BSE ODISHA CLASS 9 • UTKAL MASTER STROKE
ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦର ସଂଜ୍ଞା ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ ବୁଝିବା ।
ଭାରତର ଜୈବ ବିବିଧତା ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣିବା ।
ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ଜଳବାୟୁ, ଭୂ-ଉଚ୍ଚାବଚ ଓ ମୃତ୍ତିକା ଭଳି କାରକଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ।
ପରିସଂସ୍ଥା ଓ ଜୀବାଳୀର ଧାରଣା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ।
ଭାରତରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅରଣ୍ୟ (କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଚିରହରିତ, ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ, କଣ୍ଟାବୁଦା ଓ ଗୁଳ୍ମ, ପାର୍ବତ୍ୟ ଓ ଜୁଆରିଆ) ସମ୍ପର୍କରେ ବିସ୍ତୃତ ଜ୍ଞାନ ଆହରଣ କରିବା ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ପ୍ରାକୃତିକ ଅରଣ୍ୟର ପ୍ରକାରଭେଦ ଓ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ।
ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦର ଉପକାରିତା ଓ ଏହାର କ୍ଷୟର କାରଣଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ।
ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଆଯାଇଥିବା ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ (ଜାତୀୟ ଅରଣ୍ୟ ନୀତି, ସାମାଜିକ ବନୀକରଣ, କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରୀୟ ବନୀକରଣ, ବନମହୋତ୍ସବ, ପୁନଃ ବନୀକରଣ) ବିଷୟରେ ଅବଗତ ହେବା ।
ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଜୈବ ମଣ୍ଡଳର ସୃଷ୍ଟି ଅନନ୍ୟ । ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବୃକ୍ଷ, ଲତା ଓ ତୃଣରେ ପୃଥିବୀ ସୁସଜ୍ଜିତ ।
ଭାରତବର୍ଷ ବିଶାଳତା ଏବଂ ସବୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିବିଧତା ପାଇଁ ପୃଥିବୀର ବାରଗୋଟି ଜୈବ ବିବିଧତା ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ।
ଭାରତରେ ପ୍ରାୟ ୪୭,୦୦୦ ପ୍ରକାରର ବୃକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭାରତର ସ୍ଥାନ ପୃଥିବୀରେ ଦଶମ ଏବଂ ଏସିଆରେ ଚତୁର୍ଥ ।
ଭାରତରେ ପ୍ରାୟ ୧୫,୦୦୦ ଫୁଲ ଫୁଟୁଥିବା ଗଛ ରହିଛି, ଯାହା ପୃଥିବୀର ଫୁଲ ଫୁଟୁଥିବା ଗଛର ଛଅ ଶତାଂଶ ।
ଫୁଲ ଫୁଟୁନଥିବା ଗଛ ଯଥା: ଫର୍ଶ, ଶୈବାଳ, ଆଲଗା ଇତ୍ୟାଦି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ଭାରତରେ ପ୍ରାୟ ୮୯,୦୦୦ ପ୍ରକାରର ପଶୁ ବାସ କରନ୍ତି ।
ସଂଜ୍ଞା: ମନୁଷ୍ୟର ସହାୟତା ବିନା ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ବଢ଼ିଥିବା ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହାକୁ ଅକ୍ଷତ ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ (Virgin Vegetation) ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ନାମିତ କରାଯାଇଛି ।
ବଗିଚାରେ ଲଗାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଚାଷ କରାଯାଇଥିବା ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଉଦ୍ଭିଦ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ ନୁହେଁ ।
ଉଦ୍ଭିଦ (Flora): କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ସେହି ସ୍ଥାନର ଉଦ୍ଭିଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ପ୍ରାଣୀ (Fauna): କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରୁଥିବା ପଶୁପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ସେହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରାଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଜଳବାୟୁ (Climate):
(କ) ଆଲୋକ ଓ ଉତ୍ତାପ (Light & Temperature):
ବୀଜ ଅଙ୍କୁରିତ ହେବା, ବଢ଼ିବା ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଆଲୋକ ଓ ଉତ୍ତାପ ଆବଶ୍ୟକ ।
ଯଦି କୌଣସି ସ୍ଥାନର ଉତ୍ତାପ ୬° ସେଲ୍ସିଅସ୍ରୁ କମ୍ ହୋଇଥାଏ, ସେଠାରେ ଗଛ ବଢ଼ିପାରେ ନାହିଁ ।
ଉଚ୍ଚତା ଅନୁସାରେ ଉତ୍ତାପର ପରିମାଣ ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ ।
ହିମାଳୟର ପାଦଦେଶରେ ଓ ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟର ପର୍ବତ ଗୁଡ଼ିକର ପାଦଦେଶରେ ଅଧିକ ଉତ୍ତାପ ହେତୁ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖାଯାଏ ।
ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତାରେ ଉପକ୍ରାନ୍ତୀୟ ଏବଂ ତା'ଠାରୁ ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତାରେ ନାତିଶୀତୋଷ୍ଣୀୟ ଓ ପାଇନ୍ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖାଯାଏ ।
ବିଷୁବରେଖା ଆଡୁ ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଉତ୍ତାପ ଓ ଆଲୋକ କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ ।
ବିଭିନ୍ନ ଋତୁରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତାପ ଓ ଆଲୋକର ପରିମାଣ କମ୍ ଓ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ ।
ବିଷୁବରେଖା ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳରେ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖାଯାଏ । ଗ୍ରୀଷ୍ମଋତୁରେ ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଶୀଘ୍ର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାନ୍ତି ।
(ଖ) ବୃଷ୍ଟିପାତ (Rainfall):
ବୃକ୍ଷ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଜଳ ନିହାତି ଆବଶ୍ୟକ ।
ସମଗ୍ର ଭାରତ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ମୌସୁମୀବାୟୁ ଓ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ମୌସୁମୀବାୟୁରୁ ବୃଷ୍ଟି ପାଇଥାଏ ।
ବୃଷ୍ଟିପାତର ପରିମାଣ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଋତୁରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ।
ଯେଉଁ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ବୃଷ୍ଟିପାତର ପରିମାଣ ଅଧିକ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
ଅଳ୍ପ ବୃଷ୍ଟିପାତ ପାଉଥିବା ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ଜଳର ଅଭାବ ହେତୁ ଗଛ ଭଲ ବଢ଼ିପାରେ ନାହିଁ । ଫଳରେ ସେ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କେବଳ କଣ୍ଟା ଓ ବୁଦାଗଛ ଦେଖାଯାଏ ।
ଭୂ-ଉଚ୍ଚାବଚ (Relief):
ଭୂମିରୂପ ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ ।
ପର୍ବତ, ମାଳଭୂମି ଓ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ।
ଅଳ୍ପ ବର୍ଷା ପାଉଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଅଧିକ ବର୍ଷା ପାଉଥିବା ଉଦ୍ଭିଦଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥକ୍ ।
ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଭିନ୍ନ ଅରଣ୍ୟ ଓ ତୃଣଭୂମି ଦେଖାଯାଏ ।
ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାଧାରଣତଃ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଥାଏ ।
ମୃତ୍ତିକା (Soil):
ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମୃତ୍ତିକା ଦେଖାଯାଏ ।
ମୃତ୍ତିକାର ପ୍ରକାରଭେଦ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଭିଦର ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଦାୟୀ । କାରଣ ଏଥିରେ ଥିବା ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭିଦ ବୃଦ୍ଧିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।
ମରୁଭୂମିର ବାଲୁକାମାଟିରେ କଣ୍ଟାଜାତୀୟ ଗୁଳ୍ମ, ତ୍ରିକୋଣଭୂମିରେ ଆର୍ଦ୍ର ଓ ଉର୍ବର ମାଟିରେ ଜୁଆରିଆ ଅରଣ୍ୟ ଓ ଉପକୂଳୀୟ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।
ପରିସଂସ୍ଥା: ଏକ ପ୍ରକାରର ଜଳବାୟୁରେ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବରେ କେତେକ ପ୍ରକାରର ବୃକ୍ଷଶ୍ରେଣୀ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଅନେକ ପଶୁପକ୍ଷୀ ବାସ କରନ୍ତି । ଉଭିଦମାନଙ୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ବାସ କରୁଥିବା ପଶୁପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ତେଣୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନର ଉଦ୍ଭିଦ ଜଗତ ଓ ପ୍ରାଣୀଜଗତ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଏବଂ ଉଭୟେ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି । ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ଓ ତା' ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦଶ୍ରେଣୀ ପରିସଂସ୍ଥା ଗଠନ କରିଥାନ୍ତି । ମଣିଷ ଏହି ପରିସଂସ୍ଥାର ଏକ ଅଂଶବିଶେଷ । ସେ ନିଜର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ । ଉଦ୍ଭିଦ କ୍ଷୟ ଓ ପଶୁହତ୍ୟା ସନ୍ତୁଳିତ ପାରିସ୍ଥିତିକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ । ସେଥିରେ ମନୁଷ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ । ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ପାଇଁ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ଓ ଅନେକ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ବୃକ୍ଷଲତା ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ଲୋପ ପାଇଯାଇଛନ୍ତି ।
ଜୀବାଳୀ (Biome): ବୃହତ୍ ପରିସଂସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀସମୂହ ରହିଥାନ୍ତି । ଏହାକୁ ଜୀବାଳୀ କୁହାଯାଏ । ଜୀବାଳୀଗୁଡ଼ିକ ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକାରଭେଦରେ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ।
(କ) କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଚିରହରିତ ଅରଣ୍ୟ (Tropical Evergreen Forests):
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଏହି ଅରଣ୍ୟର ଗଛଗୁଡ଼ିକ ସବୁଜ ପତ୍ରରେ ବର୍ଷସାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇ ସବୁଜ ଦିଶନ୍ତି । ତେଣୁ ଏହାକୁ ଚିରହରିତ୍ ଅରଣ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ବର୍ଷର ପ୍ରାୟ ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ବୃଷ୍ଟିପାତ, ଆଲୋକ ଓ ଉତ୍ତାପ ପାଇଥାଏ ।
ବୃଷ୍ଟିପାତ: ୨୦୦ ସେ.ମି.ରୁ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ । ଶୁଷ୍କଋତୁ କମ୍ ସମୟ ପାଇଁ ଆସିଥାଏ ।
ବୃକ୍ଷ: ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଋତୁରେ ପତ୍ରଝଡ଼ା ଦେଉନଥିବାରୁ ବର୍ଷସାରା ସବୁଜ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ଗଛଗୁଡ଼ିକର ଉଚ୍ଚତା ୬୦ ମିଟର କିମ୍ବା ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ । ବଡ଼ ଗଛଗୁଡ଼ିକର ପାଦଦେଶରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ବୁଦାଳିଆ ଗଛ ଦେଖାଯାଏ । ଅନୁକୂଳ ପରିବେଶ ହେତୁ ଏଠାରେ ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖାଯାଏ ।
ବାଣିଜ୍ୟିକ ବୃକ୍ଷ: ରୋଜ୍ଉଡ଼, ଇବୋନି, ମେହଗାନି, ରବର, ସିଙ୍କୋନା, ଚନ୍ଦନ, ଶିଶୁ ଇତ୍ୟାଦି ।
ଅବସ୍ଥିତି: ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାର ପାଦଦେଶରେ, ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଭାରତର ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରେ, ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ପଶ୍ଚିମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏବଂ ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜରେ ଦେଖାଯାଏ ।
(ଖ) କ୍ରାନ୍ତୀୟ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ (Tropical Deciduous Forests):
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଭାରତର ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହାର ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଋତୁରେ ପତ୍ରଝଡ଼ା ଦେଇଥାନ୍ତି । ଗ୍ରୀଷ୍ମଋତୁରେ ୬ରୁ ୮ ସପ୍ତାହ ପାଇଁ ପତ୍ରଝଡ଼ା ଦେଇଥାନ୍ତି । ତେଣୁ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହାକୁ ମୌସୁମୀ ଅରଣ୍ୟ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ନାମିତ କରାଯାଇଛି ।
ବୃଷ୍ଟିପାତ: ୭୦ ସେ.ମି.ରୁ ୨୦୦ ସେ.ମି. ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥାଏ ।
ପ୍ରକାରଭେଦ: ବୃଷ୍ଟିର ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖୁବାକୁ ମିଳେ ।
(୧) ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ (Moist Deciduous Forests):
ବୃଷ୍ଟିପାତ: ୧୦୦ ସେ.ମି.ରୁ ୨୦୦ ସେ.ମି. ମଧ୍ୟରେ ।
ଅବସ୍ଥିତି: ଅଧିକ ବୃଷ୍ଟିପାତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଏ । ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ, ହିମାଳୟର ପାଦଦେଶରେ, ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡ, ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶା, ଛତିଶଗଡ଼, ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାର ପୂର୍ବ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ବାଣିଜ୍ୟିକ ବୃକ୍ଷ: ଶାଗୁଆନ (ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ), ବାଉଁଶ, ପିଆଶାଳ, ଶାଳ, ଚନ୍ଦନ, ଖଇର, ଅର୍ଜୁନ, ମଲବରୀ ଇତ୍ୟାଦି ।
(୨) ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ (Dry Deciduous Forests):
ବୃଷ୍ଟିପାତ: ୭୦ ସେ.ମି.ରୁ ୧୦୦ ସେ.ମି. ମଧ୍ୟରେ ।
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: କମ୍ ବୃଷ୍ଟିପାତ ଯୋଗୁଁ ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଘଞ୍ଚ ହୋଇନଥାଏ । ଏହାର ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଅର୍ଥକରୀ ହୋଇଥାଏ ।
ଅବସ୍ଥିତି: ଭାରତୀୟ ଉପଦ୍ୱୀପର ମାଳଭୂମିରେ ବର୍ଷା ପାଉଥିବା ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ବିହାର ଓ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ବୃକ୍ଷ: ନିମ୍ବ, ପିପ୍ପଳ, ଶାଳ, ଶାଗୁଆନ ଇତ୍ୟାଦି ।
ଉପଯୋଗ: ଏହି ଅରଣ୍ୟର କାଠ ସାଧାରଣତଃ ଶକ୍ତ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ । ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ପାଇଁ ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ । ଏହାର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚାଷକାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଉଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳ ପଶୁଚାରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଅଛି ।
(ଗ) କ୍ରାନ୍ତୀୟ କଣ୍ଟାବୁଦା ଓ ଗୁଳ୍ମ ଅରଣ୍ୟ (Tropical Thorn & Scrub Forests):
ବୃଷ୍ଟିପାତ: ବାର୍ଷିକ ୭୦ ସେ.ମି.ରୁ କମ୍ ବୃଷ୍ଟି ପାଉଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଜଳର ଅଭାବ ଯୋଗୁଁ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ, ବୁଦାଳିଆ ଓ କଣ୍ଟାଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଏହି ଗଛଗୁଡ଼ିକର ଚେର ଜଳ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ମାଟିର ବହୁତ ଭିତରକୁ ଯାଇଥାଏ । ପତ୍ର ପୃଷ୍ଠରୁ ବାଷ୍ପୀଭବନ ପରିମାଣ କମ୍ କରିବା ପାଇଁ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମୋଟା ଓ ଛୋଟ ହୋଇଥାନ୍ତି । କାଣ୍ଡରେ ଜଳ ସଞ୍ଚୟ କରନ୍ତି । ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଛାଡ଼ି ଛାଡ଼ି ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ରହିଥାନ୍ତି ।
ବୃକ୍ଷ: ଆକାଶିଆ, ବାବୁଲ, ଶିମିଳି, ଖଜୁର ଇତ୍ୟାଦି କଣ୍ଟାଯୁକ୍ତ ଗଛ ।
ଅବସ୍ଥିତି: ଭାରତର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳରେ, ଗୁଜରାଟ, ରାଜସ୍ଥାନ, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ହରିୟାଣାର ଅଦ୍ଧଶୁଷ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଏ ।
(ଘ) ପାର୍ବତ୍ୟ ଅରଣ୍ୟ (Montane Forests):
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଉଚ୍ଚତା ଅନୁସାରେ ଉତ୍ତାପର ପରିମାଣ ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ । ଉତ୍ତାପ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବିଭିନ୍ନ ଉଚ୍ଚତାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।
ଉଚ୍ଚତା ଅନୁସାରେ ଅରଣ୍ୟର ପ୍ରକାରଭେଦ:
ହିମାଳୟର ପାଦଦେଶ: ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ ।
୧୦୦୦ରୁ ୨୦୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚତା: ଆର୍ଦ୍ର ନାତିଶୀତୋଷ୍ଣ ତୃଣଭୂମିଯୁକ୍ତ ଅରଣ୍ୟ । ବିଶେଷ ଭାବରେ ପ୍ରଶସ୍ତ ପତ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ ଓକ୍ ଓ ଚେଷ୍ଟନଟ୍ ବୃକ୍ଷ ।
୧୫୦୦ରୁ ୩୦୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚତା: ନାତିଶୀତୋଷ୍ଣ ସରଳବର୍ଗୀୟ ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାଇନ୍ ଜାତୀୟ ଅରଣ୍ୟ ।
ବୃକ୍ଷ: ପାଇନ୍, ଦେବଦାରୁ, ସିଲ୍ଭର ଫର୍, ସେଡ଼ାର ଇତ୍ୟାଦି ।
ଅବସ୍ଥିତି: ହିମାଳୟର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗର ଢାଲୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏବଂ ଭାରତର ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଓ ଦକ୍ଷିଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ପର୍ବତର ଉଚ୍ଚସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଅରଣ୍ୟ ସହିତ ନାତିଶୀତୋଷ୍ଣ ତୃଣଭୂମି ମିଶି ରହିଥାଏ ।
୩୦୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚରେ: ନାତିଶୀତୋଷ୍ଣ ଅରଣ୍ୟ ଓ ତୃଣଭୂମି କ୍ରମଶଃ ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ ଏବଂ ଆଲପୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ବୃକ୍ଷ: ସିଲ୍ଭର ଫର୍, ଜୁନିପର, ପାଇନ୍, ବାର୍ଚ୍ଚ ପ୍ରଭୃତି ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ରହିଥାଏ ।
ହିମରେଖା ନିକଟରେ: ଉତ୍ତାପର ଅଭାବରୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ବୁଦାଳିଆ ଗଛ ଦେଖାଯାଏ ।
ଅଧିକ ଉଚ୍ଚରେ: ଆଲପୀୟ ତୃଣଭୂମିରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ । ଗୁଜ୍ଜର ଓ ବାକରଓ୍ବାଲା ଜାତିର ଲୋକମାନେ ପଶୁପାଳନ ପାଇଁ ଏହି ତୃଣଭୂମିକୁ ବ୍ୟବହାର କରିଥାନ୍ତି ।
ହିମରେଖାର ଉପରକୁ: ତୁନ୍ଦ୍ରା ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖାଯାଏ । ଶୈବାଳ ଓ ହିମଗୁଳ୍ମ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ । ଏହା ସାଧାରଣତଃ ବରଫ ତରଳିବା ପରେ ଜନ୍ମିଥାଏ ।
(ଡ) ଜୁଆରିଆ ଅରଣ୍ୟ (Mangrove/Tidal Forests):
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଏହି ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଅଞ୍ଚଳର ସମୁଦ୍ର ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଗୁଡ଼ିକରେ ନଦୀ ମୁହାଣରେ ଦେଖାଯାଏ । ଜୁଆର ସମୟରେ ସମୁଦ୍ରର ଲବଣାକ୍ତ ଜଳ ମୁହାଣ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତ୍ରିକୋଣଭୂମି ଆଡ଼କୁ ମାଡ଼ିଆସେ । ଭଟ୍ଟାବେଳେ ଏହି ଜଳ ପୁଣି ମୁହାଣ ଦେଇ ସମୁଦ୍ରକୁ ଫେରିଯାଏ । ଉପକୂଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ମାଟି ଜମା ହେବା ଯୋଗୁଁ କାଦୁଆ ହୁଏ । ଏଠାରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକାରର ବୃକ୍ଷର ଅରଣ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
ବୃକ୍ଷ: ସୁନ୍ଦରୀ, ହେନ୍ତାଳ ପ୍ରଭୃତି ପ୍ରଧାନ । ଏହାକୁ ଜୁଆରିଆ ଅରଣ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଅବସ୍ଥିତି: ମହାନଦୀ, ଗୋଦାବରୀ, କୃଷ୍ଣା, କାବେରୀ ପ୍ରଭୃତି ନଦୀ ମୁହାଣରେ ଦେଖାଯାଏ । ଗଙ୍ଗାନଦୀର ତ୍ରିକୋଣଭୂମିରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜୁଆରିଆ ଅରଣ୍ୟକୁ ସୁନ୍ଦରବନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏଠାରେ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ସୁନ୍ଦରୀ ଗଛ ଦେଖୁବାକୁ ମିଳେ ।
ବିଶେଷତା: ମୁହାଣର ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଓ ଜୁଆର ସମୟରେ ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଯାଉଥିବାରୁ କେବଳ ଡେଙ୍ଗା ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଉପରକୁ ଦେଖାଯାଏ । ଭଟ୍ଟା ପରେ ପାଣି ଛାଡ଼ିଯିବା ଫଳରେ ଗଛର ଚେରଗୁଡ଼ିକୁ ମାଟି ଉପରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳ: ଭାରତର ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳର ଓସାର କମ୍ କିନ୍ତୁ ଗଭୀରତା ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଅଧିକ । ତେଣୁ ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳରେ ଜୁଆରିଆ ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରାୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ମାତ୍ର ମଧୁର ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ କେତେକ ଖାଲୁଆ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟ ଦେଖୁବାକୁ ମିଳେ ।
ଉପକାରିତା: ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟକୁ ରୋକିବା ସହିତ ଝଡ଼, ବାତ୍ୟା ପରି ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟରୁ ମଧ୍ୟ ଜୀବଜନ୍ତୁଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ । ଆଣ୍ଡାମାନ ଓ ନିକୋବର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜର ଜୁଆରିଆ ଅରଣ୍ୟ ସୁନାମୀର କ୍ଷୟକ୍ଷତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲା ।
(କ) କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଅଦ୍ଧଚିରହରିତ ଅରଣ୍ୟ (Tropical Semi-Evergreen Forests):
ଅବସ୍ଥିତି: ସମ୍ବଲପୁର, ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, ଦେବଗଡ଼, ଗଜପତି, ଗଞ୍ଜାମ, ନୟାଗଡ଼, ପୁରୀ, ଢେଙ୍କାନାଳ, ଅନୁଗୁଳ, କୋରାପୁଟ, ବୌଦ୍ଧ, କନ୍ଧମାଳ, ରାୟଗଡ଼ା, ମାଲକାନଗିରି ଆଦି ଜିଲ୍ଲାର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଘଞ୍ଚ ଏବଂ ଗଛ ଗୁଡ଼ିକର ଉଚ୍ଚତା ମଧ୍ୟ ଅଧିକ । ଏଠାରେ କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ ବହୁଳ ପରିମାଣରେ ଜନ୍ମଲାଭ କରିଥାନ୍ତି ।
ବୃକ୍ଷ: ମେହଗାନି, ଇବୋନି, ଚନ୍ଦନ ପ୍ରଭୃତି ଗଛ । ବାଉଁଶଗଛ ପ୍ରାୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ତେବେ କ୍ୱଚିତ୍ ବାଉଁଶଗଛ ତଳେ ବେତଗଛ ବଢ଼ିଥିବାର ଦେଖାଯାଏ ।
ସମସ୍ୟା: ଗମନାଗମନ ଓ ପରିବହନର ବିଶେଷ ସୁବିଧା ନ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଥିବା ମୂଲ୍ୟବାନ କାଠଗୁଡ଼ିକର ସଦୁପଯୋଗ ହୋଇପାରିନାହିଁ ।
(ଖ) କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ (Tropical Moist Deciduous Forests):
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଓଡ଼ିଶାର ଅଧିକାଂଶ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ଅରଣ୍ୟ ବିସ୍ତୃତ । ଏହି ଅରଣ୍ୟର ବୃକ୍ଷ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଏହାକୁ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
(୧) ଶାଳଜାତୀୟ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ (Sal Dominated Deciduous Forests):
ବୃକ୍ଷ: ଏଥିରେ ଶାଳଗଛ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଥାଏ । ଶାଳଗଛ ବ୍ୟତୀତ ଶାଳିଆ ବାଉଁଶ ଏବଂ କଣ୍ଟାବାଉଁଶ ବୁଦା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।
ଅବସ୍ଥିତି: ତେଲ ନଦୀର ପୂର୍ବରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ନଦୀର ଉତ୍ତର ଓ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ, ସାବରୀ ନଦୀ ଅବବାହିକାରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ଉପଯୋଗ: ଶାଳକାଠ ଗୃହନିର୍ମାଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ କାଷ୍ଠଶିଳ୍ପ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ । ଏହା ଜାଳେଣୀ କାଠ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ । ବାଉଁଶରୁ କାଗଜ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ ।
(୨) ମିଶ୍ରିତ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ (Mixed Deciduous Forests):
ବୃକ୍ଷ: ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଶାଳଗଛ ସହିତ ଅସନ, କୁରୁମ, ସାଗୁଆନ, ପିଆଶାଳ ଇତ୍ୟାଦି ଗଛ ମିଶିକରି ରହିଥାନ୍ତି ।
ଅବସ୍ଥିତି: କେନ୍ଦୁଝର, ଦେବଗଡ଼, ସୁବର୍ଣ୍ଣପୁର, ଫୁଲବାଣୀ, ଆଠମଲ୍ଲିକ, ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି ଆଦି ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ସମସ୍ୟା: ଲୋକମାନେ ଜାଳେଣୀ କାଠ ପାଇଁ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବାରୁ ଏହା କ୍ରମଶଃ କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଇଛି ।
(ଗ) କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ (Tropical Dry Deciduous Forests):
ଅବସ୍ଥିତି: ଓଡ଼ିଶାର ପଶ୍ଚିମ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଏ । ତେଲ, ନାଗାବଳୀ, ସାବରୀ ନଦୀର ଉପର ଅବବାହିକା ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।
ମୂଲ୍ୟବାନ୍ ବୃକ୍ଷ: ଶାଳ, ପିଆଶାଳ, ସାଗୁଆନ, ଚନ୍ଦନ ପ୍ରଭୃତି ।
(ଘ) ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଜୁଆରିଆ ଅରଣ୍ୟ (Coastal Mangrove Forests):
ଅବସ୍ଥିତି: ଓଡ଼ିଶାର ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ନଦୀମୁହାଣ ଗୁଡ଼ିକରେ ଏହି ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।
ବୃକ୍ଷ: ହେନ୍ତାଳ, ସୁନ୍ଦରୀ, ବାଉଁଶ, ବେତ, ଆମ୍ବ, ପଣସ ଇତ୍ୟାଦି ।
ବିଶେଷତା: ମହାନଦୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ନଦୀ ମୁହାଣରେ ଥିବା ଜୁଆରିଆ ଅରଣ୍ୟକୁ ହେନ୍ତାଳ ବନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହା କ୍ଷୁଦ୍ର ସୁନ୍ଦରବନ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ । ପ୍ରାକୃତିକ ହେନ୍ତାଳ ବଣ ପାଇଁ ସ୍ଥିର ଜଳ ବିଶିଷ୍ଟ ସମୁଦ୍ର ଉପକୂଳ ଆର୍ଦ୍ରଭୂମି ଏବଂ ନଦୀମୁହାଣ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ । ଏହାକୁ ଲୁଣା ଜଙ୍ଗଲ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । କେତେକ ଲୁଣା ଜଙ୍ଗଲର ବୃକ୍ଷର ମୂଳ ଜଳ ପତନ ଠାରୁ ଉଚ୍ଚରେ ରହିଥାଏ । ବୃକ୍ଷରେ ମଞ୍ଜି ରହି ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ଏବଂ ଲୁଣା ମାଟିରେ ପଡ଼ି ଗଛ ଭାବରେ ବଢ଼ିଥାଏ ।
ଜୈବ ବିବିଧତା: ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ଲୁଣା ଜଙ୍ଗଲରେ ୭୦ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ ଥିଲାବେଳେ ଓଡ଼ିଶାରେ ୬୦ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖାଯାଏ । କେତେକ ଲୁଣା ବୃକ୍ଷର ନାମ ହେଲା- କେରିଆ, ପୀତମାରି, ଗୁଆଁ, ଶିଶୁମାର, ତୁଣ୍ଡା, ଗର୍ଭା ଇତ୍ୟାଦି । ଏଠାରେ ଆମ୍ବ, ପଣସ, ବାଉଁଶ ଇତ୍ୟାଦି ଗଛ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକ ଘଞ୍ଚ । ମଣିଷ ତା' ଭିତରେ ଯାତାୟାତ କରିପାରେ ନାହିଁ । ବୃକ୍ଷର ଚେରଗୁଡ଼ିକ ଛନ୍ଦିହୋଇ ରହିଥିବାରୁ ସ୍ଥିର ସାମୁଦ୍ରିକ ସ୍ରୋତ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ ଜୁଆର ଦ୍ୱାରା ଜଙ୍ଗଲ ଧ୍ୱଂସ ହେବାକୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ ।
(୧) ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ବାସଗୃହର ଉପକରଣ: ଅରଣ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ବାସଗୃହର ଉପକରଣ ଓ ଔଷଧ ଯୋଗାଇଥାଏ ।
(୨) ମୃତ୍ତିକା ସଂରକ୍ଷଣ: ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟକୁ ବାଧା ଦିଏ । ଉଦ୍ଭିଦର ଚେର ମାଟିକଣିକା ଗୁଡ଼ିକୁ ବାନ୍ଧି ସୁରକ୍ଷା ବଳୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ ।
(୩) ଜଳବାୟୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଜଳବାୟୁକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ । ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଜଳୀୟବାଷ୍ପ ଦେଇଥାଏ । ବର୍ଷାର ପରିମାଣକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ । ପବନର ବେଗକୁ କମାଇବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଉତ୍ତାପକୁ ହ୍ରାସ କରିଥାଏ ।
(୪) ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ: ଶିଳ୍ପକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥାଏ । ଜଙ୍ଗଲରୁ ଆମଦାନୀ ହେଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ ଶିଳ୍ପରେ କଞ୍ଚାମାଲ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଯଥା: ବାଉଁଶରୁ କାଗଜ, କାଠରୁ ଦିଆସିଲି, ଘରର ଉପକରଣ ଇତ୍ୟାଦି ।
(୫) ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦ: ଅରଣ୍ୟରୁ ଜାଳେଣୀ କାଠ, ସବାଇଘାସ, ମହୁ, ରବର, ଝୁଣା, କୋଚିଲା, ମହୁଲ, ଲାଖ, ରେଶମ ଇତ୍ୟାଦି ମିଳିଥାଏ । ଓଡ଼ିଶା ଜଙ୍ଗଲରୁ କେନ୍ଦୁପତ୍ର ଓ ଶାଳମଞ୍ଜି ମିଳେ ।
(୬) ଜଳପ୍ରବାହ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଜଳପ୍ରବାହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ ।
(୭) ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ: ଏହାର ପ୍ରାକୃତିକ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦର୍ଶକମାନଙ୍କର ଚିତ୍ତ ବିନୋଦନ କରିଥାଏ ।
(୮) ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ବାସସ୍ଥାନ: ଅରଣ୍ୟ ବନ୍ୟ ପଶୁପକ୍ଷୀଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ ।
ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟର କାରଣ: ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟ ସମ୍ପଦର କ୍ଷୟ ଖୁବ୍ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ଘଟୁଥିବାରୁ ଭାରତର ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖାଦେଇଛି । ଏହାର କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା- ଶିଳ୍ପର ବିକାଶ, ସହର ଓ ନଗର ସ୍ଥାପନା, ଖଣିଜଦ୍ରବ୍ୟର ଉତ୍ତୋଳନ, ଚାରଣଭୂମିର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର ଇତ୍ୟାଦି । ଯାତାୟାତର ସୁବିଧା ନ ଥିବା କେତେକ ଦୁର୍ଗମ ଅଞ୍ଚଳ ଯଥା: ହିମାଳୟ, ମଧ୍ୟଭାରତର ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ମରୁଭୂମିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଅନ୍ୟ ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ଏହାର କ୍ଷୟ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଛି । ଜଙ୍ଗଲ ଜନବସତିରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଛି ।
ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦକ୍ଷେପ:
ଜାତୀୟ ଅରଣ୍ୟ ନୀତି ୧୯୫୨: ଭାରତ ସରକାର ଜାତୀୟ ଅରଣ୍ୟ ନୀତି ୧୯୫୨ ମସିହାରେ ପ୍ରଣୟନ କରିଛନ୍ତି । ଏହି ନୀତି ଅନୁସାରେ ଦେଶର ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରି ନୂତନ ଅରଣ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରାଯିବ । ଏହା ପରିବେଶର ପାରିସ୍ଥିତିକ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସହାୟତା କରିବ ।
ପୁନଃ ବନୀକରଣ (Reforestation): ଅରଣ୍ୟ ସମ୍ପଦର ବୃଦ୍ଧି ଲାଗି ପୁନଃ ବନୀକରଣ, ସାମାଜିକ ବନୀକରଣ ଓ କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରୀୟ ବନୀକରଣ ଯୋଜନାମାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି । ପୁନଃ ବନୀକରଣ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରି ତା'ର ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରିବା ।
ସାମାଜିକ ବନୀକରଣ (Social Forestry): ଗ୍ରାମ ଓ ସହରମାନଙ୍କରେ ବ୍ୟବହାର ଅନୁପଯୋଗୀ ଜମିରେ ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରି ଜଙ୍ଗଲ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ।
କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରୀୟ ବନୀକରଣ (Farm Forestry): ଚାଷଜମିର ହିଡ଼ଗୁଡ଼ିକରେ ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରିବା ।
ଜନସଚେତନତା: ଜଙ୍ଗଲର ଉପାଦେୟତା ଓ ସୁରକ୍ଷାର ଆବଶ୍ୟକତା ବିଷୟରେ ଜନସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଉଛି ।
ବନମହୋତ୍ସବ (Van Mahotsav): ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ବନମହୋତ୍ସବ ମାଧ୍ୟମରେ ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରାଯାଉଛି । ଜାତୀୟ ଦିବସ ଗୁଡ଼ିକରେ ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରାଯାଇ ଏହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଉଛି ।
ଜଙ୍ଗଲ ନିଆଁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଆଁ କିପରି ନ ଲାଗିବ ସେଥିପାଇଁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେବାପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଧୂମ୍ରପାନ କରି ସିଗାରେଟ୍ କିମ୍ବା ବିଡ଼ିର ଅବଶେଷ ନ ପକାଇବାକୁ ସାବଧାନ କରାଯାଇଛି ।
ବୃକ୍ଷରୋପଣ ଅଭିଯାନ: ପୁରୁଣା ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ କାଟିବା ପାଇଁ ଅଗ୍ରାଧିକାର ଦିଆଯାଉଛି । ଗୋଟିଏ ଗଛ କାଟିଲେ ଦଶଟି ଗଛ ଲଗାଅ, ଦଶଟି ଗଛ କାଟିଲେ ଶହେଟି ଗଛ ଲଗାଅ, ଶହେଟି ଗଛ କାଟିଲେ ହଜାରଟି ଗଛ ଲଗାଅ । ଆଜିର ଆଭିମୁଖ୍ୟ ଏହା ହେବା ଉଚିତ୍ । ନଚେତ୍ ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳା ଏଇ ପୃଥିବୀ ଦିନେ ମରୁଭୂମିରେ ପରିଣତ ହୋଇଯିବ । ଏଥିପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ହିଁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ହେବ ।
ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Geography
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 GeoEco Ch06 Geo Ch04 L01 Prakrutika Udbhida
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏଥିରେ ଭାରତର ବିବିଧ ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ ସମ୍ପଦ, ଏହାର ପ୍ରକାରଭେଦ, ଏହାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା କାରକ, ଏହାର ଉପକାରିତା ଏବଂ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ ସମ୍ପଦ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିଭାଗ ରହିଛି ।
ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ:
ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Architecture):
ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ
├── ସଂଜ୍ଞା: ମନୁଷ୍ୟର ସହାୟତା ବିନା ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ବଢ଼ିଥିବା ବୃକ୍ଷ ।
├── ଜୈବ ବିବିଧତା: ଭାରତର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତା (୪୭,୦୦୦ ପ୍ରକାର ବୃକ୍ଷ, ୮୯,୦୦୦ ପ୍ରକାର ପଶୁ)
├── ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା କାରକ
│ ├── ଜଳବାୟୁ
│ │ ├── ଆଲୋକ ଓ ଉତ୍ତାପ: ବୃଦ୍ଧି, ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ । ଉଚ୍ଚତା ବୃଦ୍ଧି ସହ ଉତ୍ତାପ ହ୍ରାସ ।
│ │ └── ବୃଷ୍ଟିପାତ: ଅଧିକ ବୃଷ୍ଟିପାତରେ ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲ, ଅଳ୍ପ ବୃଷ୍ଟିପାତରେ କଣ୍ଟାବୁଦା ।
│ ├── ଭୂ-ଉଚ୍ଚାବଚ: ପର୍ବତ, ମାଳଭୂମି, ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଭିଦ ।
│ └── ମୃତ୍ତିକା: ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମୃତ୍ତିକାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଭିଦ (ବାଲୁକାମାଟିରେ କଣ୍ଟାଜାତୀୟ, ତ୍ରିକୋଣଭୂମିରେ ଜୁଆରିଆ) ।
├── ପରିସଂସ୍ଥା ଓ ଜୀବାଳୀ
│ ├── ପରିସଂସ୍ଥା: ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ ଓ ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ ପାରସ୍ପରିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ।
│ └── ଜୀବାଳୀ: ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀସମୂହ ଥିବା ବୃହତ୍ ପରିସଂସ୍ଥା ।
├── ଭାରତର ପ୍ରାକୃତିକ ଅରଣ୍ୟର ପ୍ରକାରଭେଦ
│ ├── କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଚିରହରିତ ଅରଣ୍ୟ: >୨୦୦ ସେ.ମି. ବୃଷ୍ଟିପାତ, ସବୁଜ, ଘଞ୍ଚ, ରୋଜ୍ଉଡ଼, ମେହଗାନି ।
│ ├── କ୍ରାନ୍ତୀୟ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ (ମୌସୁମୀ): ୭୦-୨୦୦ ସେ.ମି. ବୃଷ୍ଟିପାତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପତ୍ରଝଡ଼ା ।
│ │ ├── ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ: ୧୦୦-୨୦୦ ସେ.ମି., ଶାଗୁଆନ, ଶାଳ ।
│ │ └── ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ: ୭୦-୧୦୦ ସେ.ମି., ନିମ୍ବ, ପିପ୍ପଳ ।
│ ├── କ୍ରାନ୍ତୀୟ କଣ୍ଟାବୁଦା ଓ ଗୁଳ୍ମ ଅରଣ୍ୟ: <୭୦ ସେ.ମି. ବୃଷ୍ଟିପାତ, ଛୋଟ, କଣ୍ଟାଯୁକ୍ତ, ବାବୁଲ, ଆକାଶିଆ ।
│ ├── ପାର୍ବତ୍ୟ ଅରଣ୍ୟ: ଉଚ୍ଚତା ଅନୁସାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ (ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ → ନାତିଶୀତୋଷ୍ଣ → ସରଳବର୍ଗୀୟ → ଆଲପୀୟ → ତୁନ୍ଦ୍ରା) ।
│ └── ଜୁଆରିଆ ଅରଣ୍ୟ (ମାଙ୍ଗ୍ରୋଭ୍): ନଦୀ ମୁହାଣ, ତ୍ରିକୋଣଭୂମି, ଲୁଣିଆ ଜଳ, ସୁନ୍ଦରୀ, ହେନ୍ତାଳ ।
├── ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ
│ ├── କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଅଦ୍ଧଚିରହରିତ ଅରଣ୍ୟ: ସମ୍ବଲପୁର, ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଆଦି ଜିଲ୍ଲା, ମେହଗାନି, ଚନ୍ଦନ ।
│ ├── କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ:
│ │ ├── ଶାଳଜାତୀୟ: ତେଲ ନଦୀ ପୂର୍ବ, ଶାଳ, ବାଉଁଶ ।
│ │ └── ମିଶ୍ରିତ: କେନ୍ଦୁଝର, ଦେବଗଡ଼, ଶାଳ, ଅସନ, ସାଗୁଆନ ।
│ ├── କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ: ପଶ୍ଚିମ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶା, ଶାଳ, ପିଆଶାଳ ।
│ └── ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଜୁଆରିଆ ଅରଣ୍ୟ: ମହାନଦୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ମୁହାଣ, ହେନ୍ତାଳ, ସୁନ୍ଦରୀ ।
├── ଉପକାରିତା: ପରିସଂସ୍ଥା ସନ୍ତୁଳନ, ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଔଷଧ, ମୃତ୍ତିକା ସଂରକ୍ଷଣ, ଜଳବାୟୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଶିଳ୍ପ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ବାସସ୍ଥାନ ।
└── ସଂରକ୍ଷଣ:
├── କ୍ଷୟର କାରଣ: ଶିଳ୍ପ, ସହରୀକରଣ, ଖଣିଜ ଉତ୍ତୋଳନ, ଅତ୍ୟଧିକ ଚାରଣ ।
└── ପଦକ୍ଷେପ: ଜାତୀୟ ଅରଣ୍ୟ ନୀତି (୧୯୫୨), ସାମାଜିକ ବନୀକରଣ, କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରୀୟ ବନୀକରଣ, ବନମହୋତ୍ସବ, ପୁନଃ ବନୀକରଣ ।
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)
୨.୧. ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଜୈବ ମଣ୍ଡଳ ଓ ଭାରତର ବିବିଧତା:
୨.୨. ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ (Natural Vegetation):
୨.୩. ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା କାରକ:
ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖାଯିବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:
୨.୪. ପରିସଂସ୍ଥା (Ecosystem) ଓ ଜୀବାଳୀ (Biome):
୨.୫. ଭାରତରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଅରଣ୍ୟର ପ୍ରକାରଭେଦ:
ଭାରତରେ ସାଧାରଣତଃ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
୨.୬. ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ:
ଓଡ଼ିଶାରେ ସାଧାରଣତଃ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ଯଥା:
୨.୭. ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦର ଉପକାରିତା:
ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପଦ । ପରିସଂସ୍ଥାରେ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ରହିଥାଏ । ମନୁଷ୍ୟ ତଥା ପ୍ରାଣୀଜଗତ ଏହି ଉଦ୍ଭିଦ ଜଗତ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ।
୨.୮. ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟର କାରଣ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ପଦକ୍ଷେପ:
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)
୧. ନିମ୍ନଲିଖୂତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖ ।
(କ) ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ କାହାକୁ କୁହନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର: ମନୁଷ୍ୟର ସହାୟତା ବିନା ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ବଢ଼ିଥିବା ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହାକୁ ଅକ୍ଷତ ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ନାମିତ କରାଯାଇଛି ।
(ଖ) ଜୀବାଳୀ କହିଲେ ତୁମେ କଅଣ ବୁଝ ?
ଉତ୍ତର: ଏକ ବୃହତ୍ ପରିସଂସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀସମୂହ ରହିଥାନ୍ତି । ଏହାକୁ ଜୀବାଳୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଜୀବାଳୀଗୁଡ଼ିକ ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକାରଭେଦରେ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ।
(ଗ) ପରିସଂସ୍ଥା କାହାକୁ କୁହନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର: ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଜଗତ ଓ ପ୍ରାଣୀଜଗତ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଏବଂ ଉଭୟେ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି । ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ଓ ତା' ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦଶ୍ରେଣୀକୁ ମିଶାଇ ପରିସଂସ୍ଥା ଗଠନ କରାଯାଏ ।
(ଘ) ଜାତୀୟ ଅରଣ୍ୟ ନୀତି କାହିଁକି ପ୍ରଣୟନ କରାଯାଇଛି ?
ଉତ୍ତର: ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟ ସମ୍ପଦର କ୍ଷୟ ଖୁବ୍ ତୀବ୍ର ବେଗରେ ଘଟୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ରୋକିବା ଏବଂ ପରିବେଶର ପାରିସ୍ଥିତିକ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭାରତ ସରକାର ୧୯୫୨ ମସିହାରେ ଜାତୀୟ ଅରଣ୍ୟ ନୀତି ପ୍ରଣୟନ କରିଛନ୍ତି ।
(ଙ) ବନ ମହୋତ୍ସବର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଅଣ ?
ଉତ୍ତର: ଜଙ୍ଗଲର ଉପାଦେୟତା ଓ ସୁରକ୍ଷାର ଆବଶ୍ୟକତା ବିଷୟରେ ଜନସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଏବଂ ଅଧିକରୁ ଅଧିକ ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରି ଜଙ୍ଗଲ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ବନ ମହୋତ୍ସବର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ । ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ବନମହୋତ୍ସବ ମାଧ୍ୟମରେ ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରାଯାଇ ଏହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ ।
(ଚ) ପୁନଃ ବନୀକରଣ କହିଲେ ତୁମେ କଅଣ ବୁଝ ?
ଉତ୍ତର: ପୁନଃ ବନୀକରଣ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲରେ ବୃକ୍ଷରୋପଣ କରି ତା'ର ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରିବା । ଏହା ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦକ୍ଷେପ ।
(ଛ) ହିମାଳୟରେ କାହିଁକି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ?
ଉତ୍ତର: ହିମାଳୟ ଏକ ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ହୋଇଥିବାରୁ ଏଠାରେ ଉଚ୍ଚତା ଅନୁସାରେ ଉତ୍ତାପର ପରିମାଣ ହ୍ରାସ ପାଇଥାଏ । ଉତ୍ତାପ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବିଭିନ୍ନ ଉଚ୍ଚତାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ଯଥା:
ଏହିପରି ଉଚ୍ଚତା ଓ ଉତ୍ତାପର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ହିମାଳୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।
୨. କାରଣ ଦର୍ଶାଅ ।
(କ) କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଚିରହରିତ ଅରଣ୍ୟ ଓ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ ।
ଉତ୍ତର: କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଚିରହରିତ ଅରଣ୍ୟ ଓ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:
(ଖ) ସାମାଜିକ ବନୀକରଣ ଓ କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରୀୟ ବନୀକରଣ ।
ଉତ୍ତର: ସାମାଜିକ ବନୀକରଣ ଓ କୃଷିକ୍ଷେତ୍ରୀୟ ବନୀକରଣ ଉଭୟ ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି:
୩. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟୀପ୍ପଣୀ ଲେଖ ।
(କ) ଜୁଆରିଆ ଅରଣ୍ୟ
ଉତ୍ତର:
(ଖ) ଚିରହରିତ୍ ଅରଣ୍ୟ
ଉତ୍ତର:
(ଗ) ଆଲପୀୟ ଅରଣ୍ୟ
ଉତ୍ତର:
୪. ଉଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦାୟୀ ହୋଇଥିବା କାରଣଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: ଉଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଜଳବାୟୁ, ଭୂ-ଉଚ୍ଚାବଚ ଓ ମୃତ୍ତିକା ଭଳି କାରକଗୁଡ଼ିକ ଦାୟୀ । ଏଗୁଡ଼ିକର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା:
କ. ଜଳବାୟୁ (Climate):
ଖ. ଭୂ-ଉଚ୍ଚାବଚ (Relief):
ଗ. ମୃତ୍ତିକା (Soil):
ଏହି ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ କାରକ ଉଭିଦର ବୃଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରକାରଭେଦକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି ।
୫. ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦର କ୍ଷୟ କାହିଁକି ଘଟୁଛି ?
ଉତ୍ତର: ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦର କ୍ଷୟ ହେବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା:
ଏହି ସମସ୍ତ କାରଣ ଯୋଗୁଁ ହିମାଳୟ, ମଧ୍ୟଭାରତର ପାର୍ବତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ଏବଂ ମରୁଭୂମି ଭଳି କେତେକ ଦୁର୍ଗମ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଅନ୍ୟ ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦର କ୍ଷୟ ଘଟୁଛି ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ଜନବସତିରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହେଉଛି ।
୬. ଅରଣ୍ୟର ଉପାଦେୟତା ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କର ।
ଉତ୍ତର: ଅରଣ୍ୟ ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଏବଂ ଏହାର ଉପାଦେୟତା ଅନେକ । ନିମ୍ନରେ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉପକାରିତାଗୁଡ଼ିକ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା:
ଏହିସବୁ କାରଣରୁ ଅରଣ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନ ଓ ପରିବେଶ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପାଦେୟ ।
୭. ଅରଣ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସରକାର କି କି ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର: ଅରଣ୍ୟ ସମ୍ପଦର କ୍ଷୟକୁ ରୋକିବା ଏବଂ ଏହାର ସଂରକ୍ଷଣ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସରକାର ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇଛନ୍ତି । ସେଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା:
ଏହିସବୁ ପଦକ୍ଷେପ ମାଧ୍ୟମରେ ସରକାର ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦ ସମ୍ପଦକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି ।
୮. ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଦେଉଥିବା ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦମଣ୍ଡଳୀ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କର ।
ଉତ୍ତର: ଭାରତରେ ଜଳବାୟୁ, ଭୂ-ଉଚ୍ଚାବଚ ଓ ମୃତ୍ତିକାର ବିଭିନ୍ନତା ଯୋଗୁଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦମଣ୍ଡଳୀ ଦେଖାଯାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର:
କ. କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଚିରହରିତ ଅରଣ୍ୟ (Tropical Evergreen Forests):
ଖ. କ୍ରାନ୍ତୀୟ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ (Tropical Deciduous Forests):
ଗ. କ୍ରାନ୍ତୀୟ କଣ୍ଟାବୁଦା ଓ ଗୁଳ୍ମ ଅରଣ୍ୟ (Tropical Thorn & Scrub Forests):
ଘ. ପାର୍ବତ୍ୟ ଅରଣ୍ୟ (Montane Forests):
ଙ. ଜୁଆରିଆ ଅରଣ୍ୟ (Mangrove/Tidal Forests):
ଏହିପରି ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଭୌଗୋଳିକ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାକୃତିକ ଉଦ୍ଭିଦମଣ୍ଡଳୀ ଦେଖାଯାଏ ।
୯. “ହିମାଳୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟର ଗନ୍ତାଘର”– ଉଦାହରଣ ସହ ଆଲୋଚନା କର ।
ଉତ୍ତର: ହିମାଳୟ ପର୍ବତମାଳାକୁ "ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟର ଗନ୍ତାଘର" କୁହାଯିବାର କାରଣ ହେଉଛି ଏହାର ବିଶାଳ ଉଚ୍ଚତା ଏବଂ ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି ଯୋଗୁଁ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଜଳବାୟୁ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖାଯାଏ । ଉଚ୍ଚତା ଅନୁସାରେ ଉତ୍ତାପର ପରିମାଣ ହ୍ରାସ ପାଉଥିବାରୁ, ହିମାଳୟର ପାଦଦେଶରୁ ଶୀର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦମଣ୍ଡଳୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହାର ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:
ଏହିପରି ଭାବରେ ହିମାଳୟର ବିଭିନ୍ନ ଉଚ୍ଚତାରେ କ୍ରାନ୍ତୀୟ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନାତିଶୀତୋଷ୍ଣ, ସରଳବର୍ଗୀୟ, ଆଲପୀୟ ଏବଂ ତୁନ୍ଦ୍ରା ଉଦ୍ଭିଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ତେଣୁ ହିମାଳୟକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟର ଗନ୍ତାଘର କୁହାଯାଏ ।
୧୦. ଓଡ଼ିଶାର ଅରଣ୍ୟ ସଂପଦ ବିଷୟରେ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: ଓଡ଼ିଶା ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ । ରାଜ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାୟ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ଓଡ଼ିଶାରେ ସାଧାରଣତଃ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ସେଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା:
କ. କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଅଦ୍ଧଚିରହରିତ ଅରଣ୍ୟ (Tropical Semi-Evergreen Forests):
ଖ. କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ (Tropical Moist Deciduous Forests):
ଗ. କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଶୁଷ୍କ ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ (Tropical Dry Deciduous Forests):
ଘ. ଉପକୂଳବର୍ତ୍ତୀ ଜୁଆରିଆ ଅରଣ୍ୟ (Coastal Mangrove Forests):
ଓଡ଼ିଶାର ଏହି ବିବିଧ ଅରଣ୍ୟ ସମ୍ପଦ ରାଜ୍ୟର ଅର୍ଥନୀତି ଓ ପରିବେଶ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
୧୧. ଭାରତର ରେଖାଙ୍କିତ ମାନଚିତ୍ରରେ ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକୁ ଦର୍ଶାଅ ।
ଉତ୍ତର: ଭାରତର ରେଖାଙ୍କିତ ମାନଚିତ୍ରରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକୁ ଦର୍ଶାଯିବ:
୧୨. ଓଡ଼ିଶାର ରେଖାଙ୍କିତ ମାନଚିତ୍ରରେ ନିମ୍ନରେ ଲେଖାଯାଇଥିବା ଅରଣ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଦର୍ଶାଅ ।
ଉତ୍ତର: ଓଡ଼ିଶାର ରେଖାଙ୍କିତ ମାନଚିତ୍ରରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅରଣ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଦର୍ଶାଯିବ:
(କ) ଜୁଆରିଆ ଅରଣ୍ୟ:
(ଖ) କ୍ରାନ୍ତୀୟ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟ:
୧୩. ‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଥିବା ଅରଣ୍ୟ ସହିତ ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସମ୍ପର୍କିତ ଉଦ୍ଭିଦକୁ ସଂଯୋଗ କର ।
| ‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭ (ଅରଣ୍ୟ) | ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭ (ସମ୍ପର୍କିତ ଉଦ୍ଭିଦ) |
|---|---|
| ମୌସୁମୀ ଅରଣ୍ୟ | କେନ୍ଦୁପତ୍ର |
| ପାର୍ବତ୍ୟ ଅରଣ୍ୟ | ପାଇନ୍ |
| ଗୁଳ୍ମ ଅରଣ୍ୟ | ବାବୁଲ |
| ଚିରହରିତ୍ ଅରଣ୍ୟ | ରୋଜ୍ଉଡ଼ |
| ଜୁଆରିଆ ଅରଣ୍ୟ | ସୁନ୍ଦରୀ |
| ବାଉଁଶ |
ସଠିକ୍ ସଂଯୋଗ:
(ନୋଟ: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ବାଉଁଶ ପାଇଁ ସିଧାସଳଖ କୌଣସି ଅରଣ୍ୟ ନାହିଁ । ବାଉଁଶ ମୁଖ୍ୟତଃ ଆର୍ଦ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ମୌସୁମୀ ଅରଣ୍ୟର ଏକ ପ୍ରକାର । ତେଣୁ ମୌସୁମୀ ଅରଣ୍ୟ ସହିତ କେନ୍ଦୁପତ୍ର ଏବଂ ବାଉଁଶ ଉଭୟକୁ ସଂଯୋଗ କରାଯାଇପାରେ । କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ବିକଳ୍ପ ବାଛିବାକୁ ହେଲେ, କେନ୍ଦୁପତ୍ର ଅଧିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ।)
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
୪.୧. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ (Board Exam Mastery Tips):
୪.୨. ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Pitfalls):
ଏହି ଟିପ୍ସଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଏବଂ ସାଧାରଣ ଭୁଲଗୁଡ଼ିକୁ ଏଡ଼ାଇ ପରୀକ୍ଷାରେ ଭଲ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିପାରିବେ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App