ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Geography
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 GeoEco Ch09 Eco Ch01 L01 Arthanitika Bikasha
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶର ମୌଳିକ ଧାରଣା, ଏହାର ମାପକାଠି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିଥାଏ । ଏହା ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶର ସଂଜ୍ଞା, ଜାତୀୟ ଆୟ ଓ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟର ଗୁରୁତ୍ୱ, ବିକଶିତ ଓ ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ, ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକ (HDI) ର ଉପାଦାନ, ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ର (ପ୍ରାଥମିକ, ମାଧ୍ୟମିକ, ତୃତୀୟକ) ଏବଂ ଅର୍ଥନୀତିକ ପ୍ରଣାଳୀ (ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ, ସମାଜବାଦୀ, ମିଶ୍ରିତ) ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଧାରଣା ଦେଇଥାଏ । ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଯଥା - ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ବିକାଶ, ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି, କୃଷିର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ଆୟ ବଣ୍ଟନରେ ଅସମାନତା, ବେକାରୀ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମିର ଅଭାବ ଇତ୍ୟାଦି ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।
ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map): ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶ
୧. ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶ
୧.୧. ସଂଜ୍ଞା: ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଭିବୃଦ୍ଧି, ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ ଓ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି ।
୧.୨. ମାପକାଠି:
୧.୨.୧. ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ (GNI)
୧.୨.୨. ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ (Per Capita Income) = ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ / ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା
୧.୨.୩. ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକ (HDI): ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଆୟୁର ସମ୍ଭାବନା, ସାକ୍ଷରତା ହାର, ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ।
୧.୩. ବିକାଶ ପାଇଁ ସର୍ତ୍ତ:
୧.୩.୧. ଜାତୀୟ ଆୟ ଓ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି ।
୧.୩.୨. ଜାତୀୟ ଆୟର ସୁଷମ ବଣ୍ଟନ ।
୧.୩.୩. ପ୍ରାଥମିକ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ (ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ବାସଗୃହ) ।
୧.୩.୪. ମୌଳିକ ସୁବିଧା ପ୍ରଦାନ (ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା, ରୋଜଗାର) ।
୧.୩.୫. ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନ ବ୍ୟବହାର, ନିରାପତ୍ତା, ସମ୍ମାନ ।
୨. ଦେଶର ବର୍ଗୀକରଣ (ଆୟ ଭିତ୍ତିରେ)
୨.୧. ବିକଶିତ ଦେଶ: ବାର୍ଷିକ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ₹ ୪,୩୫,୫୦୦ ବା ଅଧିକ । (ଉଦା: ଆମେରିକା, ଜାପାନ)
୨.୨. ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ଦେଶ: ବାର୍ଷିକ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ₹ ୪,୩୫,୫୦୦ ରୁ କମ୍ । (ଉଦା: ଭାରତ, ବ୍ରାଜିଲ)
୨.୨.୧. ମଧ୍ୟମ ଆୟ ବିଶିଷ୍ଟ: ₹ ୩୩,୫୦୦ ରୁ ₹ ୪,୩୫,୫୦୦ ମଧ୍ୟରେ ।
୨.୨.୨. ନିମ୍ନ ଆୟ ବିଶିଷ୍ଟ: ₹ ୩୩,୫୦୦ ରୁ କମ୍ ।
୩. ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା (Economy)
୩.୧. ସଂଜ୍ଞା: ଆର୍ଥନୀତିକ କାର୍ଯ୍ୟର ନିର୍ବାହ, ସଂଗଠନ ଓ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଏକ ସମ୍ମିଳିତ ଢାଞ୍ଚା ।
୩.୨. ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ: ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟୋଜନ, ବିକାଶ, ଦରଦାମରେ ସ୍ଥିରତା, ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ।
୩.୩. ଆର୍ଥନୀତିକ କାର୍ଯ୍ୟ:
୩.୩.୧. ଉତ୍ପାଦନ: ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାରେ ବିନିମୟ ମୂଲ୍ୟଯୁକ୍ତ ଉପଯୋଗିତା ସୃଷ୍ଟି ।
୩.୩.୨. ଉପଭୋଗ: ଜୀବନଧାରଣ ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଉପଯୋଗ ।
୩.୩.୩. ସଞ୍ଚୟ ଓ ପୁଞ୍ଜିଗଠନ: ସଞ୍ଚୟ = ଆୟ - ବ୍ୟୟ ।
୪. ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର କ୍ଷେତ୍ର
୪.୧. କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର (Functional Sectors):
୪.୧.୧. ପରିବାର (Household)
୪.୧.୨. ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ (Firm)
୪.୧.୩. ସରକାର (Government)
୪.୧.୪. ବୈଦେଶିକ କ୍ଷେତ୍ର (Foreign Sector)
୪.୨. ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ବ୍ୟବହାର ଭିତ୍ତିରେ (Sectors based on resource use):
୪.୨.୧. ପ୍ରାଥମିକ ବା ମୌଳିକ କ୍ଷେତ୍ର (Primary Sector): କୃଷି, ପଶୁପାଳନ, ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ, ଖଣିଜ ଉତ୍ତୋଳନ ।
୪.୨.୨. ମାଧ୍ୟମିକ କ୍ଷେତ୍ର (Secondary Sector): ଶିଳ୍ପ, ଉତ୍ପାଦନ (କଞ୍ଚାମାଲରୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ତିଆରି) ।
୪.୨.୩. ତୃତୀୟକ ବା ସେବାକ୍ଷେତ୍ର (Tertiary/Service Sector): ବାଣିଜ୍ୟ, ପରିବହନ, ଯୋଗାଯୋଗ, ବ୍ୟାଙ୍କ୍, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ।
୪.୩. ମାଲିକାନା ଭିତ୍ତିରେ (Ownership-based Sectors):
୪.୩.୧. ଘରୋଇ କ୍ଷେତ୍ର (Private Sector)
୪.୩.୨. ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର (Public Sector)
୪.୩.୩. ମିଳିତ କ୍ଷେତ୍ର (Joint Sector)
୫. ଅର୍ଥନୀତିକ ପ୍ରଣାଳୀ (Economic Systems)
୫.୧. ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା (Capitalist Economy): ମୁକ୍ତ ବଜାର, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମାଲିକାନା, ଲାଭ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ । (ଉଦା: ଆମେରିକା, ଜାପାନ)
୫.୨. ସମାଜବାଦୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା (Socialist Economy): ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ମାଲିକାନା, କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଯୋଜନା, ସାମାଜିକ କଲ୍ୟାଣ । (ଉଦା: କ୍ୟୁବା, ପୂର୍ବତନ ସୋଭିଏତ୍ ଋଷ)
୫.୩. ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା (Mixed Economy): ଘରୋଇ ଓ ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ରର ସହାବସ୍ଥାନ । (ଉଦା: ଭାରତ, ଇଂଲଣ୍ଡ)
୬. ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
୬.୧. ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ।
୬.୨. ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ରର ଗୁରୁତ୍ୱ ।
୬.୩. ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ବିକାଶ ।
୬.୪. ଦ୍ରୁତ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ।
୬.୫. ସ୍ୱଳ୍ପ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ।
୬.୬. କୃଷିର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ।
୬.୭. ଆୟ ଓ ସମ୍ପଦ ବଣ୍ଟନରେ ଅସମାନତା ।
୬.୮. ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା (ଋତୁକାଳୀନ, ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ) ।
୬.୯. ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଯୋଗ ।
୬.୧୦. ନ୍ୟୁନତମ ଆଧାରିକ ସଂରଚନାର ଅଭାବ ।
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)
୧. ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶ (Economic Development):
ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶ କହିଲେ ସାଧାରଣତଃ ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଥିବା ଅଭିବୃଦ୍ଧିକୁ ବୁଝାଏ । ଅର୍ଥାତ୍, ଦେଶର ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି ହେବାକୁ ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶ କୁହାଯାଏ । ତେବେ କେବଳ ଆୟ ବୃଦ୍ଧି ବିକାଶ ନୁହେଁ, ଏହା ସହିତ ଲୋକମାନଙ୍କର ଜୀବନଧାରଣର ମାନ ଉନ୍ନତ ହେବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ।
୨. ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ (Gross National Income - GNI):
କୌଣସି ଦେଶରେ ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ମୁଦ୍ରାଗତ ମୂଲ୍ୟ ଏବଂ ବହିରାଗତ ଆୟ ସମୂହର ସମଷ୍ଟିକୁ ସେହି ଦେଶର ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ କୁହାଯାଏ ।
୩. ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ (Per Capita Income):
ଜାତୀୟ ଆୟକୁ ସେହି ଦେଶର ଜନସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କଲେ ଉକ୍ତ ଦେଶର ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ଆକଳନ କରିହୁଏ । ଏହାକୁ ହାରାହାରି ଆୟ (Average Income) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
ସୂତ୍ର:
ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ = ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ / ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା
୪. ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶ ନିମନ୍ତେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ସର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକ:
(୧) ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି ।
(୨) ଜାତୀୟ ଆୟର ସୁଷମ ବଣ୍ଟନ ।
(୩) ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ବାସଗୃହ ଆଦି ପ୍ରାଥମିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ଦରିଦ୍ର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିବାର ସର୍ବନିମ୍ନ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ ।
(୪) ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା, ରୋଜଗାର ଆଦି ମୌଳିକ ସୁବିଧା ପ୍ରଦାନ ।
(୫) ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନତା, ସମାନ ବ୍ୟବହାର, ନିରାପତ୍ତା ଏବଂ ସମ୍ମାନର ସହିତ ବଞ୍ଚିବାର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ ।
୫. ଦେଶର ବର୍ଗୀକରଣ (ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କର ୨୦୦୬ ମସିହା ବିକାଶ ଚିଠା ଅନୁଯାୟୀ):
୫.୧. ବିକଶିତ ଦେଶ (Developed Countries):
ଯେଉଁ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ବାର୍ଷିକ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ୪,୩୫,୫୦୦ ଟଙ୍କା ଏବଂ ଅଧିକ, ସେମାନଙ୍କୁ ବିକଶିତ ଦେଶ ହିସାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ ।
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
(୧) ଶିକ୍ଷୋନ୍ନତ ଓ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳରେ ପାରଙ୍ଗମ ।
(୨) ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଅଣପାରମ୍ପରିକ ଆର୍ଥନୀତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିୟୋଜିତ ।
(୩) ଜୀବନଯାପନର ପ୍ରଣାଳୀ ଅତି ଉଚ୍ଚମାନର ।
ଉଦାହରଣ: ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା, ଜାପାନ, ଜର୍ମାନୀ, ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ।
୫.୨. ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ଦେଶ (Developing Countries):
ଯେଉଁ ଦେଶର ଲୋକମାନଙ୍କର ବାର୍ଷିକ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ୪,୩୫,୫୦୦ ଟଙ୍କାରୁ କମ୍, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ଦେଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:
(୧) ଶିଳ୍ପାୟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ରୁତଗତିରେ ଚାଲିଛି ।
(୨) ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ନୁହେଁ ।
(୩) ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ପାରମ୍ପରିକ (କୃଷି ଓ ଆନୁସଙ୍ଗିକ) କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି ।
(୪) ଜୀବନଧାରଣର ମାନ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ନ୍ୟୁନ ।
ଉଦାହରଣ: ଭାରତ, ବ୍ରାଜିଲ, ପାକିସ୍ତାନ, ଶ୍ରୀଲଙ୍କା, ବାଂଲାଦେଶ ।
ବିଭାଜନ:
୬. ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକ (Human Development Index - HDI):
ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ର ବିକାଶ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (UNDP) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏକ ସୂଚକ ଯାହାକୁ ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶର ସର୍ବାଧୁନିକ ପରିମାପକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ।
ଉପାଦାନ:
(୧) ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଆୟୁର ସମ୍ଭାବନା (Life Expectancy)
(୨) ସାକ୍ଷରତା ହାର (Literacy Rate)
(୩) ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ (Per Capita Income)
ସ୍ତରୀକରଣ (ମୂଲ୍ୟ ୦ ରୁ ୧ ମଧ୍ୟରେ):
ଭାରତର HDI: ୧୯୯୯ ମସିହାରେ ୦.୫୭୧ ଥିଲା ଏବଂ ୨୦୦୫ ମସିହା ସୁଦ୍ଧା ବିଶେଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇନଥିବାରୁ ଭାରତର ବିକାଶ ସ୍ତର ମଧ୍ୟମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
୭. ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା (Economy):
ଜନସାଧାରଣ ସେମାନଙ୍କର ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ ପାଇଁ ଦୈନନ୍ଦିନ କିଛି କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି । ଏହିପରି ସରକାର ମଧ୍ୟ କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ ନିୟୋଜନ କରି, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା ଯୋଗାଇଦେଇ କିଛି ଆର୍ଥନୀତିକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି । ଆର୍ଥନୀତିକ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କୌଣସି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଢାଞ୍ଚାରେ ନିର୍ବାହିତ ହେଲେ ସେହି ଢାଞ୍ଚାକୁ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ ।
ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ: ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟୋଜନ, ବିକାଶ, ଦରଦାମରେ ସ୍ଥିରତା ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ।
୮. ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ନିର୍ବାହିତ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ:
(୧) ଉତ୍ପାଦନ (Production): ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାରେ ବିନିମୟ ମୂଲ୍ୟଯୁକ୍ତ ଉପଯୋଗିତା ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ ତାହାକୁ ଉତ୍ପାଦନ କହନ୍ତି । (ଉଦା: ଲୁହାପଥରରୁ ଲୁହା, ଧାନଚାଷ, ପାଉଁରୁଟି ପ୍ରସ୍ତୁତି)
(୨) ଉପଭୋଗ (Consumption): ଜୀବନଧାରଣ କରିବା ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଉପଯୋଗକୁ ଉପଭୋଗ କୁହାଯାଏ । (ଉଦା: ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା)
(୩) ସଞ୍ଚୟ ଓ ପୁଞ୍ଜିଗଠନ (Saving & Capital Formation):
୯. ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ର (Sectors of Economy):
୯.୧. କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର (Functional Sectors):
(୧) ପରିବାର (Household): ଏକ ଘରେ ବାସ କରୁଥିବା ଓ ଏକତ୍ର ରନ୍ଧନ କରି ଭୋଜନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଏକ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟ ଅଟନ୍ତି ।
(୨) ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ (Firm): ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ମୌଳିକ ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ସଂସ୍ଥା । ଉତ୍ପାଦନର ସାଧନମାନଙ୍କୁ ଆୟେତ୍ତ କରି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା ଉତ୍ପାଦନ କରୁଥିବା ସଂସ୍ଥାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ କୁହାଯାଏ ।
(୩) ସରକାର (Government): ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ସଂସ୍ଥା ।
(୪) ବୈଦେଶିକ କ୍ଷେତ୍ର (Foreign Sector): ପୃଥ୍ୱୀର ବିଭିନ୍ନ ଦେଶମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପାଦିତ ସାମଗ୍ରୀର ଆମଦାନି ଏବଂ ରପ୍ତାନି ବୈଦେଶିକ କ୍ଷେତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ସମ୍ପାଦନ କରିଥାନ୍ତି ।
୯.୨. ଆର୍ଥନୀତିକ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀକୁ ଭିତ୍ତି କରି କ୍ଷେତ୍ର (Sectors based on Economic Activities):
(୧) ପ୍ରାଥମିକ ବା ମୌଳିକ କ୍ଷେତ୍ର (Primary Sector): ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଜଳ ଓ ଭୂମି ଭଳି ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ ତାହାକୁ ମୌଳିକ କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଏ । (ଉଦା: କୃଷି, ପଶୁପାଳନ, ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ, ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଉତ୍ତୋଳନ)
(୨) ମାଧ୍ୟମିକ କ୍ଷେତ୍ର (Secondary Sector): ମୌଳିକ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ କଞ୍ଚାମାଲ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ । (ଉଦା: ଲୁହାପଥରରୁ ଲୁହା, ଚୁନପଥରରୁ ସିମେଣ୍ଟ, କପାରୁ ସୁତା ଓ ଲୁଗା)
(୩) ତୃତୀୟକ ବା ସେବାକ୍ଷେତ୍ର (Tertiary/Service Sector): ଏହାକୁ ସେବା କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହା ମୌଳିକ ଓ ମାଧ୍ୟମିକ କ୍ଷେତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସହାୟକ ସେବା ଯୋଗାଇଥାଏ । (ଉଦା: ବାଣିଜ୍ୟ, ପରିବହନ, ଯୋଗାଯୋଗ, ବ୍ୟାଙ୍କ୍, ପୋଷ୍ଟଅଫିସ୍)
୯.୩. ମାଲିକାନା ଭିତ୍ତିରେ କ୍ଷେତ୍ର (Ownership-based Sectors):
(୧) ଘରୋଇ କ୍ଷେତ୍ର (Private Sector): ମାଲିକ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷ ।
(୨) ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର (Public Sector): ମାଲିକାନା ସରକାରଙ୍କ ହାତରେ ।
(୩) ମିଳିତ କ୍ଷେତ୍ର (Joint Sector): ଉଭୟ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ ଓ ସରକାର ମାଲିକ ।
୧୦. ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରକାରଭେଦ (Types of Economic Systems):
୧୦.୧. ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା (Capitalist Economy):
ଏହାକୁ ମୁକ୍ତବଜାର ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସମ୍ବଳର ମାଲିକ ଓ ପରିଚାଳକ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବଜାର ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଏବଂ ସର୍ବାଧିକ ଲାଭ ଆଶାରେ ଉତ୍ପାଦନର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଯାଏ ।
ଉଦାହରଣ: ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା, ଜାପାନ, ପଶ୍ଚିମ ୟୁରୋପୀୟ ଦେଶ ସମୂହ ।
୧୦.୨. ସମାଜବାଦୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା (Socialist Economy):
କାର୍ଲମାର୍ଚ୍ଚଙ୍କୁ ଏହି ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ଜନକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସମ୍ବଳର ମାଲିକାନା ଓ ଉତ୍ପାଦନର ନିଷ୍ପତ୍ତି ରାଷ୍ଟ୍ରର ମାଲିକାନାରେ ରହିଥାଏ । ସମସ୍ତ ଆର୍ଥନୀତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଯୋଜନା ପରିଷଦର ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ ।
ଉଦାହରଣ: କ୍ୟୁବା, ପୂର୍ବତନ ସୋଭିଏତ୍ ଋଷ, ଭିଏତନାମ ।
୧୦.୩. ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା (Mixed Economy):
ଏହା ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଓ ସମାଜବାଦୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ଏକ ସୂତ୍ର ଅଟେ । ଏଥିରେ ସରକାରୀ ମାଲିକାନା କ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ଘରୋଇ ମାଲିକାନା କ୍ଷେତ୍ର ଉଭୟେ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ପ୍ରଚେଷ୍ଟାରେ ନିଜନିଜର ଉନ୍ନତି, କଲ୍ୟାଣ ସାଧନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି ।
ଉଦାହରଣ: ଭାରତ, ଇଂଲଣ୍ଡ ।
୧୧. ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା (Indian Economy):
ଭାରତ ଏକ କୃଷିପ୍ରଧାନ ଏବଂ ଗ୍ରାମବହୁଳ ଦେଶ । ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଏକ ରୁଗ୍ଣ, ସ୍ଥାଣୁ ଏବଂ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଶିଷ୍ଟ ଦେଶରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାରତ ସରକାର ଦେଶର ବିକାଶ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମମାନ କରିଆସୁଛନ୍ତି ।
୧୨. ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ:
(୧) ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା: ଭାରତରେ ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର (ଭାରତୀୟ ଇସ୍ପାତ୍ ନିଗମ, ରେଳବାଇ), ଘରୋଇ କ୍ଷେତ୍ର (ଟାଟା ମୋଟରସ୍, ଉଇପ୍ରୋ) ଏବଂ ଯୌଥ କ୍ଷେତ୍ର (ସଡ଼କ ପରିବହନ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉତ୍ପାଦନ) କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଅଛି ।
(୨) ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ରର ଗୁରୁତ୍ୱ: ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଯୋଗାଯୋଗ, ନିରାପତ୍ତା ଏବଂ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶରେ ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ରର ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ରହିଛି । ଉଦାରୀକରଣ ନୀତି ସତ୍ତ୍ୱେ ଏହା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
(୩) ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ବିକାଶ: ସ୍ୱାଧୀନତା ପରଠାରୁ ଭାରତରେ ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମମାନ ଯୋଜନା ମାଧ୍ୟମରେ କରାଯାଉଅଛି । ଭାରତୀୟ ଯୋଜନା କମିଶନ ୧୯୫୦ ମସିହାରୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି ।
(୪) ଦ୍ରୁତ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି: ଭାରତ ପୃଥ୍ୱୀରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛି (ଚୀନ୍ ପ୍ରଥମ) । ୨୦୦୧ ଜନଗଣନା ଅନୁସାରେ ଜନସଂଖ୍ୟା ୧୦୨-୧୦୩ କୋଟି ଥିଲା । ନିରକ୍ଷରତା ଏହାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ।
(୫) ସ୍ୱଳ୍ପ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ: ୨୦୦୨ ମସିହାରେ ଭାରତର ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ୪୬୦ ଆମେରିକୀୟ ଡଲାର ଥିଲା ଯାହା ଅତି ନିମ୍ନ । ତେବେ ଶିଳ୍ପ ଓ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଦ୍ୟାର ବୃଦ୍ଧି ଯୋଗୁଁ ଏଥିରେ ଉନ୍ନତି ଘଟିଛି ।
(୬) କୃଷିର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ: ଭାରତ ଏକ କୃଷିପ୍ରଧାନ ଦେଶ । ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟର ପ୍ରାୟ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ (୨୪.୪%) କୃଷିଭିତ୍ତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରୁ ଆସିଥାଏ ଏବଂ ମୋଟ ଶ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟାର ୫୬% କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ।
(୭) ଆୟ ଓ ସମ୍ପଦ ବଣ୍ଟନରେ ଅସମାନତା: ଭାରତରେ ଆୟ ଓ ସମ୍ପଦର ଅସମାନତା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ଆଞ୍ଚଳିକ ସ୍ତରରେ ଦେଖାଯାଏ । ୧୯୯୯-୨୦୦୦ ବର୍ଷରେ ଭାରତରେ ହାରାହାରି ୨୬.୧% ଲୋକ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସୀମାରେଖା ତଳେ ଥିଲେ । ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଆହୁରି ଅଧିକ ।
(୮) ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା: ଭାରତରେ ବେକାରୀ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମସ୍ୟା । ଏହାକୁ ଋତୁକାଳୀନ ବେକାରୀ (କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ) ଓ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ବେକାରୀ (ଆବଶ୍ୟକତା ଠାରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ନିୟୋଜିତ) ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ ।
(୯) ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଯୋଗ: ଭାରତରେ ଲୁହାପଥର, ମାଙ୍ଗାନିଜ୍, ବକ୍ସାଇଟ୍, କ୍ରୋମାଇଟ୍, କୋଇଲା ଇତ୍ୟାଦି ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପରିମାଣରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୁନ୍ନତ ଶିଳ୍ପ ଓ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ଯୋଗୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣମାତ୍ରାରେ ଉପଯୋଗ ହୋଇପାରିନାହିଁ ।
(୧୦) ନ୍ୟୁନତମ ଆଧାରିକ ସଂରଚନାର ଅଭାବ: ବିଦ୍ୟୁତିକରଣ, ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ, ଚିକିତ୍ସାଳୟ, ଜଳସେଚନ, ପାନୀୟଜଳ ଯୋଗାଣ ଇତ୍ୟାଦିର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଆଧାରିକ ସଂରଚନା କୁହାଯାଏ । ଭାରତରେ ଏସବୁ ସୁବିଧା ଯୋଗାଇବାରେ ସନ୍ତୋଷଜନକ ଅଗ୍ରଗତି ହୋଇନାହିଁ ।
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)
୧. ନିମ୍ନଲିଖୂତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦିଅ ।
(କ) ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?
ଉତ୍ତର: ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶ କହିଲେ ସାଧାରଣତଃ ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଥିବା ଅଭିବୃଦ୍ଧିକୁ ବୁଝାଏ । ଅର୍ଥାତ୍, କୌଣସି ଦେଶର ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି ହେବା ସହିତ ଲୋକମାନଙ୍କର ଜୀବନଧାରଣର ମାନ ଉନ୍ନତ ହେବାକୁ ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶ କୁହାଯାଏ । କେବଳ ଆୟ ବୃଦ୍ଧି ବିକାଶ ନୁହେଁ, ଏହାର ସୁଷମ ବଣ୍ଟନ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ।
(ଖ) ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶ ପାଇଁ କେଉଁ ଚାରୋଟି ସର୍ଭ ପୂରଣ ହେବା ଦରକାର ?
ଉତ୍ତର: ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶ ନିମନ୍ତେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଚାରୋଟି ସର୍ତ୍ତ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଅଟେ:
୧. ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟରେ କ୍ରମାଗତ ବୃଦ୍ଧି ।
୨. ଜାତୀୟ ଆୟର ସୁଷମ ବଣ୍ଟନ ।
୩. ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ବାସଗୃହ ଆଦି ପ୍ରାଥମିକ ସୁବିଧା ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ଦରିଦ୍ର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିବାର ସର୍ବନିମ୍ନ ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ ।
୪. ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା, ରୋଜଗାର ଆଦି ମୌଳିକ ସୁବିଧା ପ୍ରଦାନ ।
(ଗ) ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକ କ’ଣ ଓ ଏହା କେଉଁ କେଉଁ ଉପାଦାନମାନଙ୍କୁ ନେଇ ନିରୂପଣ କରାଯାଏ ?
ଉତ୍ତର: ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକ (Human Development Index - HDI) ହେଉଛି ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ର ବିକାଶ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (UNDP) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏକ ସୂଚକ ଯାହାକୁ ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶର ସର୍ବାଧୁନିକ ପରିମାପକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ଏହି ସୂଚକର ମୂଲ୍ୟ ୦ ରୁ ୧ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥାଏ ।
ଏହା ନିମ୍ନଲିଖିତ ତିନୋଟି ଉପାଦାନକୁ ନେଇ ନିରୂପଣ କରାଯାଏ:
୧. ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଆୟୁର ସମ୍ଭାବନା (Life Expectancy)
୨. ସାକ୍ଷରତା ହାର (Literacy Rate)
୩. ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ (Per Capita Income)
(ଘ) ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ନାମକରଣ କିପରି ହୋଇଥାଏ ?
ଉତ୍ତର: ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ନାମକରଣ ମୁଖ୍ୟତଃ ଚାରୋଟି ଭିତ୍ତିରେ କରାଯାଇଥାଏ:
୧. ସମ୍ବଳର ମାଲିକାନା
୨. ସମ୍ବଳର ବ୍ୟବହାରର ନିଷ୍ପତ୍ତିକର୍ତ୍ତା
୩. ସମ୍ବଳର ବ୍ୟବହାର ଓ ଉତ୍ପାଦନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ
୪. ସମ୍ବଳର ବ୍ୟବହାରର କ୍ରିୟାପଦ୍ଧତି
ଏହିସବୁ ବିଷୟକୁ ଭିତ୍ତି କରି ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ, ସମାଜବାଦୀ ଓ ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ।
(ଙ) ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ର ବିଷୟରେ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: ଜାତୀୟ ଆୟର ଆକଳନ କରିବା ପାଇଁ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମୋଟାମୋଟି ଚାରୋଟି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ:
୧. ପରିବାର: ଏକ ଘରେ ବାସ କରୁଥିବା ଓ ଏକତ୍ର ରନ୍ଧନ କରି ଭୋଜନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଏକ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟ ଅଟନ୍ତି ।
୨. ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ: ଉତ୍ପାଦନର ସାଧନମାନଙ୍କୁ ଆୟେତ୍ତ କରି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବା ଉତ୍ପାଦନ କରୁଥିବା ସଂସ୍ଥା ।
୩. ସରକାର: ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସୁଚାରୁରୂପେ ପରିଚାଳନା ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ସଂସ୍ଥା ।
୪. ବୈଦେଶିକ କ୍ଷେତ୍ର: ପୃଥ୍ୱୀର ବିଭିନ୍ନ ଦେଶମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପାଦିତ ସାମଗ୍ରୀର ଆମଦାନି ଏବଂ ରପ୍ତାନି ବୈଦେଶିକ କ୍ଷେତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ସମ୍ପାଦନ କରିଥାନ୍ତି ।
ପୁନଶ୍ଚ, ଆର୍ଥନୀତିକ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀକୁ ଭିତ୍ତି କରି ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ତିନୋଟି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
୧. ପ୍ରାଥମିକ ବା ମୌଳିକ କ୍ଷେତ୍ର: ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ । (ଯଥା: କୃଷି, ପଶୁପାଳନ, ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ, ଖଣିଜ ଉତ୍ତୋଳନ)
୨. ମାଧ୍ୟମିକ କ୍ଷେତ୍ର: ମୌଳିକ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ କଞ୍ଚାମାଲ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ । (ଯଥା: ଲୁହାପଥରରୁ ଲୁହା, କପାରୁ ସୁତା)
୩. ତୃତୀୟକ ବା ସେବାକ୍ଷେତ୍ର: ଏହା ମୌଳିକ ଓ ମାଧ୍ୟମିକ କ୍ଷେତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସହାୟକ ସେବା ଯୋଗାଇଥାଏ । (ଯଥା: ବାଣିଜ୍ୟ, ପରିବହନ, ଯୋଗାଯୋଗ, ବ୍ୟାଙ୍କ୍)
(ଚ) ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ସମ୍ୟକ ଧାରଣା ଦିଅ ।
ଉତ୍ତର: ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମୁକ୍ତବଜାର ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସମ୍ବଳର ମାଲିକ ଓ ପରିଚାଳକ ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷ ହୋଇଥାନ୍ତି । ବଜାର ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଏବଂ ସର୍ବାଧିକ ଲାଭ ଆଶାରେ ଉତ୍ପାଦନର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଯାଏ । ଏଠାରେ ସରକାରଙ୍କର ହସ୍ତକ୍ଷେପ କମ୍ ଥାଏ । ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା, ଜାପାନ, ପଶ୍ଚିମ ୟୁରୋପୀୟ ଦେଶ ସମୂହ ଏହି ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ଉଦାହରଣ ।
(ଛ) ସମାଜବାଦୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା କ’ଣ ? ଏହା ବିଷୟରେ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: ସମାଜବାଦୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ଜନକ କାର୍ଲମାର୍ଚ୍ଚଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ । ଏହା ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଭିନ୍ନ ଅସୁବିଧା ଗୁଡ଼ିକରୁ ସୃଷ୍ଟି । ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସମ୍ବଳର ମାଲିକାନା ଓ ଉତ୍ପାଦନର ନିଷ୍ପତ୍ତି ରାଷ୍ଟ୍ରର ମାଲିକାନାରେ ରହିଥାଏ । ଦେଶର ସମସ୍ତ ଆର୍ଥନୀତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଯୋଜନା ପରିଷଦର ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ପରିଚାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ସାମାଜିକ କଲ୍ୟାଣ । କ୍ୟୁବା, ପୂର୍ବତନ ସୋଭିଏତ୍ ଋଷ, ଭିଏତନାମ ଆଦି ଦେଶ ଏହି ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ଉଦାହରଣ ।
(ଜ) ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ଓ ଏହାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କର ।
ଉତ୍ତର: ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ହେଉଛି ଏକ ଯୌଗିକ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ଯାହା ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଓ ସମାଜବାଦୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ଏକ ସୂତ୍ର ଅଟେ । ଏଥିରେ ଉଭୟ ଘରୋଇ ଏବଂ ସରକାରୀ ମାଲିକାନା କ୍ଷେତ୍ରର ସହାବସ୍ଥାନ ହୋଇଥାଏ ।
ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ:
୧. ଏଥିରେ ସରକାରୀ ମାଲିକାନା କ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ଘରୋଇ ମାଲିକାନା କ୍ଷେତ୍ର ଉଭୟେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।
୨. ବ୍ୟକ୍ତିବିଶେଷଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନିଜ ପ୍ରଚେଷ୍ଟାରେ ନିଜନିଜର ଉନ୍ନତି ଓ କଲ୍ୟାଣ ସାଧନ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରାଯାଏ ।
୩. ଘରୋଇ ଉଦ୍ୟୋଗଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦିତା ନ ହୋଇ ପରସ୍ପରର ପରିପୂରକ ଭାବେ କାମ କରନ୍ତି ।
୪. ଏହା ମହାମାନ୍ଦାଅବସ୍ଥା (Great Depression) ପରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ।
ଭାରତ ଓ ଇଂଲଣ୍ଡ ଏହି ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ଉଦାହରଣ ।
(ଝ) ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ଦେଶ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ? ଏହିପରି କିଛି ଦେଶମାନଙ୍କର ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।
ଉତ୍ତର: ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କର ୨୦୦୬ ମସିହା ବିକାଶ ଚିଠା ଅନୁଯାୟୀ, ଯେଉଁ ଦେଶର ଲୋକମାନଙ୍କର ବାର୍ଷିକ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ୪,୩୫,୫୦୦ ଟଙ୍କାରୁ କମ୍, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ଦେଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ଶିଳ୍ପାୟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ରୁତଗତିରେ ଚାଲିଥାଏ, ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ନ ଥାଏ, ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ପାରମ୍ପରିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଜୀବନଧାରଣର ମାନ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ନ୍ୟୁନ ଥାଏ ।
ଉଦାହରଣ: ଭାରତ, ବ୍ରାଜିଲ, ପାକିସ୍ତାନ, ଶ୍ରୀଲଙ୍କା, ବାଂଲାଦେଶ, କେନିଆ ।
(ଞ) ବିକଶିତ ଦେଶର ସଂଜ୍ଞା ଦିଅ ।
ଉତ୍ତର: ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କର ୨୦୦୬ ମସିହା ବିକାଶ ଚିଠା ଅନୁଯାୟୀ, ଯେଉଁ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ବାର୍ଷିକ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ୪,୩୫,୫୦୦ ଟଙ୍କା ଏବଂ ଅଧିକ, ସେମାନଙ୍କୁ ବିକଶିତ ଦେଶ ହିସାବରେ ଗଣନା କରାଯାଏ । ଏହି ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳରେ ପାରଙ୍ଗମ ହୋଇଥାନ୍ତି, ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଅଣପାରମ୍ପରିକ ଆର୍ଥନୀତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିୟୋଜିତ ଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନଯାପନର ପ୍ରଣାଳୀ ଅତି ଉଚ୍ଚମାନର ହୋଇଥାଏ ।
ଉଦାହରଣ: ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା, ଜାପାନ, ଜର୍ମାନୀ, ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ।
(ଟ) ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଆଲୋଚନା କର ।
ଉତ୍ତର: ଭାରତ ଏକ କୃଷିପ୍ରଧାନ ଏବଂ ଗ୍ରାମବହୁଳ ଦେଶ । ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ କାଳରେ ଭାରତ ଏକ ରୁଗ୍ଣ, ସ୍ଥାଣୁ ଏବଂ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଶିଷ୍ଟ ଦେଶରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ଭାରତ ସରକାର ଦେଶର ବିକାଶ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତରରେ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମମାନ କରିଆସୁଛନ୍ତି । ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
୧. ଏହା ଏକ ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ଯେଉଁଥିରେ ସରକାରୀ, ଘରୋଇ ଓ ଯୌଥ କ୍ଷେତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।
୨. ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ ।
୩. ଯୋଜନା ମାଧ୍ୟମରେ ବିକାଶ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ କରାଯାଏ ।
୪. ଦ୍ରୁତ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସମସ୍ୟା ।
୫. ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ସ୍ୱଳ୍ପ, ଯଦିଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଉନ୍ନତି ଘଟୁଛି ।
୬. କୃଷିର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଅଧିକ, ଯାହା ଜାତୀୟ ଆୟ ଓ ନିୟୋଜନରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରେ ।
୭. ଆୟ ଓ ସମ୍ପଦ ବଣ୍ଟନରେ ଅସମାନତା ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ।
୮. ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା (ଋତୁକାଳୀନ ଓ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ) ବ୍ୟାପକ ।
୯. ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଯୋଗ ହେଉଛି ।
୧୦. ଆଧାରିକ ସଂରଚନାର ଅଭାବ ରହିଛି ।
(ଠ) ଓଡ଼ିଶାର ଆର୍ଥନୀତିକ ରୂପରେଖ ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରଦାନ କର |
ଉତ୍ତର: ଓଡ଼ିଶା ଭାରତର ଏକ ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ରାଜ୍ୟ । ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅନେକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାରେ ମଧ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ।
୧. କୃଷି ପ୍ରାଧାନ୍ୟ: ଓଡ଼ିଶା ଏକ କୃଷିପ୍ରଧାନ ରାଜ୍ୟ । ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ କୃଷି ଓ ଆନୁସଙ୍ଗିକ କ୍ଷେତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ।
୨. ସ୍ୱଳ୍ପ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ: ୨୦୧୦ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶାର ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ୧୬,୧୪୯ ଟଙ୍କା ଥିଲା, ଯାହା ଜାତୀୟ ହାର ଠାରୁ କମ୍ ଥିଲା ଏବଂ ଏହା ରାଜ୍ୟର ଦୁର୍ବଳ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତିକୁ ଦର୍ଶାଏ ।
୩. ଦାରିଦ୍ର୍ୟ: ଭାରତରେ ହାରାହାରି ୨୬.୧% ଲୋକ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସୀମାରେଖା ତଳେ ଥିବାବେଳେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଆହୁରି ଅଧିକ ଥିଲା, ଯାହା ଆୟ ବଣ୍ଟନରେ ଅସମାନତାକୁ ସୂଚାଏ ।
୪. ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ଭଣ୍ଡାର: ଓଡ଼ିଶା ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ ଯଥା ଲୁହାପଥର, ବକ୍ସାଇଟ୍, କ୍ରୋମାଇଟ୍, କୋଇଲା ଇତ୍ୟାଦିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । ତେବେ ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଯୋଗ ପାଇଁ ଆଧୁନିକ ଶିଳ୍ପ ଓ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳର ଅଭାବ ରହିଛି ।
୫. ଆଧାରିକ ସଂରଚନାର ଅଭାବ: ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ବିଦ୍ୟୁତ୍, ପାନୀୟ ଜଳ, ଗମନାଗମନ ଇତ୍ୟାଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆହୁରି ଉନ୍ନତିର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି ।
୬. ବେକାରୀ: ରାଜ୍ୟରେ ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଆହ୍ୱାନ ।
ସାମଗ୍ରିକ ଭାବେ, ଓଡ଼ିଶା ଏକ ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ରାଜ୍ୟ ଭାବରେ ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶ ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଆହ୍ୱାନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛି ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୨. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କର ।
(କ) ଜାତୀୟ ଆୟ (National Income):
ଉତ୍ତର: କୌଣସି ଦେଶରେ ଗୋଟିଏ ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପାଦିତ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ମୁଦ୍ରାଗତ ମୂଲ୍ୟ ଏବଂ ବହିରାଗତ ଆୟ ସମୂହର ସମଷ୍ଟିକୁ ସେହି ଦେଶର ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ କୁହାଯାଏ । ଏହା ଦେଶର ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଆୟର ସମଷ୍ଟିକୁ ବୁଝାଏ ।
(ଖ) ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ (Per Capita Income):
ଉତ୍ତର: ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ହେଉଛି ଏକ ଦେଶର ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟକୁ ସେହି ଦେଶର ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କଲେ ମିଳୁଥିବା ହାରାହାରି ଆୟ । ଏହାକୁ ହାରାହାରି ଆୟ (Average Income) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହା ଦେଶର ଲୋକମାନଙ୍କର ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ଓ ଜୀବନଧାରଣ ମାନର ଏକ ମାପକାଠି ।
ସୂତ୍ର: ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ = ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟ / ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା
(ଗ) ଉତ୍ପାଦନ (Production):
ଉତ୍ତର: ଉତ୍ପାଦନ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯେଉଁଥିରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାରେ ବିନିମୟ ମୂଲ୍ୟଯୁକ୍ତ ଉପଯୋଗିତା ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ । ଏଥିରେ କଞ୍ଚାମାଲକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ନୂତନ ଦ୍ରବ୍ୟ ତିଆରି କରାଯାଏ ବା ସେବା ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଲୁହାପଥରରୁ ଲୁହା ତିଆରି କରିବା, ଧାନଚାଷ କରିବା, ପାଉଁରୁଟି ପ୍ରସ୍ତୁତି ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପାଦନର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।
(ଘ) ମୌଳିକ କ୍ଷେତ୍ର (Primary Sector):
ଉତ୍ତର: ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ଯେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜଳ ଓ ଭୂମି ଭଳି ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ ତାହାକୁ ମୌଳିକ କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଏ । ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭୂମିରୁ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ କିମ୍ବା ମାଟିତଳୁ ଉତ୍ତୋଳନ କରାଯାଏ । କୃଷି, ପଶୁପାଳନ, ମତ୍ସ୍ୟଚାଷ, ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ଉତ୍ତୋଳନ ଇତ୍ୟାଦି ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।
(ଙ) ତୃତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ର (Tertiary Sector):
ଉତ୍ତର: ତୃତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସେବା କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହା ମୌଳିକ (ପ୍ରାଥମିକ) ଓ ମାଧ୍ୟମିକ କ୍ଷେତ୍ରର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କେତେଗୁଡ଼ିଏ ସହାୟକ ସେବା ଯୋଗାଇଥାଏ । ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ହୁଏ ନାହିଁ, ବରଂ ସେବା ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଏ । ବାଣିଜ୍ୟ, ପରିବହନ, ଯୋଗାଯୋଗ, ବ୍ୟାଙ୍କ୍, ପୋଷ୍ଟଅଫିସ୍, ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଇତ୍ୟାଦି ତୃତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ରର ଉଦାହରଣ ଅଟେ ।
(ଚ) ମାଧ୍ୟମିକ କ୍ଷେତ୍ର (Secondary Sector):
ଉତ୍ତର: ମାଧ୍ୟମିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୌଳିକ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ କଞ୍ଚାମାଲ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ । କଳକାରଖାନା ଓ ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ ଜରିଆରେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ । ଲୁହାପଥରରୁ ଲୁହା ଓ ଇସ୍ପାତ, ଚୁନପଥରରୁ ସିମେଣ୍ଟ, କପାରୁ ସୁତା ଓ ଲୁଗା, ଅଟା ଓ ମଇଦାରୁ ପାଉଁରୁଟି ଓ କେକ୍ ଇତ୍ୟାଦି ମାଧ୍ୟମିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ କରାଯାଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦାହରଣ ।
(ଛ) ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକ (Human Development Index - HDI):
ଉତ୍ତର: ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକ (HDI) ହେଉଛି ସଂଯୁକ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ର ବିକାଶ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (UNDP) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଏକ ସୂଚକ ଯାହାକୁ ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶର ସର୍ବାଧୁନିକ ପରିମାପକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ଏହି ସୂଚକର ତିନୋଟି ଉପାଦାନ ରହିଛି: ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଆୟୁର ସମ୍ଭାବନା, ସାକ୍ଷରତା ହାର ଏବଂ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ । ଏହା ଦେଶର ବିକାଶ ସ୍ତରକୁ ୦ ରୁ ୧ ମଧ୍ୟରେ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରିଥାଏ ।
(ଜ) ବେକାରୀ (Unemployment):
ଉତ୍ତର: ବେକାରୀ ହେଉଛି ଏକ ଆର୍ଥନୀତିକ ସମସ୍ୟା ଯେଉଁଥିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ତଥା ସକ୍ଷମ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପ୍ରଚଳିତ ମଜୁରୀ ହାରରେ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଭାରତ ଭଳି ଜନବହୁଳ ଦେଶରେ ଏହା ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସମସ୍ୟା । ବେକାରୀକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ଋତୁକାଳୀନ ବେକାରୀ (କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ) ଓ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ବେକାରୀ (ଆବଶ୍ୟକତା ଠାରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ନିୟୋଜିତ) ।
(ଝ) ଦାରିଦ୍ର୍ୟ (Poverty):
ଉତ୍ତର: ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ହେଉଛି ଏକ ଅବସ୍ଥା ଯେଉଁଥିରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ତା’ର ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଯଥା ଖାଦ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ବାସଗୃହ, ଶିକ୍ଷା ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ପୂରଣ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହା ଆୟ ଓ ସମ୍ପଦ ବଣ୍ଟନରେ ଅସମାନତାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ପରିଣାମ । ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସୀମାରେଖା ତଳେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦୁଇବେଳା ଖାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ ।
(ଞ) ଅଣପାରମ୍ପରିକ ଆର୍ଥନୀତିକ କ୍ଷେତ୍ର (Non-traditional Economic Sector):
ଉତ୍ତର: ଅଣପାରମ୍ପରିକ ଆର୍ଥନୀତିକ କ୍ଷେତ୍ର କହିଲେ ସେହି କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝାଏ ଯାହା କୃଷି ଭଳି ପାରମ୍ପରିକ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଭିନ୍ନ ଅଟେ । ଏଥିରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଶିଳ୍ପ, ସେବା, ସୂଚନା ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବିଦ୍ୟା, ଉଚ୍ଚ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ଆଧାରିତ ଉତ୍ପାଦନ ଓ ସେବା କ୍ଷେତ୍ର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ବିକଶିତ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିୟୋଜିତ ଥାନ୍ତି ।
(ଟ) ସଞ୍ଚୟ ଓ ପୁଞ୍ଜିଗଠନ (Saving & Capital Formation):
ଉତ୍ତର:
(ଠ) ଉପଭୋଗ (Consumption):
ଉତ୍ତର: ଜୀବନଧାରଣ କରିବା ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ଉପଯୋଗକୁ ଉପଭୋଗ କୁହାଯାଏ । ମନୁଷ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ହେଉଛି ଉପଭୋଗ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଦ୍ୱାରା ଭୋକର ଅଭାବ ପରିପୂରଣ ହୋଇଥାଏ । ଉପଭୋଗକୁ ଉପଯୋଗିତାର ଅନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରେ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୩. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ।
(କ) ବିକଶିତ ରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ରାଷ୍ଟ୍ର
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ବିକଶିତ ରାଷ୍ଟ୍ର ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ରାଷ୍ଟ୍ର
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୧. ବାର୍ଷିକ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ୪,୩୫,୫୦୦ ଟଙ୍କା ବା ଅଧିକ ଥାଏ । ୧. ବାର୍ଷିକ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ୪,୩୫,୫୦୦ ଟଙ୍କାରୁ କମ୍ ଥାଏ ।
୨. ଶିକ୍ଷା ଓ ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳରେ ପାରଙ୍ଗମ ଥାନ୍ତି । ୨. ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ନ ଥାଏ ।
୩. ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଅଣପାରମ୍ପରିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିୟୋଜିତ ଥାନ୍ତି । ୩. ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ପାରମ୍ପରିକ (କୃଷି) କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିୟୋଜିତ ଥାନ୍ତି ।
୪. ଜୀବନଧାରଣର ମାନ ଅତି ଉଚ୍ଚମାନର ଥାଏ । ୪. ଜୀବନଧାରଣର ମାନ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ନ୍ୟୁନ ଥାଏ ।
୫. ଉଦାହରଣ: ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକା, ଜାପାନ । ୫. ଉଦାହରଣ: ଭାରତ, ବ୍ରାଜିଲ, ପାକିସ୍ତାନ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ଖ) ମାଧ୍ୟମିକ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ସେବାକ୍ଷେତ୍ର
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ମାଧ୍ୟମିକ କ୍ଷେତ୍ର ସେବାକ୍ଷେତ୍ର (ତୃତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ର)
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୧. ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ କଞ୍ଚାମାଲକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରାଯାଏ । ୧. ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ ନ ହୋଇ ସେବା ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଏ ।
୨. ଏହାକୁ ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ୨. ଏହାକୁ ତୃତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
୩. ଏହା ପ୍ରାଥମିକ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ୩. ଏହା ପ୍ରାଥମିକ ଓ ମାଧ୍ୟମିକ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ସହାୟକ ସେବା ଯୋଗାଏ ।
୪. ଉଦାହରଣ: ଲୁହାପଥରରୁ ଲୁହା, କପାରୁ ସୁତା । ୪. ଉଦାହରଣ: ବାଣିଜ୍ୟ, ପରିବହନ, ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ଗ) ଜାତୀୟ ଆୟ ଓ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଜାତୀୟ ଆୟ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୧. ଏହା ଏକ ଦେଶର ସମସ୍ତ ଉତ୍ପାଦିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାର ମୁଦ୍ରାଗତ ମୂଲ୍ୟ ଏବଂ ବହିରାଗତ ଆୟର ସମଷ୍ଟି । ୧. ଏହା ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟକୁ ମୋଟ ଜନସଂଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କଲେ ମିଳୁଥିବା ହାରାହାରି ଆୟ ।
୨. ଏହା ଦେଶର ସାମଗ୍ରିକ ଆର୍ଥିକ ଶକ୍ତିକୁ ଦର୍ଶାଏ । ୨. ଏହା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ହାରାହାରି ଆୟକୁ ଦର୍ଶାଏ ।
୩. ଏହା ଦେଶର ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ବିଚାରକୁ ନିଏ ନାହିଁ । ୩. ଏହା ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ବିଚାରକୁ ନେଇ ଆକଳନ କରାଯାଏ ।
୪. ଦେଶ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା ପାଇଁ ଏହା ସର୍ବଦା ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ । ୪. ଦେଶ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଆର୍ଥିକ ସ୍ଥିତି ତୁଳନା ପାଇଁ ଏହା ଅଧିକ ଉପଯୁକ୍ତ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ଘ) ସମାଜବାଦୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ସମାଜବାଦୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୧. ଏଥିରେ ସମ୍ବଳର ମାଲିକାନା ଓ ପରିଚାଳନା ରାଷ୍ଟ୍ର ହାତରେ ଥାଏ । ୧. ଏଥିରେ ସମ୍ବଳର ମାଲିକାନା ଓ ପରିଚାଳନା ଉଭୟ ଘରୋଇ ଓ ସରକାରୀ କ୍ଷେତ୍ର ହାତରେ ଥାଏ ।
୨. ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାମାଜିକ କଲ୍ୟାଣ । ୨. ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଲାଭ ଓ ସାମାଜିକ କଲ୍ୟାଣ ଉଭୟ ।
୩. କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଯୋଜନା ପରିଷଦ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଯାଏ । ୩. ବଜାର ଶକ୍ତି ଓ ସରକାରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଉଭୟ ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଯାଏ ।
୪. ଉଦାହରଣ: କ୍ୟୁବା, ପୂର୍ବତନ ସୋଭିଏତ୍ ଋଷ । ୪. ଉଦାହରଣ: ଭାରତ, ଇଂଲଣ୍ଡ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ଙ) ଉତ୍ପାଦନ ଓ ସଞ୍ଚୟ
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ପାଦନ ସଞ୍ଚୟ
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୧. ଏହା ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ସେବାରେ ଉପଯୋଗିତା ସୃଷ୍ଟି କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା । ୧. ଏହା ଆୟର ଯେଉଁ ଅଂଶ ଉପଭୋଗରେ ଖର୍ଚ୍ଚ ନ ହୋଇ ରହିଯାଏ ।
୨. ଏହା ଆୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ୨. ଏହା ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ପୁଞ୍ଜିଗଠନର ଆଧାର ।
୩. ଏହା ପ୍ରାଥମିକ, ମାଧ୍ୟମିକ ଓ ତୃତୀୟକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ହୋଇଥାଏ । ୩. ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ, ପାରିବାରିକ ବା ସରକାରୀ ସ୍ତରରେ ହୋଇପାରେ ।
୪. ଉଦାହରଣ: କୃଷି, ଶିଳ୍ପ, ସେବା । ୪. ଉଦାହରଣ: ବ୍ୟାଙ୍କରେ ଟଙ୍କା ଜମା କରିବା ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୪. ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର ।
(କ) ମୋଟ ଜାତୀୟ ଆୟକୁ ସମୁଦାୟ ଜନସଂଖ୍ୟାରେ ଭାଗ କଲେ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ଆୟର ଆକଳନ କରିହୁଏ ।
(ଖ) ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୫. ତୁମ ପାଇଁ କାମ ।
(କ) ତୁମ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳୁଥିବା ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ସୁବିନିଯୋଗ ହେଉଛି କି ? ଏହାର ଏକ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି ଲେଖିବେ । ଏଠାରେ ଏକ ସାଧାରଣ ଟିପ୍ପଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା:
ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ସୁବିନିଯୋଗ: ଏକ ଟିପ୍ପଣୀ
ଆମ ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦରେ ଭରପୂର । ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ (ଯଥା: ଲୁହାପଥର, ବକ୍ସାଇଟ୍), ଜଳ ସମ୍ପଦ (ନଦୀ, ଜଳଭଣ୍ଡାର), ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ ଏବଂ ଉର୍ବର କୃଷି ଜମି ରହିଛି । ଏହି ସମ୍ପଦଗୁଡ଼ିକର ସୁବିନିଯୋଗ ରାଜ୍ୟର ଆର୍ଥନୀତିକ ବିକାଶ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ସୁବିନିଯୋଗର ସ୍ଥିତି:
୧. ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ: ଆମ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରଚୁର ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ ଉତ୍ତୋଳନ କରାଯାଉଛି ଏବଂ ଏହା ଶିଳ୍ପାୟନରେ ସହାୟକ ହେଉଛି । ତେବେ, ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଅବୈଧ ଖଣିଜ ଉତ୍ତୋଳନ, ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ ଏବଂ ଉତ୍ତୋଳିତ ଖଣିଜର ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଅଭାବ ଦେଖାଯାଉଛି । ଫଳରେ, ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆର୍ଥନୀତିକ ଲାଭ ଅଞ୍ଚଳବାସୀଙ୍କୁ ମିଳିପାରୁ ନାହିଁ ।
୨. ଜଳ ସମ୍ପଦ: ନଦୀ ଓ ଜଳଭଣ୍ଡାରରୁ ଜଳସେଚନ ପାଇଁ କେନାଲ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି, ଯାହା କୃଷି ଉତ୍ପାଦନରେ ସହାୟକ । କିନ୍ତୁ, ବର୍ଷାଜଳ ସଂରକ୍ଷଣର ଅଭାବ, ନଦୀ ଜଳର ସୁବିନିଯୋଗ ପାଇଁ ଆଧୁନିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳର ଅଭାବ ଏବଂ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ।
୩. ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପଦ: ଜଙ୍ଗଲରୁ କାଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଉଛି । କିନ୍ତୁ, ଅବାଧ ଗଛକଟା ଯୋଗୁଁ ଜଙ୍ଗଲ କ୍ଷୟ ହେଉଛି, ଯାହା ପରିବେଶ ଉପରେ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରଭାବ ପକାଉଛି ।
୪. କୃଷି ଜମି: ଉର୍ବର କୃଷି ଜମିରେ ଧାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫସଲ ଚାଷ କରାଯାଉଛି । କିନ୍ତୁ, ଜଳସେଚନର ଅଭାବ, ଆଧୁନିକ କୃଷି ପ୍ରଣାଳୀର ଅଭାବ ଏବଂ କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଉଚିତ ମୂଲ୍ୟ ନ ମିଳିବା ଯୋଗୁଁ କୃଷକମାନେ ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଉଛନ୍ତି ।
ସୁବିନିଯୋଗ ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ:
ସାମଗ୍ରିକ ଭାବେ, ଆମ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ସୁବିନିଯୋଗ ଆଂଶିକ ଭାବେ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୁଷମ ଉପଯୋଗ ପାଇଁ ଆହୁରି ଅନେକ ପଦକ୍ଷେପ ନେବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି ।
(ଖ) ଓଡ଼ିଶାର ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶର ପ୍ରତିବନ୍ଧକଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ଓ ଏସବୁ କିପରି ଦୂରୀଭୂତ ହେବ ତା ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କର ।
ଉତ୍ତର: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ନିଜର ବିଚାରଧାରା ଅନୁଯାୟୀ ଲେଖିବେ । ଏଠାରେ ଏକ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଗଲା:
ଓଡ଼ିଶାର ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ: ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଓ ଦୂରୀକରଣ ଯୋଜନା
ଓଡ଼ିଶା ଏକ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦରେ ଭରପୂର ରାଜ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶରେ ଅନେକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ରହିଛି ।
ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରତିବନ୍ଧକଗୁଡ଼ିକ:
୧. ସ୍ୱଳ୍ପ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ: ରାଜ୍ୟର ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ ଜାତୀୟ ହାର ଠାରୁ କମ୍ ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସୀମାରେଖା ତଳେ ଅନେକ ଲୋକ ବସବାସ କରନ୍ତି ।
୨. କୃଷି ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ନିର୍ଭରଶୀଳତା: ଅଧିକାଂଶ ଜନସଂଖ୍ୟା କୃଷି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜଳସେଚନ ଓ ଆଧୁନିକ କୃଷି ପ୍ରଣାଳୀର ଅଭାବ ରହିଛି ।
୩. ବେକାରୀ ସମସ୍ୟା: ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଅଶିକ୍ଷିତ ଉଭୟ ବର୍ଗରେ ବେକାରୀ ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ।
୪. ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଯୋଗ: ପ୍ରଚୁର ଖଣିଜ ସମ୍ପଦ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସ୍ଥାନୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଶିଳ୍ପର ଅଭାବ ।
୫. ନ୍ୟୁନତମ ଆଧାରିକ ସଂରଚନା: ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ବିଦ୍ୟୁତ୍, ପାନୀୟ ଜଳ, ଗମନାଗମନ ଇତ୍ୟାଦି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଭାବ ।
୬. ଶିଳ୍ପାୟନର ମନ୍ଥର ଗତି: ବୈଷୟିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳର ଅଭାବ ଓ ପୁଞ୍ଜି ବିନିଯୋଗରେ ଅସୁବିଧା ।
ଦୂରୀକରଣ ପାଇଁ ଯୋଜନା:
୧. କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରର ବିକାଶ:
୨. ଶିଳ୍ପାୟନ ଓ ରୋଜଗାର ସୃଷ୍ଟି:
୩. ଆଧାରିକ ସଂରଚନାର ବିକାଶ:
୪. ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୂରୀକରଣ ଓ ଆୟ ବଣ୍ଟନରେ ସୁଷମତା:
୫. ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା:
ଏହି ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରାଗଲେ ଓଡ଼ିଶାର ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହେବା ସହିତ ରାଜ୍ୟର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଜୀବନଧାରଣ ମାନରେ ଉନ୍ନତି ଆସିପାରିବ ।
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ:
୧. ଧାରଣା ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ: ଅର୍ଥନୀତିର ମୌଳିକ ଧାରଣା ଯଥା - ଜାତୀୟ ଆୟ, ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ, ବିକାଶର ସର୍ତ୍ତ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ଇତ୍ୟାଦିକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତୁ । ସଂଜ୍ଞାଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ରଖିବା ପାଇଁ ବାରମ୍ବାର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ।
୨. ସୂତ୍ର ଓ ଉପାଦାନ ମନେ ରଖନ୍ତୁ: ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟର ସୂତ୍ର ଏବଂ ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ରଖିବା ଜରୁରୀ । ଏହା ସିଧାସଳଖ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଆସିପାରେ ।
୩. ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ: ବିକଶିତ ଓ ବିକାଶୋନ୍ମୁଖୀ ଦେଶ, ମାଧ୍ୟମିକ ଓ ସେବାକ୍ଷେତ୍ର, ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ଓ ସମାଜବାଦୀ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା ଇତ୍ୟାଦି ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ତାଲିକା ଆକାରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ମନେ ରଖନ୍ତୁ । ଏହା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ସହାୟକ ହେବ ।
୪. ଉଦାହରଣ ଦିଅନ୍ତୁ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଜ୍ଞା ବା ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ସହିତ ଉଦାହରଣ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ । ଯଥା: ପ୍ରାଥମିକ କ୍ଷେତ୍ରର ଉଦାହରଣ କୃଷି, ମାଧ୍ୟମିକ କ୍ଷେତ୍ରର ଉଦାହରଣ ଶିଳ୍ପ ।
୫. ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ: ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (ମିଶ୍ରିତ ଅର୍ଥବ୍ୟବସ୍ଥା, ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି, କୃଷିର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି) କୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ ଓ ଏହାର ପ୍ରଭାବକୁ ବୁଝନ୍ତୁ ।
୬. ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ: ଅଧ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ ଆକାରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ ମନେ ରଖିବା ସହଜ ହୁଏ ।
୭. ପୂର୍ବ ବର୍ଷର ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ: ପୂର୍ବ ବର୍ଷର ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ପ୍ରଶ୍ନର ଧରଣ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଧାରଣା ମିଳିବ ।
୮. ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ସୁନ୍ଦର ଲେଖା: ଉତ୍ତରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଲେଖନ୍ତୁ । ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅଣ୍ଡରଲାଇନ୍ କରନ୍ତୁ ।
ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Pitfalls):
୧. ସଂଜ୍ଞାଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଲ୍ ବୁଝିବା: ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ଜାତୀୟ ଆୟ ଓ ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟ, ଉତ୍ପାଦନ ଓ ଉପଭୋଗ ଭଳି ପଦଗୁଡ଼ିକର ସଂଜ୍ଞାକୁ ଭୁଲ୍ ବୁଝିଥାନ୍ତି ବା ମିଶାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି ।
୨. ଉଦାହରଣ ନ ଦେବା: ପ୍ରଶ୍ନରେ ଉଦାହରଣ ମାଗି ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଦେଲେ ଉତ୍ତର ଅଧିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୁଏ । ଉଦାହରଣ ନ ଦେବା ଏକ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ ।
୩. ତଥ୍ୟ ଓ ସଂଖ୍ୟା ଭୁଲ୍ ଲେଖିବା: ବିଶ୍ୱବ୍ୟାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡପିଛା ଆୟର ସୀମା, HDI ମୂଲ୍ୟ, ଭାରତର ଜନସଂଖ୍ୟା ତଥ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ଭୁଲ୍ ଲେଖିବା ।
୪. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ପ୍ରଶ୍ନରେ ତାଲିକା ନ କରିବା: ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ପ୍ରଶ୍ନରେ ବିନ୍ଦୁ ଆକାରରେ ଲେଖିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ତାଲିକା (Table) ଆକାରରେ ଲେଖିଲେ ଅଧିକ ନମ୍ବର ମିଳେ ।
୫. ଓଡ଼ିଆ ଲିପିରେ ଭୁଲ୍: ଓଡ଼ିଆ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ବନାନ ଓ ମାତ୍ରାରେ ଭୁଲ୍ କରିବା । ସମସ୍ତ ଉତ୍ତର ଓଡ଼ିଆ ଲିପିରେ ଲେଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
୬. ପ୍ରଶ୍ନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତର ନ ଦେବା: ପ୍ରଶ୍ନରେ ଯାହା ମାଗିଛି, ତାହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତର ଦେବା । ଅଧା ଉତ୍ତର ଲେଖିବା ଦ୍ୱାରା ନମ୍ବର କଟିଥାଏ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App