BSE ODISHA CLASS 9 • UTKAL MASTER STROKE
ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Geography
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 GeoEco Ch04 Geo Ch02 Bharatar Nadi
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଭାରତର ନଦୀ ପ୍ରଣାଳୀ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏଥିରେ ନଦୀର ମୌଳିକ ସଂଜ୍ଞା, ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିରୂପ, ନଦୀ ବିନ୍ୟାସର ପ୍ରକାରଭେଦ ଏବଂ ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଭାରତର ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ହିମାଳୟରୁ ବାହାରିଥିବା ନଦୀ ଓ ଉପଦ୍ବୀପୀୟ ନଦୀ ଭାବରେ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଦୀ ପ୍ରଣାଳୀର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ, ଦୈର୍ଘ୍ୟ, ପ୍ରବାହପଥ, ଉପନଦୀ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ବିଶେଷ ଭୂମିରୂପଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । ଏହା ସହିତ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ହ୍ରଦ, ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି, ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଓ ମାନବ ସମାଜ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ଉପକାରିତା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଶେଷରେ, ନଦୀର ଅର୍ଥନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଏବଂ ନଦୀଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣର କାରଣ ଓ ଏହାର ନିରାକରଣ ପାଇଁ ସରକାରଙ୍କ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରାଯାଇଛି । ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟ ନଦୀ ଓ ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ସୂଚନା ଦିଆଯାଇଛି ।
ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Architecture):
୧. ନଦୀ ପ୍ରଣାଳୀର ମୌଳିକ ଧାରଣା
୧.୧. ନଦୀ ଅବବାହିକା (River Basin)
୧.୨. ଉପନଦୀ (Tributary River)
୧.୩. ଜଳବିଭାଜିକା (Water Divide)
୧.୪. ନଦୀ ବିନ୍ୟାସ (Drainage Pattern)
୧.୪.୧. ବୃକ୍ଷାକୃତି (Dendritic)
୧.୪.୨. ସମାନ୍ତରାଳ (Parallel)
୧.୪.୩. ଛତ୍ରାକୃତି (Radial)
୧.୪.୪. ଆୟତାକୃତି (Rectangular)
୧.୫. ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଭୂମିରୂପ (Landforms)
୧.୫.୧. କେନିୟନ (Canyon)
୧.୫.୨. V-ଉପତ୍ୟକା (V-shaped Valley)
୧.୫.୩. ନଦୀଖାତ (Gorge)
୧.୫.୪. ନଦୀବାଙ୍କ (Meander)
୧.୫.୫. ଅଶ୍ଵଖୁରାକୃତି ହ୍ରଦ (Oxbow Lake)
୧.୫.୬. ପ୍ଲାବନଭୂମି (Floodplain)
୧.୫.୭. ତ୍ରିକୋଣଭୂମି (Delta)
୧.୫.୮. ଗ୍ରସ୍ତ ଉପତ୍ୟକା (Rift Valley)
୨. ଭାରତର ନଦୀ ପ୍ରଣାଳୀର ପ୍ରକାରଭେଦ
୨.୧. ହିମାଳୟରୁ ବାହାରିଥିବା ନଦୀ (Himalayan Rivers)
୨.୧.୧. ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (ଚିରସ୍ରୋତା, ବୃଷ୍ଟି ଓ ବରଫପୁଷ୍ଟ, ସୁନାବ୍ୟା)
୨.୧.୨. ହିମାଳୟ ଅପରପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ନଦୀ (Trans-Himalayan Rivers)
୨.୧.୩. ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ପ୍ରଣାଳୀ
୨.୧.୩.୧. ଉତ୍ପତ୍ତି, ଦୈର୍ଘ୍ୟ, ପ୍ରବାହପଥ
୨.୧.୩.୨. ଉପନଦୀସମୂହ
୨.୧.୩.୩. ବିଶେଷତ୍ୱ (ସିନ୍ଧୁନଦୀ ଜଳ ଚୁକ୍ତି)
୨.୧.୪. ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ପ୍ରଣାଳୀ
୨.୧.୪.୧. ଉତ୍ପତ୍ତି, ଦୈର୍ଘ୍ୟ, ପ୍ରବାହପଥ
୨.୧.୪.୨. ଉପନଦୀସମୂହ (ଯମୁନା, ଘାଗରା, ଗଣ୍ଡକ, କୋଶୀ, ଚମ୍ବଲ, ବେଟୱା, ସୋନ୍)
୨.୧.୪.୩. ବିଶେଷତ୍ୱ (ସଙ୍ଗମ, ତ୍ରିବେଣୀ, ସୁନ୍ଦରବନ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି)
୨.୧.୫. ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ପ୍ରଣାଳୀ
୨.୧.୫.୧. ଉତ୍ପତ୍ତି, ଦୈର୍ଘ୍ୟ, ପ୍ରବାହପଥ
୨.୧.୫.୨. ଉପନଦୀସମୂହ (ଦିବାଙ୍ଗ, ଲୋହିତ, କେନୁଲା)
୨.୧.୫.୩. ବିଶେଷତ୍ୱ (ମାଜୋଲି ଦ୍ୱୀପ, ବନ୍ୟା)
୨.୨. ଉପଦ୍ବୀପୀୟ ନଦୀ (Peninsular Rivers)
୨.୨.୧. ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (ଋତୁକାଳୀନ, ବୃଷ୍ଟିପୁଷ୍ଟ, କମ୍ ଦୈର୍ଘ୍ୟ, ଅଗଭୀର ଶଯ୍ୟା)
୨.୨.୨. ପୂର୍ବବାହିନୀ ନଦୀ
୨.୨.୨.୧. ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ (ଦକ୍ଷିଣଗଙ୍ଗା)
୨.୨.୨.୨. କୃଷ୍ଣା ନଦୀ
୨.୨.୨.୩. କାବେରୀ ନଦୀ (ଶିବସମୁଦ୍ର ଜଳପ୍ରପାତ)
୨.୨.୩. ପଶ୍ଚିମବାହିନୀ ନଦୀ
୨.୨.୩.୧. ନର୍ମଦା ନଦୀ (ଗ୍ରସ୍ତ ଉପତ୍ୟକା, ଧୂଆଁଧାର ଜଳପ୍ରପାତ)
୨.୨.୩.୨. ତାପ୍ତି ନଦୀ
୨.୨.୩.୩. ଅନ୍ୟାନ୍ୟ (ସାବରମତୀ, ମାହୀ, ପେରିୟାର)
୩. ଭାରତର ହ୍ରଦ (Lakes of India)
୩.୧. ହ୍ରଦର ପ୍ରକାରଭେଦ
୩.୧.୧. ପ୍ରାକୃତିକ ହ୍ରଦ (ଅଶ୍ଵଖୁରାକୃତି, ଉପହ୍ରଦ/Lagoon, ଲୁଣିଆ ହ୍ରଦ, ହିମବାହ ସୃଷ୍ଟ, ଭୂ-ଆଲୋଡ଼ନ ସୃଷ୍ଟ)
୩.୧.୨. କୃତ୍ରିମ ହ୍ରଦ (ନଦୀବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା)
୩.୨. ହ୍ରଦର ଉପକାରିତା (ଜଳପ୍ରବାହ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ବନ୍ୟା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଜଳସେଚନ, ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍, ଜଳବାୟୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ପର୍ଯ୍ୟଟନ)
୪. ନଦୀର ଅର୍ଥନୈତିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ପ୍ରଦୂଷଣ
୪.୧. ଅର୍ଥନୀତିରେ ନଦୀର ଭୂମିକା (ସଭ୍ୟତାର ଆଧାର, ଜଳସେଚନ, ନୌପରିବହନ, ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍, ମତ୍ସ୍ୟଗ୍ରହଣ, ଶିଳ୍ପାୟନ)
୪.୨. ନଦୀଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ (କାରଣ: ଶିଳ୍ପାୟନ, ସହରୀକରଣ, କୃଷି ଉନ୍ନୟନ; ପ୍ରଭାବ: ଜଳର ଗୁଣବତ୍ତା ହ୍ରାସ, ବନ୍ୟା, ରୋଗ; ନିରାକରଣ ପ୍ରୟାସ)
୫. ଓଡ଼ିଶାର ନଦୀ ଓ ହ୍ରଦ (Rivers and Lakes of Odisha)
୫.୧. ନଦୀସମୂହ (ମହାନଦୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ବୈତରଣୀ, ବୁଢ଼ାବଳଙ୍ଗ, ଋଷିକୁଲ୍ୟା, ବଂଶଧାରା, ସାଳନ୍ଦୀ, ଇନ୍ଦ୍ରାବତୀ, କୋଲାବ, ଶାବରୀ, ମାଛକୁଣ୍ଡ, ନାଗାବଳୀ, ବାହୁଡା)
୫.୨. ହ୍ରଦସମୂହ (ଚିଲିକା, ଅଂଶୁପା, ପାଟ)
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)
୧. ନଦୀ ଅବବାହିକା (River Basin):
ଯେଉଁ ଅଞ୍ଚଳ ଗୋଟିଏ ମୁଖ୍ୟନଦୀ ଓ ତା’ର ସମସ୍ତ ଉପନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ଜଳ ଯୋଗାଇଥାଏ ତାହାକୁ ନଦୀର ଅବବାହିକା କୁହାଯାଏ ।
ତୁମେ ଜାଣିଛ କି? ଇଜିପ୍ଟରେ ପ୍ରବାହିତ ନୀଳନଦୀର ଅବବାହିକା ଅଞ୍ଚଳ ପୃଥିବୀର ବୃହତ୍ତମ ।
୨. ଉପନଦୀ (Tributary River):
ଯେଉଁ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟନଦୀକୁ ଜଳଯୋଗାଇଥାନ୍ତି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉପନଦୀ କୁହାଯାଏ ।
୩. ଜଳବିଭାଜିକା (Water Divide):
ପାହାଡ଼, ପର୍ବତ କିମ୍ବା କୌଣସି ଏକ ଉଚ୍ଚଭୂମି ଦୁଇଟି ଅବବାହିକା ଅଞ୍ଚଳକୁ ପୃଥକ୍ କରୁଥିଲେ, ସେହି ଉଚ୍ଚଭୂମିକୁ ଜଳବିଭାଜିକା କୁହାଯାଏ ।
ଉଦାହରଣ: ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳା, ହିମାଳୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ।
୪. ଭାରତର ନଦୀ ପ୍ରଣାଳୀର ପ୍ରକାରଭେଦ:
ଭାରତର ଭୌତିକ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରବାହିତ ନଦୀବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଅଛି । ତଦନୁଯାୟୀ ଭାରତର ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
ହିମାଳୟରୁ ବାହାରିଥିବା ନଦୀ
ଉପଦ୍ବୀପୀୟ ନଦୀ
୫. ହିମାଳୟରୁ ବାହାରିଥିବା ନଦୀ (Himalayan Rivers):
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
ଏହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଚିରସ୍ରୋତା ଅର୍ଥାତ୍ ବର୍ଷସାରା ଜଳପ୍ରବାହିତ ହେଉଥାଏ ।
ବୃଷ୍ଟିପାତ ବ୍ୟତୀତ ଏହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ସୁଉଚ୍ଚ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ଉପରିସ୍ଥ ବରଫ ତରଳିବା ଯୋଗୁଁ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଜଳପ୍ରବାହରେ ବିଶେଷଭାବେ ହ୍ରାସ ହୁଏ ନାହିଁ ।
ଏଗୁଡ଼ିକ ସୁନାବ୍ୟା (ନୌଚଳାଚଳ ଯୋଗ୍ୟ) ।
ଏହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ହିମାଳୟ ପର୍ବତଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପୁରାତନ ।
ଏଗୁଡ଼ିକ ଗଭୀର ଉପତ୍ୟକା, କେନିୟନ ଓ ନଦୀ ଖାତ ଦ୍ୱାରା ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି ।
ନଗ୍ନୀଭବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପାର୍ବତ୍ୟଶଯ୍ୟାରୁ ବହୁଳ ପରିମାଣରେ ପଥରଖଣ୍ଡ, ବାଲିଗରଡ଼ା ଓ ପଟୁ ଇତ୍ୟାଦି ପରିବହନ କରି ଆଣନ୍ତି ।
ମଧ୍ୟଶଯ୍ୟାରେ ନଦୀବାଙ୍କ, ଅଶ୍ଵଖୁରାକୃତି ହ୍ରଦ, ପ୍ଲାବନଭୂମି ଆଦି ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି ।
ନିମ୍ନଶଯ୍ୟାରେ ପୃଥିବୀର ସର୍ବବୃହତ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଗଠନ କରିଛନ୍ତି ।
ହିମାଳୟ ଅପରପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ନଦୀ (Trans-Himalayan Rivers):
ହିମାଳୟର ଅପରପାର୍ଶ୍ୱ ଜଳଗ୍ରହଣ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଜଳସଂଗ୍ରହ କରିଥାନ୍ତି ।
ଉଦାହରଣ: ସିନ୍ଧୁ, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର, ସତଲେଜ୍ ।
ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଭୂମିରୂପ (Landforms created by rivers):
କେନିୟନ (Canyon): ଇଂରାଜୀ ଅକ୍ଷର 'I' ଆକାରର ଗଭୀର ଉପତ୍ୟକା ଯେଉଁଠି ନଦୀର ଦୁଇକୂଳ କାନ୍ଥଭଳି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ତାହାକୁ କେନିୟନ କୁହାଯାଏ ।
V-ଉପତ୍ୟକା ବା ନଦୀଖାତ (V-shaped Valley or River Gorge): ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାର ଆକାର ଯଦି ଇଂରାଜୀ ଅକ୍ଷର 'V' ଭଳି ହୋଇଥାଏ ତେବେ ଏହାକୁ V-ଉପତ୍ୟକା ବା ନଦୀଖାତ କୁହାଯାଏ ।
୬. ନଦୀ ବିନ୍ୟାସ (Drainage Pattern):
ଅବବାହିକା ଅଞ୍ଚଳର ଢାଲୁ, ଶିଳା ଏବଂ ଜଳବାୟୁ ଅନୁସାରେ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଢାଞ୍ଚାରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଏପରି ଢାଞ୍ଚାକୁ ନଦୀ ବିନ୍ୟାସ କୁହାଯାଏ । ସାଧାରଣତଃ ନଦୀବିନ୍ୟାସ ୪ ପ୍ରକାରର ।
ବୃକ୍ଷାକୃତି ନଦୀବିନ୍ୟାସ (Dendritic Pattern): ଯେତେବେଳେ ନଦୀ ଓ ତା'ର ସମସ୍ତ ଉପନଦୀ ଏକ ବୃକ୍ଷଭଳି ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ତାହାକୁ ବୃକ୍ଷାକୃତି ନଦୀବିନ୍ୟାସ କୁହାଯାଏ ।
ସମାନ୍ତରାଳ ନଦୀବିନ୍ୟାସ (Parallel Pattern): ଉପନଦୀଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟନଦୀ ସହିତ ପ୍ରାୟ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ମିଳିତ ହେଲେ ସମାନ୍ତରାଳ ନଦୀବିନ୍ୟାସ ସୃଷ୍ଟିହୁଏ । ଏଭଳି ନଦୀବିନ୍ୟାସ ସାଧାରଣତଃ କଠିନ ଓ ନରମ ଶିଳା ପରସ୍ପର ସହିତ ସମାନ୍ତର ଭାବରେ ଥିଲେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ।
ଛତ୍ରାକୃତି ନଦୀବିନ୍ୟାସ (Radial Pattern): ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟିଏ ଗମ୍ବୁଜାକାର ଉଚ୍ଚଭୂମିରୁ ସବୁଦିଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ ଛତ୍ରାକୃତି ନଦୀବିନ୍ୟାସ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
ଆୟତାକୃତି ନଦୀବିନ୍ୟାସ (Rectangular Pattern): ସାଧାରଣତଃ ପଥୁରିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯେଉଁଠି ଶିଳାଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସହିତ ଖୁବ୍ ନିବିଡ଼ ଭାବରେ ଯୋଡ଼ିହୋଇଥାଆନ୍ତି ସେଠାରେ ଆୟତାକୃତି ନଦୀବିନ୍ୟାସ ଦେଖାଯାଏ ।
୭. ମୁଖ୍ୟ ହିମାଳୟ ନଦୀ ପ୍ରଣାଳୀସମୂହ:
୭.୧. ସିନ୍ଧୁନଦୀ (Indus River):
ଉତ୍ପତ୍ତି: ତିବ୍ଦତରେ ଅବସ୍ଥିତ ମାନସରୋବର ହ୍ରଦରୁ ।
ପ୍ରବାହପଥ: ପଶ୍ଚିମଦିଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ଜାମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର ରାଜ୍ୟର ଲଦାଖ ଜିଲ୍ଲା ଦେଇ ଭାରତରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ସିନ୍ଧୁନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଏକ ମନୋରମ ନଦୀଖାତ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଅଛି । ପାକିସ୍ତାନର ମିଥାନକୋଟଠାରେ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ସହିତ ଏହାର ଉପନଦୀଗୁଡ଼ିକ ମିଶିଛନ୍ତି । ଏହାପରେ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ଦକ୍ଷିଣଦିଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ କରାଚୀର ପୂର୍ବଦିଗରେ ଆରବସାଗରରେ ପଡ଼ିଅଛି ।
ଉପନଦୀ: ଜାସ୍କାର, ନୁଦ୍ରା, ଶ୍ୟୋକ, ହୁଞ୍ଜ (କାଶ୍ମୀର ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳିତ) । ଝେଲମ୍, ଚେନାବ୍, ରାବି, ବେୟାସ ଓ ସତ୍ଲେଜ୍ (ପାକିସ୍ତାନରେ ମିଳିତ) ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ପ୍ରାୟ ୨୯୦୦ କି.ମି. ।
ଅବବାହିକା: ଏହାର ଅବବାହିକା କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ଏକ ତୃତୀୟାଂଶରୁ ସାମାନ୍ୟ ଅଧିକ ଭାରତର ଜାମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ, ପଞ୍ଜାବ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ଥିବାବେଳେ ଅବଶିଷ୍ଟାଂଶ ପାକିସ୍ତାନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ।
ବିଶେଷତ୍ୱ: ସିନ୍ଧୁନଦୀ ଜଳ ଚୁକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଭାରତ ଏହାର କେବଳ ୨୦ ପ୍ରତିଶତ ଜଳ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବ । ଏହି ଜଳ ପଞ୍ଜାବ, ହରିୟାଣା ଏବଂ ରାଜସ୍ଥାନର ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ୟବହାର ହେଉଅଛି ।
୭.୨. ଗଙ୍ଗାନଦୀ (Ganga River):
ଉତ୍ପତ୍ତି: ଗୋମୁଖ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ ତୁଷାରସ୍ରୋତରୁ ଭାଗିରଥୀ ନାମରେ ଉତ୍ପତ୍ତିଲାଭ କରିଅଛି ।
ପ୍ରବାହପଥ: ଦେବପ୍ରୟାଗଠାରେ ଅଳକାନନ୍ଦା ଏହାସହିତ ମିଳିତ ହୋଇ ଗଙ୍ଗାନଦୀ ନାମରେ ବନ୍ଧୁର ଶଯ୍ୟା ଅତିକ୍ରମ କରି ହରିଦ୍ୱାରଠାରେ ସମତଳ ଶଯ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଅଛି । ପୂର୍ବଦିଗରେ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ ଓ ବିହାର ମଧ୍ୟଦେଇ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଫାରକ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହିଲା ପରେ ଏହିଠାରୁ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଅଛି । ଗୋଟିଏ ଭାଗ ଭାଗୀରଥୀ-ହୁଗୁଳି ନାମରେ ଦକ୍ଷିଣଦିଗରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗର ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଅଛି । ମୁଖ୍ୟନଦୀ ତା’ର ଗତିପଥ ନ ବଦଳାଇ ବାଂଲାଦେଶ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେବାପରେ ଅନ୍ୟଦିଗରୁ ଆସୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ ସହ ମିଳିତ ହୋଇ ମେଘନା ନାମରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଛି ।
ଉପନଦୀ: ଯମୁନା (ଯମୁନୋତ୍ରୀ ହିମବାହରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଆଲ୍ଲାହାବାଦଠାରେ ଗଙ୍ଗା ସହ ମିଳିତ), ଘାଗରା, ଗଣ୍ଡକ, କୋଶୀ (ନେପାଳସ୍ଥିତ ହିମାଳୟରୁ ବାହାରି ଗଙ୍ଗାର ବାମକୂଳରେ ମିଶିଛନ୍ତି) । ଚମ୍ବଲ, ବେଟୱା, ସୋନ୍ (ଉପଦ୍ବୀପରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣପଟେ ମିଶିଛନ୍ତି) ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ପ୍ରାୟ ୨୫୦୦ କି.ମି. (ଭାରତରେ ପ୍ରବାହିତ ଦୀର୍ଘତମ ନଦୀ) ।
ବିଶେଷତ୍ୱ:
ସଙ୍ଗମ/ତ୍ରିବେଣୀ: ଆଲ୍ଲାହାବାଦଠାରେ ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା ଓ ଅନ୍ତଃସଲିଳା ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ମିଳନ ସ୍ଥଳକୁ ସଙ୍ଗମ ବା ତ୍ରିବେଣୀ କୁହାଯାଏ ।
ତ୍ରିକୋଣଭୂମି: ଫାରକ୍କାଠାରୁ ଗାଙ୍ଗେୟ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି । ଗଙ୍ଗା ଓ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀଦ୍ୱୟ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ପୃଥିବୀର ବୃହତ୍ତମ ତ୍ରିକୋଣଭୂମିର ନାମ ସୁନ୍ଦରବନ । ଏହାର ଅଧିକାଂଶ ବାଂଲାଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
ସୁନ୍ଦରବନ: ଏଠାକାର ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଓ ଜୁଆରିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜନ୍ମୁଥିବା ସୁନ୍ଦରୀ ବୃକ୍ଷ ଯୋଗୁଁ ଏହାର ନାମ ସୁନ୍ଦରବନ । ଏହା ପୃଥିବୀର ସର୍ବବୃହତ ଓ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ହାରରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ତ୍ରିକୋଣଭୂମି । ଏହି ସୁନ୍ଦରବନ ମଧ୍ୟ ମହାବଳ ବାଘ (Royal Bengal Tiger)ର ବାସସ୍ଥଳୀ ।
୭.୩. ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀ (Brahmaputra River):
ଉତ୍ପତ୍ତି: ତିବ୍ଦତର ମାନସରୋବର ହ୍ରଦର ପୂର୍ବଦିଗରେ ସିନ୍ଧୁ ଓ ସତଲେଜ ନଦୀର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳଠାରୁ ଅନତିଦୂରରୁ ।
ପ୍ରବାହପଥ: ପୂର୍ବଦିଗରେ ହିମାଳୟ ସହ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲାପରେ ନାମଚେ ବରୱା (୭୭୫୭ ମି.) ଠାରେ ଇଂରାଜୀ ଅକ୍ଷର 'U' ଭଳି ଏକ ବାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି କରି ନଦୀଖାତ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶରେ ଭାରତକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି । ଆସାମ ପ୍ରଦେଶରେ ପୂର୍ବରୁ ପଶ୍ଚିମକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଅଛି ।
ଉପନଦୀ: ଦିବାଙ୍ଗ, ଲୋହିତ ଏବଂ କେନୁଲା ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ସିନ୍ଧୁ ନଦୀଠାରୁ ସାମାନ୍ୟ ବଡ଼ ।
ବିଶେଷତ୍ୱ:
ନାମକରଣ: ତିବ୍ଦତରେ 'ସାମ୍ପୋ' ଏବଂ ବାଂଲାଦେଶରେ 'ଯମୁନା' ନାମରେ ପରିଚିତ । ଗଙ୍ଗାନଦୀକୁ ବାଂଲାଦେଶରେ 'ପଦ୍ମା' କୁହାଯାଏ ।
ଜଳପ୍ରବାହ ଓ ପଟୁ: ତିବ୍ଦତରେ ଖୁବ୍ କମ୍ ଜଳ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ କାରଣ ଏହା ଏକ ଥଣ୍ଡା ଓ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳ । ଭାରତରେ ବୃଷ୍ଟିବହୁଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବାରୁ ଏଥିରେ ଜଳର ପରିମାଣ ଅତ୍ୟଧିକ । ଫଳରେ ପଟୁମାଟି, ପଥରଖଣ୍ଡ, କଙ୍କର ଏବଂ ବାଲି ଆଦି ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ବହିକରି ନେଇଥାଏ ।
ନଦୀ ଦ୍ୱୀପ: ଗତି ମନ୍ଥର ହୋଇଥିବାରୁ ନଦୀ ଶଯ୍ୟାରେ ଅବକ୍ଷେପଣ ଅଧିକ ହୁଏ । ଫଳତଃ ମୁଖ୍ୟନଦୀରୁ ଅନେକ ଶାଖାନଦୀ ବାହାରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ପରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟିଏ ସହ ଅନ୍ୟଟି ମିଳିତ ହେଉଥିବାରୁ ନଦୀ ମଝିରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦ୍ୱୀପ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଅଛି । ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ନଦୀ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଦ୍ୱୀପ 'ମାଜୋଲି ଦ୍ୱୀପ' ଏହି ନଦୀ ମଝିରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
ବନ୍ୟା: ପ୍ରତିବର୍ଷ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀରେ ପ୍ରବଳ ବନ୍ୟା ଆସିଥାଏ ।
୮. ଉପଦ୍ବୀପୀୟ ନଦୀ (Peninsular Rivers):
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳା ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ଜଳ ବିଭାଜକ ଅଟେ ।
ଅଧିକାଂଶରେ ଋତୁକାଳୀନ ପ୍ରବାହ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ବୃଷ୍ଟିପୁଷ୍ଟ ।
ବର୍ଷାଦିନେ ନଦୀରେ ଅଧିକ ଜଳପ୍ରବାହିତ ହୁଏ; ମାତ୍ର ଗ୍ରୀଷ୍ମଋତୁରେ ପ୍ରବାହ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ଶୁଷ୍କ ଧାରଟିରେ ହିଁ ସୀମିତ ରହିଯାଏ ।
ଏହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଷସାରା ସୁନାବ୍ୟା ନୁହଁନ୍ତି ।
ଉତ୍ତରଭାରତ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ତୁଳନାରେ ଏଗୁଡ଼ିକ କମ୍ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ଏମାନଙ୍କର ଶଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଅଗଭୀର ।
ଅଧିକାଂଶ ନଦୀ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି ଓ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଗଠନ କରିଛନ୍ତି ।
କେବଳ ନର୍ମଦା ଓ ତାପ୍ତି ଦୁଇଟି ନଦୀ ଆରବସାଗରରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକର ମୁହାଣ ଜୁଆରିଆ (Estuarine) ।
ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ଅବବାହିକା ଉତ୍ତର ଭାରତୀୟ ନଦୀ ତୁଳନାରେ ଆକାରରେ ଛୋଟ ।
୮.୧. ନର୍ମଦା ନଦୀ (Narmada River):
ଉତ୍ପତ୍ତି: ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଅମରକଣ୍ଟକ ମାଳଭୂମିରୁ ।
ପ୍ରବାହପଥ: ଏହା ଏକ ଗ୍ରସ୍ତ ଉପତ୍ୟକା ମଧ୍ୟଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଅଛି । ଆରବସାଗରରେ ପଡ଼ିଛି ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ପ୍ରାୟ ୧୩୧୨ କି.ମି. ।
ଅବବାହିକା: ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୁଜରାଟ ଓ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ରାଜ୍ୟର କେତେକାଞ୍ଚଳରେ ବିସ୍ତୃତ ।
ବିଶେଷତ୍ୱ:
ଗ୍ରସ୍ତ ଉପତ୍ୟକା (Rift Valley): ଶିଳାସ୍ତରରେ ଦୁଇଟି ସମାନ୍ତର ଫାଟ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ ଯଦି ମଧ୍ୟଭାଗଟି ଦବିଯାଏ ଏବଂ ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱର ଶିଳାସ୍ତର ସ୍ଥିର ରହେ ତେବେ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଯେଉଁ ନିମ୍ନଭୂମିଟି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ତାହାକୁ ଗ୍ରସ୍ତ ଉପତ୍ୟକା କୁହାଯାଏ । ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ସାତପୁରା ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ମଧ୍ୟ ଅଂଶ ଏପରି ଏକ ଉପତ୍ୟକା ।
ଭୂମିରୂପ: ଜବଲପୁର ନିକଟସ୍ଥ ମାର୍ବଲ ଶିଳା ଅଞ୍ଚଳରେ ଗଭୀର ଖାତ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ଧୂଆଁଧାରଠାରେ ମନୋରମ ଜଳପ୍ରପାତ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି ।
ଉପନଦୀ: ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଖୁବ୍ କମ୍, ପ୍ରାୟ ସମକୋଣରେ ନର୍ମଦା ସହିତ ମିଳିତ ହୋଇଛନ୍ତି ।
୮.୨. ତାପ୍ତି ନଦୀ (Tapi River):
ଉତ୍ପତ୍ତି: ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ବେତୁଲ ଜିଲ୍ଲାସ୍ଥିତ ସାତପୁରା ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରୁ ।
ପ୍ରବାହପଥ: ଏହି ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଏକ ଗ୍ରସ୍ତ ଉପତ୍ୟକା ମଧ୍ୟଦେଇ ନର୍ମଦାନଦୀ ସହ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଅଛି । ଆରବସାଗରରେ ପଡ଼ିଛି ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ନର୍ମଦାଠାରୁ ଯଥେଷ୍ଟ ଛୋଟ ।
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖୀ ନଦୀ: ସାବରମତୀ, ମାହୀ ଏବଂ ପେରିୟାର ।
୮.୩. ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ (Godavari River):
ଉତ୍ପତ୍ତି: ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ନାସିକ ଜିଲ୍ଲାସ୍ଥିତ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ପୂର୍ବପଟଢାଲୁରୁ ।
ପ୍ରବାହପଥ: ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଅଛି ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ପ୍ରାୟ ୧୪୫୦ କି.ମି. (ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘତମ ଏବଂ ଭାରତର ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ନଦୀ) ।
ଅବବାହିକା: ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ । ମହାରାଷ୍ଟ୍ର (ପ୍ରାୟ ୫୦ ପ୍ରତିଶତ), ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ଓଡ଼ିଶା ଓ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶରେ ରହିଅଛି ।
ଉପନଦୀ: ପୂର୍ଣ୍ଣା, ୱାଦ୍ଧା, ପ୍ରାଣହିତା, ଇନ୍ଦ୍ରାବତୀ, ମନ୍ଜରା, ୱାଇଗଙ୍ଗା ଏବଂ ପେନଗଙ୍ଗା ।
ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏହାର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ବିସ୍ତୃତି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଗୋଦାବରୀକୁ “ଦକ୍ଷିଣଗଙ୍ଗା” ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
୮.୪. କୃଷ୍ଣାନଦୀ (Krishna River):
ଉତ୍ପତ୍ତି: ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ମହାବଳେଶ୍ୱର ନିକଟସ୍ଥ ଏକ ଝରଣାରୁ ।
ପ୍ରବାହପଥ: ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଅଛି ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ପ୍ରାୟ ୧୩୦୦ କି.ମି. ।
ଅବବାହିକା: ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଏବଂ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶରେ ବିସ୍ତୃତ ।
ଉପନଦୀ: ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, କୋୟନା, ଘଟପ୍ରଭା, ମୁଷି ଏବଂ ଭୀମା ।
ବିଶେଷତ୍ୱ: ନାଗାର୍ଜୁନସାଗର ଡ୍ୟାମ୍ ଏହା ଉପରେ ନିର୍ମିତ ।
୮.୫. କାବେରୀ ନଦୀ (Kaveri River):
ଉତ୍ପତ୍ତି: ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ବ୍ରହ୍ମଗିରି ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରୁ ।
ପ୍ରବାହପଥ: ତାମିଲନାଡୁର କୁଡ଼ାଲୁରଠାରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଅଛି ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ପ୍ରାୟ ୭୬୫ କି.ମି. ।
ଅବବାହିକା: କର୍ଣ୍ଣାଟକର କିଛି ଅଂଶ, କେରଳ ଓ ତାମିଲନାଡ଼ୁରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
ଉପନଦୀ: ଅମରାବତୀ, ଭବାନୀ, ହେମାବତୀ ଏବଂ କାବିନୀ ।
ବିଶେଷତ୍ୱ: ମେଟୁରଠାରେ ଏହି ନଦୀ ଉପରେ ଏକ ଜଳଭଣ୍ଡାର ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଛି । କାବେରୀ ନଦୀ ଶଯ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶିବସମୁଦ୍ରଠାରେ ଭାରତର ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ଜଳପ୍ରପାତ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଅଛି । ଏହି ଜଳପ୍ରପାତରୁ ଜଳବିଦ୍ୟୁତଶକ୍ତି ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ ଏବଂ କୋଲାର ସୁନାଖଣି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯୋଗାଣ ହୋଇଥାଏ ।
୯. ଭାରତର ହ୍ରଦ (Lakes of India):
ହ୍ରଦର ଉପକାରିତା:
ଜଳପ୍ରବାହର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି ।
ଅଧିକ ବୃଷ୍ଟିପାତ ସମୟରେ ବୃଷ୍ଟିଜଳ ସଂଗ୍ରହ କରି ବନ୍ୟା ହେବାକୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ ।
ଶୁଷ୍କ ଋତୁରେ କେନାଲ ସାହାଯ୍ୟରେ ଜଳସେଚନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
ଜଳବିଦ୍ୟୁତଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳର ଜଳବାୟୁକୁ ସମଭାବାପନ୍ନ କରେ ।
ଜଳୀୟ ପରିସଂସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି କରେ ।
ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି, ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବିକାଶ ଏବଂ ଚିତ୍ତ ବିନୋଦନରେ ମଧ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
ହ୍ରଦର ପ୍ରକାରଭେଦ ଓ ଉଦାହରଣ:
ଅଶ୍ଵଖୁରାକୃତି ହ୍ରଦ (Oxbow Lake): ନଦୀବାଙ୍କ କାଳକ୍ରମେ ମୁଖ୍ୟନଦୀରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଅଶ୍ଵଖୁରାକୃତି ହ୍ରଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ଉଦାହରଣ: ଅଂଶୁପା ହ୍ରଦ ।
ଉପହ୍ରଦ (Lagoon): ବାଲୁକାବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରଜଳ ସମୁଦ୍ରଠାରୁ ଅଲଗାହୋଇ ଉପହ୍ରଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଉଦାହରଣ: ଚିଲିକା, ପୁଲିକାଟ, କୋଲେରୁ ।
ଲୁଣିଆ ହ୍ରଦ (Saline Lake): ଅନ୍ତସ୍ଥଳୀୟ ନଦୀ ଶଯ୍ୟାରେ ସୃଷ୍ଟ । ଉଦାହରଣ: ସମ୍ବର ହ୍ରଦ (ଏହାର ଜଳରୁ ଲୁଣ ମରାଯାଏ) ।
ହିମବାହ ସୃଷ୍ଟ ହ୍ରଦ: ହିମାଳୟ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରେ ହିମବାହ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ଖାଲୁଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜଳ ଭରିଯିବାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ । ଉଦାହରଣ: ଡାଲହ୍ରଦ, ନୈନିତାଲ (ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ), ଲୋକଟକ୍ (ମଣିପୁର), ବରାପାଣି (ମେଘାଳୟ) ।
ଭୂ-ଆଲୋଡ଼ନ ସୃଷ୍ଟ ହ୍ରଦ: ଉଦାହରଣ: ଜାମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରର ଉଲ୍ଲାର ହ୍ରଦ (ଭାରତର ସର୍ବବୃହତ ମଧୁରଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ) ।
କୃତ୍ରିମ ହ୍ରଦ: ନଦୀ ଶଯ୍ୟାରେ ନଦୀବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣକରି ଜଳବିଦ୍ୟୁତଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ । ଉଦାହରଣ: ଗୁରୁଗୋବିନ୍ଦ ସାଗର (ଭାକ୍ରାନଙ୍ଗଲ ନଦୀବନ୍ଧ ଯୋଜନା) ସତଲେଜ୍ ନଦୀ ଶଯ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
୧୦. ଅର୍ଥନୀତିରେ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ଭୂମିକା:
ମାନବ ସଭ୍ୟତାର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ଓ ବିକାଶରେ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରିଛନ୍ତି ।
ନଦୀର ଜଳ ମନୁଷ୍ୟର ଏକ ମୌଳିକ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ବଳ ଯଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟର ଅନେକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ହୋଇଥାଏ ।
ନଦୀ କୂଳରେ ପ୍ରଥମେ ଜନବସତି ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା ଏବଂ ଆଜି ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଶାଳ ନଗରୀରେ ପରିଣତ ହୋଇଛନ୍ତି । ତେଣୁ ନଦୀ ଉପତ୍ୟକାକୁ ସଭ୍ୟତାର କୁନା କୁହାଯାଏ (River Valleys are the cradles of civilisation) ।
ଉପଯୋଗ: ଜଳସେଚନ, ନୌପରିବହନ, ନୌକାବିହାର, ନୌଚାଳନ, ଜଳ ବିଦ୍ୟୁତଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ, ମତ୍ସ୍ୟଗ୍ରହଣ ଓ ଶିଳ୍ପାୟନ ।
୧୧. ନଦୀଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ (River Pollution):
କାରଣ: ଶିଳ୍ପାୟନ, ସହରୀକରଣ, କୃଷି ଉନ୍ନୟନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଜଳର ଆବଶ୍ୟକତା କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ଯୋଗୁ ନଦୀଜଳର ଗୁଣବତ୍ତାରେ ପ୍ରତିକୂଳ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ୁଅଛି । ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ଜଳ ନଦୀରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହେଉଛି । ନର୍ଦ୍ଦମାଜଳ ଓ ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରୁ ବାହାରୁଥିବା ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଏବଂ ଅପରିଷ୍କାର ଜଳ ନଦୀଧାରରେ ମିଶୁଥିବାରୁ ନଦୀ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷିତ ହେଉଅଛି ।
ପ୍ରଭାବ: ନଦୀ ତା'ର ନିଜ ଜଳଧାରାକୁ ପରିଷ୍କୃତ କରିବାରେ ଅକ୍ଷମ ହେଉଅଛି । ପ୍ରଦୂଷଣ ସ୍ତର ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି ।
ନିରାକରଣ: ସରକାର ନଦୀଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ ରୋକିବା ପାଇଁ ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି ।
୧୨. ଓଡ଼ିଶାର ନଦୀ ସମୂହ (Rivers of Odisha):
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଓଡ଼ିଶାର ସମସ୍ତ ନଦୀ, ଉପଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ମାଳଭୂମି କିମ୍ବା ଏହାର ଅଂଶବିଶେଷରୁ ଉତ୍ପତ୍ତିଲାଭ କରି ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି । ତେଣୁ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଚିରସ୍ରୋତା କିମ୍ବା ବର୍ଷସାରା ସୁନାବ୍ୟା ନୁହଁନ୍ତି । ଅଧିକାଂଶ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି ।
୧୨.୧. ମହାନଦୀ (Mahanadi):
ଉତ୍ପତ୍ତି: ଛତିଶଗଡ଼ ରାଜ୍ୟର ଧମ୍ତରୀ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ ସିହାୱା ପର୍ବତରୁ ।
ପ୍ରବାହପଥ: ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାରେ ଓଡ଼ିଶାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି । ପାରାଦ୍ୱୀପ ନିକଟସ୍ଥ ବତୀଘରର ଦକ୍ଷିଣକୁ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଛି ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ପ୍ରାୟ ୮୫୭ କି.ମି. (ଓଡ଼ିଶାରେ ୪୯୪ କି.ମି.) । ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ନଦୀ । ଭାରତର ଚତୁର୍ଥ ବୃହତ୍ତମ ନଦୀ ।
ଉପନଦୀ: ତେଲ ଓ ଇବ୍ ।
ଶାଖାନଦୀ: କାଠଯୋଡ଼ୀ, କୁଆଖାଇ, ବିରୂପା, ଦେବୀ, ଦୟା ଓ ଭାର୍ଗବୀ ।
ବିଶେଷତ୍ୱ: ବୌଦ୍ଧର ସୁନାଖଣିଆଠାରୁ ଦଶପଲ୍ଲାର ବଡ଼ମୂଳ ଘାଟି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗଭୀର ଗଣ୍ଡ (ଘାତକୋଶିଆ ଗଣ୍ଡ) ସୃଷ୍ଟି କରିଛି । ହୀରାକୁଦଠାରେ ଏକ ଡ୍ୟାମ୍ ଓ ଯୋବ୍ରାଠାରେ ଏକ ବ୍ୟାରେଜ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇ କୃତ୍ରିମ ଜଳଭଣ୍ଡାର ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଛି । କଟକଠାରୁ ଏହି ନଦୀର ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି ।
ଶାଖାନଦୀ (Distributary): ମୁଖ୍ୟନଦୀରୁ ବାହାରି ଏହାର ଜଳକୁ ହ୍ରଦ କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ରକୁ ନେଇ ଯାଉଥିବା ନଦୀକୁ ଏହାର ଶାଖାନଦୀ କୁହାଯାଏ । ପଟୁବାହକ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଅଞ୍ଚଳରେ ନଦୀ ଅନେକଗୁଡ଼ିଏ ଶାଖାନଦୀରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।
୧୨.୨. ବ୍ରାହ୍ମଣୀ (Brahmani):
ଉତ୍ପତ୍ତି: ଶଙ୍ଖ ଓ କୋଏଲ ନଦୀ ଛୋଟନାଗପୁର ମାଳଭୂମିରୁ ବାହାରି ରାଉରକେଲା ନିକଟସ୍ଥ ବେଦବ୍ୟାସଠାରେ ମିଳିତ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ନଦୀ ନାମ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ।
ପ୍ରବାହପଥ: ବୈତରଣୀ ସହ ମିଳିତ ହୋଇ ଧାମରାଠାରେ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଅଛି ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ପ୍ରାୟ ୭୯୯ କି.ମି. । ଓଡ଼ିଶାର ଦ୍ୱିତୀୟ ବଡ଼ ନଦୀ ।
ଶାଖାନଦୀ: ଖରସ୍ରୋତା ।
ବିଶେଷତ୍ୱ: ରେଙ୍ଗାଲୀଠାରେ ଗୋଟିଏ ଡ୍ୟାମ କରାଯାଇ ଜଳବିଦ୍ୟୁତଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଜଳସେଚନ କରାଯାଉଛି । ଅନୁଗୁଳର ଜାତୀୟ ଆଲୁମିନିୟମ ଶିଳ୍ପ ଓ ତାଳଚେରର କୋଇଲା ଓ ତାପଜବିଦ୍ୟୁତ କାରଖାନା ଯୋଗୁଁ ଏହାର ଜଳ ଦୂଷିତ ହେଉଛି ।
୧୨.୩. ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା (Subarnarekha):
ଉତ୍ପତ୍ତି: ଛୋଟନାଗପୁର ମାଳଭୂମିରୁ ।
ପ୍ରବାହପଥ: ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ମଧ୍ୟଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହେବାପରେ ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଅଛି । ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଅଛି ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ୪୩୩ କି.ମି. ।
୧୨.୪. ବୈତରଣୀ (Baitarani):
ଉତ୍ପତ୍ତି: କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲାର ଗୋନାସିକା ପର୍ବତରୁ ।
ଉପନଦୀ: ସାଳନ୍ଦୀ ।
୧୨.୫. ବୁଢ଼ାବଳଙ୍ଗ (Budhabalanga):
ଉତ୍ପତ୍ତି: ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲାର ଶିମିଳିପାଳ ପାହାଡ଼ରୁ ।
ପ୍ରବାହପଥ: ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଓ ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲା ମଧ୍ୟଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହେବାପରେ ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଅଛି ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ୧୭୫ କି.ମି. ।
ବିଶେଷତ୍ୱ: ବାଲେଶ୍ୱର ଓ ବାରିପଦା ସହରଦ୍ୱୟ ଏହି ନଦୀକୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ । ବରେହିପାଣି ଜଳପ୍ରପାତ ଏହି ନଦୀ ଶଯ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
୧୨.୬. ଋଷିକୁଲ୍ୟା (Rushikulya):
ଉତ୍ପତ୍ତି: କନ୍ଧମାଳ ଜିଲ୍ଲାର ଋଷି ପର୍ବତରୁ ।
ପ୍ରବାହପଥ: ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଛି ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ୧୬୫ କି.ମି. ।
ଉପନଦୀ: ଧନେଇ, ବଡ଼ନଦୀ ଓ ବାଘୁଆ ।
ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏହାର ମୁହାଣରେ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ନାହିଁ ।
୧୨.୭. ବଂଶଧାରା (Vamsadhara):
ଉତ୍ପତ୍ତି: କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲାର ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରୁ ।
ପ୍ରବାହପଥ: ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି । କଳିଙ୍ଗପଟ୍ଟନମ୍ଠାରେ ସମୁଦ୍ରରେ ପଡ଼ିଅଛି ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ୨୩୦ କି.ମି. ।
ଉପନଦୀ: ମହେନ୍ଦ୍ରତନୟା (ମହେନ୍ଦ୍ରଗିରିରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି) ।
୧୨.୮. ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଓଡ଼ିଶା ନଦୀ: ସାଳନ୍ଦୀ, ଇନ୍ଦ୍ରାବତୀ, କୋଲାବ, ଶାବରୀ, ମାଛକୁଣ୍ଡ, ନାଗାବଳୀ, ବାହୁଡା ।
ବିଶେଷତ୍ୱ: ଡୁଡୁମା ଜଳପ୍ରପାତ ମାଛକୁଣ୍ଡ ନଦୀଶଯ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
୧୩. ଓଡ଼ିଶାର ହ୍ରଦ (Lakes of Odisha):
୧୩.୧. ଚିଲିକା (Chilika):
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଲୁଣିହ୍ରଦ ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ: ଦୈର୍ଘ୍ୟ ୬୪ କି.ମି. ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ୩୨ କି.ମି. ।
କ୍ଷେତ୍ରଫଳ: ସମୟାନୁସାରେ ୭୮୦ ବର୍ଗ କି.ମି.ରୁ ୧୧୯୪ ବର୍ଗ କି.ମି. ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରହିଥାଏ ।
ଉତ୍ପତ୍ତି: ସମୁଦ୍ର ସହ ସଂଲଗ୍ନ ହେଲେ ଉପହ୍ରଦରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।
ଲବଣତା: ବର୍ଷାଦିନେ ପ୍ରଚୁର ବର୍ଷାଜଳ ମିଶୁଥିବାରୁ ଏହାର ଲବଣତା ହ୍ରାସପାଏ । ମାତ୍ର ଶୀତଋତୁରେ ଏହା ଅଧିକ ଥାଏ ।
ବିଶେଷତ୍ୱ: ଶୀତଋତୁରେ ଉତ୍ତର ମେରୁଅଞ୍ଚଳ, କାସ୍ପିୟାନ ହ୍ରଦ, ଜାମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀର ଅଞ୍ଚଳରୁ ବିଭିନ୍ନ ଜାତିର ପକ୍ଷୀ ଚିଲିକାହ୍ରଦକୁ ଆସିଥାନ୍ତି । ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମାଛ ମରାଯାଏ । ଚିଲିକା ହ୍ରଦ ମଧ୍ୟରେ ପାରିକୁଦ, ମାଲୁଦ ଓ କାଳୀଜାଇ ପ୍ରଭୃତି ଅନେକ ଛୋଟ ଛୋଟ ପାହାଡ଼ ଅବସ୍ଥିତ । କାଳୀଜାଇ ପାହାଡ଼ରେ ମା କାଳୀଜାଇଙ୍କର ମନ୍ଦିର ଅଛି । ଇରାୱାଡି ଡଲଫିନ୍ଙ୍କର ବାସସ୍ଥଳୀ । ସାତପଡ଼ା ନିକଟରେ ଡଲଫିନ୍ ଦେଖିବାପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି । ଏଠାରେ ଏକ ନୌବାଳକ ତାଲିମକେନ୍ଦ୍ର ଅଛି ।
୧୩.୨. ଅଂଶୁପା (Anshupa):
ଉତ୍ପତ୍ତି: ମହାନଦୀର ଏକ ବକ୍ର ଅଂଶ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଏହି ହ୍ରଦର ସୃଷ୍ଟି । ତେଣୁ ଏହା ଏକ ଅଶ୍ଵଖୁରାକୃତି ହ୍ରଦ ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ: ଦୈର୍ଘ୍ୟ ୫ କି.ମି. ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥ ୨ କି.ମି. ।
ଅବସ୍ଥିତି: ଏହାର ପଶ୍ଚିମରେ ସରଣ୍ଡା ପାହାଡ଼ ଓ ପୂର୍ବରେ କୁଞ୍ଜର ପାହାଡ଼ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହାର ଦକ୍ଷିଣରେ ମହାନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଅଛି ।
ବିଶେଷତ୍ୱ: ଏହା ଏକ ମଧୁର ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ । ଏଥିରୁ ମାଛ ଧରାଯାଏ ।
୧୩.୩. ପାଟ (Pata):
ଅବସ୍ଥିତି: ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ଛତ୍ରପୁର ସହର ନିକଟରେ ।
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଏହା ଏକ ମଧୁରଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ।
ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ: ଦୈର୍ଘ୍ୟ ୪ କି.ମି. ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥ ୦.୫ କି.ମି. ।
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)
୧. ଚାରୋଟି ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ଟିକୁ ବାଛି ଲେଖ ।
(i) କେଉଁ ନଦୀଟି ଆରବ ସାଗରରେ ପଡ଼ିଅଛି ?
(କ) କୃଷ୍ଣା (ଖ) କାବେରୀ (ଗ) ନର୍ମଦା (ଘ) ମହାନଦୀ
ଉତ୍ତର: (ଗ) ନର୍ମଦା
(ii) ନିମ୍ନଲିଖିତ କେଉଁ ହ୍ରଦଟି ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡରେ ଅବସ୍ଥିତ ?
(କ) ଡାଲ୍ (ଖ) ଉଲ୍ଲାର (ଗ) ଅଂଶୁପା (ଘ) ନୈନିତାଲ
ଉତ୍ତର: (ଘ) ନୈନିତାଲ
(iii) କେଉଁ ନଦୀଟି ଏକ ଗ୍ରସ୍ତଉପତ୍ୟକା ମଧ୍ୟ ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଅଛି ?
(କ) ମହାନଦୀ (ଖ) ତାପ୍ତି (ଗ) କାବେରୀ (ଘ) ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର
ଉତ୍ତର: (ଖ) ତାପ୍ତି
(iv) ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଟିର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ?
(କ) କୃଷ୍ଣା (ଖ) ଗୋଦାବରୀ (ଗ) ମହାନଦୀ (ଘ) କାବେରୀ
ଉତ୍ତର: (ଖ) ଗୋଦାବରୀ
(v) ସିନ୍ଧୁନଦୀର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ କେଉଁଟି ?
(କ) ଯମୁନୋତ୍ରୀ (ଖ) ମାନସରୋବର (ଗ) ଅମରକଣ୍ଟକ ମାଳଭୂମି (ଘ) ସାତପୁରା ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ
ଉତ୍ତର: (ଖ) ମାନସରୋବର
(vi) କେଉଁ ନଦୀର ଅବବାହିକା ଅଞ୍ଚଳ ଭାରତରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ?
(କ) ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର (ଖ) ସିନ୍ଧୁ (ଗ) ଗଙ୍ଗା (ଘ) ଗୋଦାବରୀ
ଉତ୍ତର: (ଗ) ଗଙ୍ଗା
୨. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖ ।
(i) ଜଳବିଭାଜିକା କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝାଯାଏ ? ଗୋଟିଏ ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।
ଉତ୍ତର: ପାହାଡ଼, ପର୍ବତ କିମ୍ବା କୌଣସି ଏକ ଉଚ୍ଚଭୂମି ଦୁଇଟି ଅବବାହିକା ଅଞ୍ଚଳକୁ ପୃଥକ୍ କରୁଥିଲେ, ସେହି ଉଚ୍ଚଭୂମିକୁ ଜଳବିଭାଜିକା କୁହାଯାଏ ।
ଉଦାହରଣ: ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳା, ହିମାଳୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ।
(ii) ଗଙ୍ଗାନଦୀ ଓ ଯମୁନା ନଦୀ କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର:
ଗଙ୍ଗାନଦୀ: ଗୋମୁଖ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ ତୁଷାରସ୍ରୋତରୁ ଭାଗିରଥୀ ନାମରେ ଉତ୍ପତ୍ତିଲାଭ କରିଅଛି ।
ଯମୁନା ନଦୀ: ହିମାଳୟସ୍ଥିତ ଯମୁନୋତ୍ରୀ ହିମବାହରୁ ଉତ୍ପତ୍ତିଲାଭ କରିଅଛି ।
(iii) ଗଙ୍ଗାନଦୀ କେଉଁ ଦୁଇଟି ନଦୀର ମିଳନଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ଏବଂ କେଉଁଠାରେ ?
ଉତ୍ତର: ଗଙ୍ଗାନଦୀ ଭାଗିରଥୀ ଓ ଅଳକାନନ୍ଦା ନଦୀର ମିଳନଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ଏହି ମିଳନ ଦେବପ୍ରୟାଗଠାରେ ହୋଇଥାଏ ।
(iv) ତିବ୍ଦତରେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରର ଗତିପଥ ଅଧିକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି କମ୍ ପରିମାଣର ପଟୁ ବହନ କରେ ?
ଉତ୍ତର: ତିବ୍ଦତରେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ନଦୀରେ ଖୁବ୍ କମ୍ ଜଳ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ କାରଣ ଏହା ଏକ ଥଣ୍ଡା ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳ । ଜଳର ପରିମାଣ କମ୍ ଥିବାରୁ ଏହା କମ୍ ପରିମାଣର ପଟୁ ବହନ କରେ ।
(v) କେଉଁ ଦୁଇଟି ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ନଦୀ ଗଙ୍ଗାନଦୀର ବାମ ପଟେ ଏହାସହିତ ମିଶିଛନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର: ଘାଗରା, ଗଣ୍ଡକ ଏବଂ କୋଶୀ ନଦୀ ଗଙ୍ଗାନଦୀର ବାମ ପଟେ ଏହାସହିତ ମିଶିଛନ୍ତି । (ଏହି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ନେପାଳସ୍ଥିତ ହିମାଳୟରୁ ବାହାରିଛନ୍ତି) ।
୩. ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥନୈତିକ ଅବଦାନ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା କର ।
ଉତ୍ତର: ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକ ମନୁଷ୍ୟର ଅନେକ ଉପକାର କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଏହାର ଅର୍ଥନୈତିକ ଅବଦାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ସେଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭାବରେ ସହାୟକ ହୁଅନ୍ତି:
୧. ଜଳପ୍ରବାହ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକ ନଦୀର ଜଳପ୍ରବାହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ଅଧିକ ବୃଷ୍ଟିପାତ ସମୟରେ ଏହା ବୃଷ୍ଟିଜଳ ସଂଗ୍ରହ କରି ବନ୍ୟା ହେବାକୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ ।
୨. ଜଳସେଚନ: ଶୁଷ୍କ ଋତୁରେ କେନାଲ ସାହାଯ୍ୟରେ ହ୍ରଦର ଜଳକୁ ଜଳସେଚନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ଯାହା କୃଷି ଉତ୍ପାଦନରେ ସହାୟକ ହୁଏ ।
୩. ଜଳବିଦ୍ୟୁତଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ: ଅନେକ ହ୍ରଦରେ ଜଳବିଦ୍ୟୁତଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ, ଯାହା ଶିଳ୍ପ ଓ ଗୃହସ୍ଥଳୀ ପାଇଁ ବିଦ୍ୟୁତ ଯୋଗାଏ ।
୪. ଜଳବାୟୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳର ଜଳବାୟୁକୁ ସମଭାବାପନ୍ନ କରିଥାଏ, ଯାହା ଅଞ୍ଚଳର ପରିବେଶକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖେ ।
୫. ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ ଓ ଜଳୀୟ ପରିସଂସ୍ଥା: ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକ ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବାସସ୍ଥଳୀ ଯୋଗାଇଥାଏ, ଯାହା ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ ଓ ଜଳୀୟ ପରିସଂସ୍ଥା ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
୬. ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଓ ମନୋରଞ୍ଜନ: ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରିଥାଏ ଏବଂ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରେ । ନୌକାବିହାର, ସନ୍ତରଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳକ୍ରୀଡ଼ା ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଉତ୍ତମ ସ୍ଥାନ ।
୭. ପାନୀୟ ଜଳ ଯୋଗାଣ: ଅନେକ ସହର ଓ ଗ୍ରାମକୁ ହ୍ରଦରୁ ପାନୀୟ ଜଳ ଯୋଗାଣ କରାଯାଏ ।
ଏହିପରି ଭାବରେ ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକ ମାନବ ସମାଜର ଅର୍ଥନୀତି ଓ ଜୀବନଧାରଣରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି ।
୪. ହିମାଳୟରୁ ବାହାରିଥିବା ଓ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ନଦୀ ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆଲୋଚନା କର ।
ଉତ୍ତର: ହିମାଳୟରୁ ବାହାରିଥିବା ନଦୀ ଓ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି, ଯାହା ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:
| ପାର୍ଥକ୍ୟର ଭିତ୍ତିଭୂମି |
ହିମାଳୟରୁ ବାହାରିଥିବା ନଦୀ |
ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ନଦୀ |
| ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ |
ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାର ତୁଷାରସ୍ରୋତ ଓ ଉଚ୍ଚ ପର୍ବତମାଳାରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି । |
ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ମାଳଭୂମି ଓ ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି । |
| ଜଳ ପ୍ରବାହର ପ୍ରକୃତି |
ଚିରସ୍ରୋତା (Perennial) । ବର୍ଷା ଓ ବରଫ ତରଳିବା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍ଟ । |
ଋତୁକାଳୀନ (Seasonal) । କେବଳ ବର୍ଷାଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍ଟ । |
| ଜଳର ପରିମାଣ |
ବର୍ଷସାରା ପ୍ରଚୁର ଜଳ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଜଳପ୍ରବାହ ହ୍ରାସ ହୁଏ ନାହିଁ । |
ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଜଳପ୍ରବାହ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ଶୁଷ୍କ ଧାରରେ ପରିଣତ ହୁଏ । |
| ଦୈର୍ଘ୍ୟ |
ଅଧିକ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ (ଯଥା: ଗଙ୍ଗା ୨୫୦୦ କି.ମି., ସିନ୍ଧୁ ୨୯୦୦ କି.ମି.) । |
କମ୍ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ (ଯଥା: ଗୋଦାବରୀ ୧୪୫୦ କି.ମି., ନର୍ମଦା ୧୩୧୨ କି.ମି.) । |
| ନଦୀ ଶଯ୍ୟା ଓ ଉପତ୍ୟକା |
ଗଭୀର ଉପତ୍ୟକା, କେନିୟନ ଓ ନଦୀଖାତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି । ନଦୀ ଶଯ୍ୟା ଗଭୀର । |
ଅଗଭୀର ନଦୀ ଶଯ୍ୟା । ଉପତ୍ୟକାଗୁଡ଼ିକ କମ୍ ଗଭୀର । |
| ଭୂମିରୂପ ସୃଷ୍ଟି |
ମଧ୍ୟଶଯ୍ୟାରେ ନଦୀବାଙ୍କ, ଅଶ୍ଵଖୁରାକୃତି ହ୍ରଦ, ପ୍ଲାବନଭୂମି ଏବଂ ନିମ୍ନଶଯ୍ୟାରେ ବୃହତ୍ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି । |
ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି (କିଛି ନଦୀ) କିମ୍ବା ଜୁଆରିଆ ମୁହାଣ (Estuaries) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । |
| ନୌଚଳାଚଳ |
ସୁନାବ୍ୟା (ନୌଚଳାଚଳ ଯୋଗ୍ୟ) । |
ସୁନାବ୍ୟା ନୁହଁନ୍ତି । |
| ପଟୁ ପରିବହନ |
ବହୁଳ ପରିମାଣରେ ପଟୁ, ବାଲି ଓ ପଥରଖଣ୍ଡ ପରିବହନ କରନ୍ତି । |
କମ୍ ପରିମାଣରେ ପଟୁ ପରିବହନ କରନ୍ତି । |
| ଅବବାହିକା ଆକାର |
ବୃହତ୍ ଅବବାହିକା । |
ଛୋଟ ଅବବାହିକା । |
୫. ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ପଶ୍ଚିମବାହିନୀ ଓ ପୂର୍ବବାହିନୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା କର ।
ଉତ୍ତର: ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରବାହ ଦିଗ ଅନୁସାରେ ପଶ୍ଚିମବାହିନୀ ଓ ପୂର୍ବବାହିନୀ ନଦୀ ଭାବରେ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି:
| ପାର୍ଥକ୍ୟର ଭିତ୍ତିଭୂମି |
ପୂର୍ବବାହିନୀ ନଦୀ |
ପଶ୍ଚିମବାହିନୀ ନଦୀ |
| ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ |
ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ପୂର୍ବ ଢାଲୁ କିମ୍ବା ମାଳଭୂମିରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି । |
ମାଳଭୂମିରୁ କିମ୍ବା ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ପଶ୍ଚିମ ଢାଲୁରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି । |
| ପ୍ରବାହ ଦିଗ |
ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ନ୍ତି । |
ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ଆରବସାଗରରେ ପଡ଼ନ୍ତି । |
| ମୁଖ୍ୟ ନଦୀ |
ଗୋଦାବରୀ, କୃଷ୍ଣା, କାବେରୀ, ମହାନଦୀ । |
ନର୍ମଦା, ତାପ୍ତି, ସାବରମତୀ, ମାହୀ, ପେରିୟାର । |
| ତ୍ରିକୋଣଭୂମି/ମୁହାଣ |
ମୁହାଣରେ ବୃହତ୍ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି (Delta) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । |
ମୁହାଣରେ ଜୁଆରିଆ ମୁହାଣ (Estuary) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । |
| ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅବବାହିକା |
ଅଧିକ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ବୃହତ୍ ଅବବାହିକା (ଯଥା: ଗୋଦାବରୀର ଅବବାହିକା ସବୁଠୁ ବଡ଼) । |
କମ୍ ଦୈର୍ଘ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ଛୋଟ ଅବବାହିକା । |
| ପ୍ରବାହର ପ୍ରକୃତି |
ଅଧିକାଂଶ ଋତୁକାଳୀନ, କିନ୍ତୁ କିଛି ନଦୀରେ ଜଳପ୍ରବାହ ଅଧିକ । |
ଅଧିକାଂଶ ଋତୁକାଳୀନ ଓ କମ୍ ଜଳପ୍ରବାହ । |
| ବିଶେଷ ଭୂମିରୂପ |
ସାଧାରଣତଃ ଗ୍ରସ୍ତ ଉପତ୍ୟକା ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । |
ନର୍ମଦା ଓ ତାପ୍ତି ଗ୍ରସ୍ତ ଉପତ୍ୟକା ଦେଇ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି । |
୬. ଦେଶର ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶପାଇଁ ନଦୀର ଭୂମିକା କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ ?
ଉତ୍ତର: ଦେଶର ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ ପାଇଁ ନଦୀର ଭୂମିକା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ମାନବ ସଭ୍ୟତାର ଆରମ୍ଭରୁ ହିଁ ଜୀବନଧାରଣ ଓ ଅର୍ଥନୀତିର ମେରୁଦଣ୍ଡ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଆସିଛି । ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:
୧. ଜଳସେଚନ: ଭାରତ ଏକ କୃଷିପ୍ରଧାନ ଦେଶ ହୋଇଥିବାରୁ କୃଷି ପାଇଁ ଜଳସେଚନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ନଦୀଗୁଡ଼ିକ କେନାଲ, କୂଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଜଳସେଚନ ପାଇଁ ଜଳ ଯୋଗାଇଥାନ୍ତି, ଯାହା ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି କରିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ ।
୨. ଜଳବିଦ୍ୟୁତଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ: ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ କରି ଜଳବିଦ୍ୟୁତଶକ୍ତି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ । ଏହି ଶକ୍ତି ଶିଳ୍ପ, କୃଷି ଓ ଗୃହସ୍ଥଳୀ ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ।
୩. ନୌପରିବହନ: କେତେକ ନଦୀ ସୁନାବ୍ୟା ହୋଇଥିବାରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ମାଲ ପରିବହନ ଓ ଯାତ୍ରୀ ପରିବହନ କରାଯାଏ, ଯାହା ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ବ୍ୟବସାୟକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ ।
୪. ଶିଳ୍ପାୟନ: ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଜଳ ଏକ ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା । ନଦୀକୂଳରେ ଅନେକ ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଛି, ଯାହା ଶିଳ୍ପାୟନ ଓ ନିଯୁକ୍ତି ସୁଯୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ ।
୫. ମତ୍ସ୍ୟଗ୍ରହଣ: ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳଜୀବଙ୍କର ବାସସ୍ଥଳୀ ହୋଇଥିବାରୁ ମତ୍ସ୍ୟଗ୍ରହଣ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଆର୍ଥିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ।
୬. ପାନୀୟ ଜଳ ଯୋଗାଣ: ସହର ଓ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳକୁ ପାନୀୟ ଜଳ ଯୋଗାଇବାରେ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ଭୂମିକା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ।
୭. ପର୍ଯ୍ୟଟନ ଓ ମନୋରଞ୍ଜନ: ନଦୀ ଓ ଏହାର କୂଳରେ ଥିବା ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥାଏ, ଯାହା ଆର୍ଥିକ ରାଜସ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି କରେ ।
ଏହି ସମସ୍ତ କାରଣରୁ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଦେଶର ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
୭. ତୁମ ପାଇଁ କାମ ।
(i) ମାନଚିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ— ଭାରତର ଏକ ରେଖାଙ୍କିତ ମାନଚିତ୍ରରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଦର୍ଶାଅ ।
ଗଙ୍ଗା, ସତଲେଜ, କୃଷ୍ଣା, ନର୍ମଦା, ତାପ୍ତି, ମହାନଦୀ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର
ଉତ୍ତର: ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ଭାରତର ଏକ ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ, ପ୍ରବାହପଥ ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶିବା ସ୍ଥାନକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଇବେ:
ଗଙ୍ଗା: ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ ତୁଷାରସ୍ରୋତରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ, ବିହାର, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ଦେଇ ବାଂଲାଦେଶରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଛି ।
ସତଲେଜ: ତିବ୍ଦତର ମାନସରୋବର ନିକଟରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇ ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ ଓ ପଞ୍ଜାବ ଦେଇ ପାକିସ୍ତାନରେ ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ସହ ମିଶିଛି ।
କୃଷ୍ଣା: ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ମହାବଳେଶ୍ୱର ନିକଟରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଓ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଦେଇ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଛି ।
ନର୍ମଦା: ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଅମରକଣ୍ଟକ ମାଳଭୂମିରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁଜରାଟ ଦେଇ ଆରବସାଗରରେ ପଡ଼ିଛି ।
ତାପ୍ତି: ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ବେତୁଲ ଜିଲ୍ଲାସ୍ଥିତ ସାତପୁରା ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁଜରାଟ ଦେଇ ଆରବସାଗରରେ ପଡ଼ିଛି ।
ମହାନଦୀ: ଛତିଶଗଡ଼ର ସିହାୱା ପର୍ବତରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇ ଛତିଶଗଡ଼ ଓ ଓଡ଼ିଶା ଦେଇ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଛି ।
ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର: ତିବ୍ଦତର ମାନସରୋବର ନିକଟରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇ ଅରୁଣାଚଳ ପ୍ରଦେଶ ଓ ଆସାମ ଦେଇ ବାଂଲାଦେଶରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ିଛି ।
(ii) ଅନ୍ୟ ଏକ ରେଖାଙ୍କିତ ମାନଚିତ୍ରରେ ଚିଲିକା, ସମ୍ବର, ଉଲ୍ଲାର, ପୁଲିକଟ୍, କୋଲେରୁ ହ୍ରଦ ଦର୍ଶାଅ ।
ଉତ୍ତର: ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ଭାରତର ଏକ ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକର ଅବସ୍ଥିତିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଇବେ:
ଚିଲିକା: ଓଡ଼ିଶାର ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ (ପୁରୀ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା, ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା) ।
ସମ୍ବର: ରାଜସ୍ଥାନରେ ।
ଉଲ୍ଲାର: ଜାମ୍ମୁ ଓ କାଶ୍ମୀରରେ ।
ପୁଲିକଟ୍: ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶ ଓ ତାମିଲନାଡୁ ସୀମାରେ ।
କୋଲେରୁ: ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶରେ (କୃଷ୍ଣା ଓ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ) ।
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
୧. ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି ରଣନୀତି (Exam Preparation Strategies):
ଧାରଣାଗତ ସ୍ପଷ୍ଟତା: ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରିଭାଷା (ନଦୀ ଅବବାହିକା, ଜଳବିଭାଜିକା, ଉପନଦୀ, ଶାଖାନଦୀ, ଗ୍ରସ୍ତ ଉପତ୍ୟକା ଇତ୍ୟାଦି)କୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝି ମନେ ରଖନ୍ତୁ ।
ମାନଚିତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ: ଭାରତର ରାଜନୈତିକ ମାନଚିତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ନଦୀ, ଉପନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଜଳପ୍ରପାତ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ ଓ ପ୍ରବାହପଥକୁ ବାରମ୍ବାର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ । ବିଶେଷକରି ଓଡ଼ିଶାର ନଦୀ ଓ ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକୁ ମାନଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶାଇବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ।
ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ: ହିମାଳୟ ନଦୀ ଓ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା, ଏବଂ ପୂର୍ବବାହିନୀ ଓ ପଶ୍ଚିମବାହିନୀ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା କରି ପଢ଼ନ୍ତୁ । ଏହା ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ ।
ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ ମନେ ରଖିବା: ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଦୀର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ, ଦୈର୍ଘ୍ୟ, ମୁଖ୍ୟ ଉପନଦୀ ଏବଂ ବିଶେଷତ୍ୱ (ଯଥା: ସୁନ୍ଦରବନ, ମାଜୋଲି, ଧୂଆଁଧାର ଜଳପ୍ରପାତ)କୁ ଏକ ତାଲିକା କରି ମନେ ରଖନ୍ତୁ ।
ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ ସମାଧାନ: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଲେଖି ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ । ଏହା ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ବଢ଼ାଇବ ।
ଚିତ୍ରାଙ୍କନ ଅଭ୍ୟାସ: ନଦୀ ବିନ୍ୟାସର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଚିତ୍ର (ବୃକ୍ଷାକୃତି, ସମାନ୍ତରାଳ, ଛତ୍ରାକୃତି, ଆୟତାକୃତି) ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ।
୨. ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Student Errors):
ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ ଓ ମିଳନସ୍ଥଳରେ ଭ୍ରମ: ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶିବା ସ୍ଥାନକୁ ଭୁଲ୍ କରନ୍ତି । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ନର୍ମଦା ଓ ତାପ୍ତି ଆରବସାଗରରେ ପଡ଼ୁଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ପଡ଼ନ୍ତି ।
ଉପନଦୀ ଓ ଶାଖାନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: ଉପନଦୀ ମୁଖ୍ୟନଦୀରେ ମିଶେ, କିନ୍ତୁ ଶାଖାନଦୀ ମୁଖ୍ୟନଦୀରୁ ବାହାରି ଅନ୍ୟତ୍ର ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ । ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
ମାନଚିତ୍ରରେ ଭୁଲ୍ ଚିହ୍ନଟ: ନଦୀ ଓ ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକୁ ମାନଚିତ୍ରରେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ ନ କରିବା ଏକ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ । ଏଥିପାଇଁ ବାରମ୍ବାର ଅଭ୍ୟାସ ଜରୁରୀ ।
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ଦେବା: ହିମାଳୟ ନଦୀ ଓ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ନଦୀର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ଦେବା । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ହିମାଳୟ ନଦୀ ଚିରସ୍ରୋତା ହୋଇଥିବାବେଳେ ଉପଦ୍ୱୀପୀୟ ନଦୀ ଋତୁକାଳୀନ ।
ପ୍ରଦୂଷଣର କାରଣ ଓ ପ୍ରଭାବକୁ ଅଣଦେଖା କରିବା: ନଦୀଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ । ଏହାର କାରଣ, ପ୍ରଭାବ ଓ ନିରାକରଣ ଉପରେ ସଠିକ୍ ତଥ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
ଏହି ଟିପ୍ସଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଏବଂ ସାଧାରଣ ଭୁଲଗୁଡ଼ିକୁ ଏଡ଼ାଇ ଦେଇ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉତ୍ତମ ନମ୍ବର ହାସଲ କରିପାରିବେ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)