୍ତୃତ । ପୂର୍ବାଚଳର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: ପାତକୋଇବମ୍, ନାଗାପର୍ବତ, ମିଜୋ ପର୍ବତ ଏବଂ ଲୁସାଇ ପର୍ବତ । ଏହି ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଏବଂ ସମାନ୍ତର ଶ୍ରେଣୀରେ ରହିଛି ।

୭. ନିମ୍ନଲିଖୂତଗୁଡ଼ିକର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବର୍ଣନା କର ।

(iv) ଅଂଶୁପା ହ୍ରଦ

ଉତ୍ତର: (ନୋଟ୍: ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ଅଂଶୁପା ହ୍ରଦ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ । ତେବେ ଓଡ଼ିଶାର ଭୂଗୋଳ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଭାବରେ ଏହାର ଉତ୍ତର ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା ।)

ଅଂଶୁପା ହ୍ରଦ ଓଡ଼ିଶାର କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ବାଙ୍କୀ ନିକଟରେ ମହାନଦୀର ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ମଧୁର ଜଳ ହ୍ରଦ । ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରମୁଖ ମଧୁର ଜଳ ହ୍ରଦ ଏବଂ ଏହାର ଆକାର ଅଶ୍ୱଖୁରାକୃତି (Oxbow Lake) । ଏହା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସ୍ଥଳୀ ଏବଂ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିର ପକ୍ଷୀ ଓ ଜଳଜୀବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି । ଏହା ରାଜ୍ୟର ଜୈବ ବିବିଧତା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।

(v) ସିଓ୍ୱାଲିକ୍

ଉତ୍ତର: ସିଓ୍ୱାଲିକ ହେଉଛି ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାର ସବୁଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା ବାହ୍ୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ । ଏହା ହିମାଳୟର ତିନୋଟି ସମାନ୍ତର ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ କମ୍ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ । ଏହାର ହାରାହାରି ଉଚ୍ଚତା ୧୦୦୦ ରୁ ୧୨୦୦ ମିଟର ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୁ ୧୦-୫୦ କି.ମି. । ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଗୋଡ଼ିମାଟି, କର୍ଦ୍ଦମ ଓ ଅସଂଗଠିତ ଶିଳାଭଳି ପଦାର୍ଥରେ ଗଠିତ । ଏହା ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ନୁହେଁ ଏବଂ ପୂର୍ବଦିଗରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ସହିତ ମିଳିତ ହୋଇଛି । ସିଓ୍ୱାଲିକରେ ଅନେକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଉପତ୍ୟକା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଯାହାକୁ 'ଡୁନ୍' କୁହାଯାଏ, ଯଥା: ଡେରାଡୁନ୍, କୋଟଲିଡୁନ୍, ପାଟ୍‌ଲିଡୁନ୍ ।

(vi) ମହାଦେଶୀୟ ସଂଚଳନବାଦ

ଉତ୍ତର: ମହାଦେଶୀୟ ସଂଚଳନବାଦ ହେଉଛି ଏକ ଭୂ-ବିଜ୍ଞାନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଯାହା ଅନୁଯାୟୀ ପୃଥିବୀର ମହାଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଭୂ-ବିଜ୍ଞାନିକ ସମୟରେ ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଗତି କରିଛନ୍ତି । ପ୍ରାୟ ୩୦୦ ନିୟୁତ ବର୍ଷ ପୂର୍ବେ ଆଜିର ସାତଟି ମହାଦେଶ ପରସ୍ପର ସହ ସଂଲଗ୍ନ ଥିଲେ ଏବଂ ସେହି ବିଶାଳ ମହାଦେଶର ନାମ ଥିଲା 'ପାଞ୍ଜିଆ' । ଏହି ପାଞ୍ଜିଆର ଉତ୍ତରାଂଶକୁ 'ଲରେସିଆ' ବା 'ଆଙ୍ଗାରାଲାଣ୍ଡ' ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣଭାଗକୁ 'ଗଣ୍ଡଓ୍ବାନାଲ୍ୟାଣ୍ଡ' କୁହାଯାଉଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ପାଞ୍ଜିଆ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡ ହେଲା ଓ ବିଖଣ୍ଡିତ ଭାଗଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯିବାରୁ ଆଜିର ମହାଦେଶ ଓ ମହାସାଗର ଗୁଡ଼ିକ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଅଛି । ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ଲେଟ୍ ଟେକ୍ଟୋନିକ୍ସର ମୂଳଦୁଆ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲା ।

୮. ଉତ୍ତର ଭାରତ ସମତଳ ଭୂମି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏକ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କର ।

ଉତ୍ତର:

ଉତ୍ତର ଭାରତ ସମତଳ ଭୂମି ଭାରତର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଭୌତିକ ବିଭାଗ ଅଟେ ଏବଂ ଏହା ଦେଶର ଭୂଗୋଳ ଓ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ । ଏହାର ବିବରଣୀ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା:

୧. ଗଠନ ଓ ବିସ୍ତୃତି:

ଏହି ବିଶାଳ ସମତଳଭୂମି ସିନ୍ଧୁ, ଗଙ୍ଗା ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଉପନଦୀମାନଙ୍କ (ଯଥା: ଝେଲମ୍, ଚେନାବ୍, ରାବି, ବେୟାସ, ସତଲେଜ୍, ଯମୁନା, ଘାଗର, ଗଣ୍ଡକ, କୋଶୀ, ତିସ୍ତା ଇତ୍ୟାଦି) ଦ୍ୱାରା ବହିଆଣିଥିବା ପଟୁମାଟିର ଅବକ୍ଷେପଣ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ।

ଏହା ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାର ଦକ୍ଷିଣରେ ପଶ୍ଚିମରେ ସତଲେଜ୍ ନଦୀଠାରୁ ପୂର୍ବରେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାୟ ୨୫୦୦ କି.ମି. ଦୈର୍ଘ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ।

ଏହାର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ପ୍ରାୟ ୭ ଲକ୍ଷ ବର୍ଗ କି.ମି. ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତୁ ୨୪୦ କି.ମି.ରୁ ୩୨୦ କି.ମି. ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।

୨. ଭୂପୃଷ୍ଠର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

ଏହା ସାଧାରଣତଃ ସମତଳ ଓ ଉଚ୍ଚାବଚ୍ଚ ବିହୀନ ଭୂମି ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ । ତେବେ ଏଥିରେ କେତେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂମିରୂପ ଦେଖାଯାଏ:

ଭାବର (Bhabar): ହିମାଳୟରୁ ବାହାରୁଥିବା ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ସିଓ୍ୱାଲିକ ପାଦଦେଶରେ ୮-୧୬ କି.ମି. ପ୍ରସ୍ତୁ ଏକ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗୋଡ଼ି ଓ ଉପଳଖଣ୍ଡ ଜମା କରନ୍ତି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଭୂମିଗତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି ।

ତରାଇ (Terai): ଭାବରର ଦକ୍ଷିଣକୁ ଥିବା ଏକ ସନ୍ତସନ୍ତିଆ, ଆର୍ଦ୍ର ଓ ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳ ଯେଉଁଠାରେ ଭୂମିଗତ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ପୁନର୍ବାର ଭୂପୃଷ୍ଠକୁ ଫେରିଆସନ୍ତି ।

ଭାଙ୍ଗର (Bhangar): ଏହା ପୁରାତନ ପଟୁମାଟିରେ ଗଠିତ ଏବଂ ବନ୍ୟାପ୍ଲାବନ ଅଞ୍ଚଳର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଟେରେସ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଏଥିରେ ଚୂନଗୋଡ଼ି ମିଶା ମୃତ୍ତିକା (କଙ୍କର) ଦେଖାଯାଏ ।

ଖଦର (Khadar): ଏହା ନୂତନ ପଟୁମାଟିରେ ଗଠିତ ଏବଂ ପ୍ରତିବର୍ଷ ବନ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ନବୀକୃତ ହୁଏ । ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର ଅଞ୍ଚଳ ।

୩. ଆଞ୍ଚଳିକ ବିଭାଜନ:

ଉତ୍ତରସ୍ଥ ବିଶାଳ ସମତଳଭୂମିକୁ ପଶ୍ଚିମରୁ ପୂର୍ବକୁ ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

ପଞ୍ଜାବ ସମତଳ ଭୂମି: ମୁଖ୍ୟତଃ ସିନ୍ଧୁନଦୀ ଓ ଏହାର ଉପନଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ । ଏହାର ଅଧିକାଂଶ ଭାଗ ପାକିସ୍ତାନରେ ଥିବାବେଳେ ଭାରତରେ ପଞ୍ଜାବ ଓ ହରିୟାଣା ରାଜ୍ୟରେ ଏହାର କିଛି ଅଂଶ ରହିଛି । ଏଠାରେ 'ଦୋଆବ' ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଏ ।

ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳଭୂମି: ଘାଗର ଓ ତିସ୍ତା ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ । ଏହା ହରିୟାଣା, ଦିଲ୍ଲୀ, ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ, ବିହାର, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର କିଛି ଅଂଶ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପିଛି ।

ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ସମତଳଭୂମି: ମୁଖ୍ୟତଃ ଆସାମ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

୪. ମହତ୍ତ୍ଵ:

କୃଷି: ଏହାର ଉର୍ବର ମୃତ୍ତିକା, ପ୍ରଚୁର ଜଳସେଚନ ସୁବିଧା ଏବଂ ଅନୁକୂଳ ଜଳବାୟୁ ଯୋଗୁ ଏହା ଭାରତର ଏକ ମୁଖ୍ୟ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ଅଞ୍ଚଳ । ଏହାକୁ ଭାରତର 'ଶସ୍ୟାଗାର' କୁହାଯାଏ ।

ଅର୍ଥନୀତି: କୃଷି ଓ ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ ଯୋଗୁ ଏହା ଭାରତର ଅର୍ଥନୀତିରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ ।

ମାନଚିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ :

ଭାରତର ଏକ ରେଖାଙ୍କିତ ମାନଚିତ୍ରରେ ନିମ୍ନଲିଖୂତ ଦର୍ଶାଅ ।

(i) ପର୍ବତମାଳା- କାରାକୋରମ, ଜାସ୍କାର, ପାତକୋଇବମ୍, ଜୟନ୍ତିଆ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ଆରାବଳୀ ପର୍ବତମାଳା, କାଡାମମ୍ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ।

କାରାକୋରମ: ଭାରତର ଉତ୍ତରରେ, ଜାମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର ଏବଂ ଲଦାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ ।

ଜାସ୍କାର: ଲଦାଖ ଓ ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶରେ ।

ପାତକୋଇବମ୍: ଭାରତର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ, ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ ଓ ମିଆଁମାର ସୀମାରେ ।

ଜୟନ୍ତିଆ: ମେଘାଳୟରେ ।

ବିନ୍ଧ୍ୟ: ମଧ୍ୟ ଭାରତରେ, ଗୁଜରାଟରୁ ବିହାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ।

ଆରାବଳୀ: ରାଜସ୍ଥାନ ଓ ଗୁଜରାଟର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରେ, ଦିଲ୍ଲୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ।

କାଡାମମ୍ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ: ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ, କେରଳ ଓ ତାମିଲନାଡୁ ସୀମାରେ ।

(ii) ଶୃଙ୍ଗ- K₂, ନଙ୍ଗାପର୍ବତ, ଆନ୍ନାଇମୁଡ଼ି

K₂ (ଗଡ଼ଉଇନ୍ ଅଷ୍ଟିନ୍): କାରାକୋରମ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରେ, ଲଦାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ ।

ନଙ୍ଗାପର୍ବତ: ଜାମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରରେ, ହିମାଦ୍ରୀ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରେ ।

ଆନ୍ନାଇମୁଡ଼ି: କେରଳରେ, ଆନାମଲାଇ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରେ ।

(iii) ମାଳଭୂମି- ଛୋଟନାଗପୁର, ମାଲଓ୍ବା

ଛୋଟନାଗପୁର ମାଳଭୂମି: ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ଓଡ଼ିଶା ଓ ଛତିଶଗଡ଼ର କିଛି ଅଂଶରେ ।

ମାଲଓ୍ବା ମାଳଭୂମି: ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ଓ ରାଜସ୍ଥାନରେ ।

(iv) ଭାରତର ମରୁଭୂମି, ପଶ୍ଚିମଘାଟ, ଲାକ୍ଷାଦ୍ଵୀପ

ଭାରତର ମରୁଭୂମି (ଥର ମରୁଭୂମି): ରାଜସ୍ଥାନର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ।

ପଶ୍ଚିମଘାଟ: ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ ସହ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ।

ଲାକ୍ଷାଦ୍ଵୀପ: ଆରବସାଗରରେ, କେରଳ ଉପକୂଳର ପଶ୍ଚିମକୁ ।

୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)

ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ:

୧. ସଂକଳ୍ପନାତ୍ମକ ବୁଝାମଣା: ମହାଦେଶୀୟ ସଂଚଳନବାଦ ଓ ପ୍ଲେଟ୍ ଟେକ୍ଟୋନିକ୍ସ ଭଳି ମୂଳ ସଂକଳ୍ପନାଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ । କେବଳ ମନେ ରଖିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ହୃଦୟଙ୍ଗମ କରନ୍ତୁ ।

୨. ମାନଚିତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ: ଭାରତ ଓ ଓଡ଼ିଶାର ଭୌତିକ ମାନଚିତ୍ରକୁ ବାରମ୍ବାର ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତୁ । ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତମାଳା, ଶୃଙ୍ଗ, ନଦୀ, ମାଳଭୂମି, ମରୁଭୂମି, ଉପକୂଳ ଏବଂ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଅବସ୍ଥିତିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ । ମାନଚିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।

୩. ବିଭାଜନ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଭାରତର ଛଅଟି ମୁଖ୍ୟ ଭୌତିକ ବିଭାଗ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ତିନୋଟି ଭୂପ୍ରାକୃତିକ ବିଭାଗର ନାମ, ସେମାନଙ୍କର ଉପ-ବିଭାଜନ, ପ୍ରମୁଖ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ, ଉଚ୍ଚତା, ଦୈର୍ଘ୍ୟ, ପ୍ରସ୍ତୁ, ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ମନେ ରଖନ୍ତୁ ।

୪. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଓ ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ: ପୂର୍ବଘାଟ ଓ ପଶ୍ଚିମଘାଟ, ବିପରୀତମୁଖୀ ଓ ପରସ୍ପରମୁଖୀ ପ୍ଲେଟ୍, ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଓ ପ୍ଲାବନଭୂମି ଭଳି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକର ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରି ମନେ ରଖନ୍ତୁ ।

୫. ସଂଜ୍ଞା ଓ ଉଦାହରଣ: ଭାବର, ତରାଇ, ଡୁନ୍, ଦୋଆବ, ବରଖାନ, ଉପହ୍ରଦ, ତ୍ରିକୋଣଭୂମି, ଅନ୍ତଃସ୍ତଳୀୟ ନଦୀ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ସଂଜ୍ଞା ଓ ଉଦାହରଣ ମନେ ରଖନ୍ତୁ ।

୬. ଉତ୍ତର ଲେଖିବା ଶୈଳୀ: ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ବିନ୍ଦୁ (points) ଆକାରରେ ଉତ୍ତର ଲେଖନ୍ତୁ । ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରନ୍ତୁ । ଉତ୍ତରଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ, ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ତଥ୍ୟଭିତ୍ତିକ ହେବା ଉଚିତ୍ ।

ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Pitfalls):

୧. ତଥ୍ୟଗତ ଭୁଲ୍: ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ, ଶୃଙ୍ଗ, ନଦୀ, ମାଳଭୂମିର ନାମ ଓ ଅବସ୍ଥିତିକୁ ଭୁଲ୍ କରିବା । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, K₂ କୁ ହିମାଳୟରେ ଦର୍ଶାଇବା ।

୨. ସଂକଳ୍ପନାଗତ ଭୁଲ୍: ମହାଦେଶୀୟ ସଂଚଳନବାଦ ଓ ପ୍ଲେଟ୍ ଟେକ୍ଟୋନିକ୍ସ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ନ ବୁଝିବା । ପ୍ଲେଟ୍ ଗତିର ପ୍ରକାରଭେଦକୁ ଭୁଲ୍ କରିବା ।

୩. ମାନଚିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅସାବଧାନତା: ମାନଚିତ୍ରରେ ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ଚିହ୍ନଟ ନ କରିବା କିମ୍ବା ଭୁଲ୍ ନାମ ଲେଖିବା ।

୪. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଇବାରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା: ଦୁଇଟି ବିଷୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଇବା ସମୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସଠିକ୍ ବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ ନ କରିବା ।

୫. ଅଧିକ ଲେଖିବା କିମ୍ବା କମ୍ ଲେଖିବା: ପ୍ରଶ୍ନର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତର ନ ଲେଖି ଅଯଥା ଅଧିକ ଲେଖିବା କିମ୍ବା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେବା ।

୬. ଓଡ଼ିଶା ଭୂପ୍ରକୃତିକୁ ଅଣଦେଖା କରିବା: ଭାରତର ଭୂପ୍ରକୃତି ଉପରେ ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଓଡ଼ିଶାର ଭୂପ୍ରକୃତିକୁ ଅଣଦେଖା କରିବା ।

ଏହି ଟିପ୍ସଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଏବଂ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଏଡ଼ାଇ ପରୀକ୍ଷାରେ ଉଚ୍ଚ ନମ୍ବର ହାସଲ କରିହେବ ।

(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)

🤖 Have a Doubt in this Chapter?

Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App