୧. ପଣ୍ୟ ମୁଦ୍ରା (Commodity Money): ପୁରାତନ କାଳରେ ମୁଦ୍ରା ଭାବରେ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ, ଗୋରୁଗାଈ (ଯଥା: ଗାଈ) ଇତ୍ୟାଦି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା । ଏହି ପ୍ରକାର ମୁଦ୍ରାର ନିଜସ୍ୱ ମୂଲ୍ୟ ଥିଲା ।

୨. ଧାତୁ ମୁଦ୍ରା (Metallic Money): ପଣ୍ୟ ମୁଦ୍ରା ପରେ ଧାତୁ ନିର୍ମିତ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ ହେଲା । ପ୍ରଥମେ ସୁନା, ରୂପା ଓ ତମ୍ବା ଭଳି ମୂଲ୍ୟବାନ ଧାତୁରେ ନିର୍ମିତ ମୁଦ୍ରା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା । ଏହି ମୁଦ୍ରାଗୁଡ଼ିକର ମୂଲ୍ୟ ସେଥିରେ ଥିବା ଧାତୁର ମୂଲ୍ୟ ସହିତ ସମାନ ଥିଲା । ବର୍ତ୍ତମାନ କେବଳ ନିକେଲ ବା ବ୍ରୋଞ୍ଜ ଧାତୁ ନିର୍ମିତ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳିତ ହେଉଛି ।

୩. କାଗଜ ମୁଦ୍ରା (Paper Money): ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ମୁଖ୍ୟତଃ କାଗଜରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୋଟ୍ ମୁଦ୍ରା ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି । ଏହି ମୁଦ୍ରାର ନିଜସ୍ୱ ମୂଲ୍ୟ ନଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସରକାରଙ୍କ ସ୍ୱୀକୃତି ଯୋଗୁଁ ଏହା ଦେଣନେଣର ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣୀୟ । ଭାରତରେ ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ଏହି କାଗଜ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ କରିଥାଏ ।

୪. ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ ମୁଦ୍ରା (Plastic Money): କ୍ରେଡିଟ୍ କାର୍ଡ଼ ଓ ଡେବିଟ୍ କାର୍ଡ଼ ଭଳି ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ୍ କାର୍ଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଆଧୁନିକ ମୁଦ୍ରାର ଏକ ରୂପ । ଏଗୁଡ଼ିକ ନଗଦ ଅର୍ଥ ବିନା କାରବାର କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

୫. ଡିଜିଟାଲ୍ ମୁଦ୍ରା (Digital Money): ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍, ମୋବାଇଲ୍ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍, UPI ଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ଉପାୟରେ ଅର୍ଥର ଆଦାନ ପ୍ରଦାନକୁ ଡିଜିଟାଲ୍ ମୁଦ୍ରା କୁହାଯାଏ । ଏହା ମୁଦ୍ରାର ସର୍ବଶେଷ ବିକଶିତ ରୂପ ।

(ଖ) ବ୍ୟାଙ୍କ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝାଏ ?

ଉତ୍ତର: ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ହେଉଛି ଏକ ଆର୍ଥିକ ସଂସ୍ଥା ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇଟି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଥାଏ:

୧. ଜମା ଗ୍ରହଣ (Accepting Deposits): ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ଲୋକମାନଙ୍କଠାରୁ ସେମାନଙ୍କର ବଳକା ଅର୍ଥକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜମାଖାତା (ଯଥା: ସଞ୍ଚୟ, ଚାଲୁ, ପୌନପୁନିକ, ଆବର୍ତ୍ତୀ) ମାଧ୍ୟମରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ଏହି ଜମା ଉପରେ ସୁଧ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ ।

୨. ଋଣ ପ୍ରଦାନ (Granting Loans): ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ଲୋକମାନଙ୍କୁ, ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କୁ ଏବଂ ଅନୁଷ୍ଠାନମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଆବଶ୍ୟକତା (ଯଥା: ଗୃହ, ଶିକ୍ଷା, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ, ବ୍ୟବସାୟ) ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଋଣ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ ଏବଂ ଏହି ଋଣ ଉପରେ ସୁଧ ଆଦାୟ କରିଥାଏ ।

ସଂକ୍ଷେପରେ, ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ହେଉଛି ଏକ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ସଂସ୍ଥା ଯାହା ଜମାକାରୀଙ୍କଠାରୁ ଅର୍ଥ ସଂଗ୍ରହ କରି ଋଣ ଆବଶ୍ୟକ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରି ଅର୍ଥନୀତିରେ ପୁଞ୍ଜି ପ୍ରବାହକୁ ସୁଗମ କରିଥାଏ ।

(ଗ) ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବ୍ୟାଙ୍କ ଜମା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଆଲୋଚନା କର ।

ଉତ୍ତର: ଭାରତରେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜମାଖାତା ପ୍ରଚଳିତ ଅଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା:

୧. ସଞ୍ଚୟ ଜମା (Saving Account):

୨. ଚାଲୁ ଜମା (Current Account):

୩. ପୌନପୁନିକ ଜମା (Recurring Deposit - R.D.):

୪. ଆବର୍ତ୍ତୀ ଜମା (Fixed Deposit - F.D.):

(ଘ) ବ୍ୟାଙ୍କ ଦେଉଥିବା ମୁଖ୍ୟ ଋଣଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ?

ଉତ୍ତର: ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଋଣ ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି । ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଋଣ ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା:

୧. ଗୃହ ଋଣ (Home Loan): ଘର କରିବା ବା କିଣିବା ପାଇଁ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଏହି ଋଣ ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି, ଯାହା ବହୁ ଅର୍ଥ ଆବଶ୍ୟକ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସହାୟତା କରେ ।

୨. ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଋଣ (Personal Loan): ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆବଶ୍ୟକତା (ଯଥା: ପରିବାର ସହ ଛୁଟି ବିତେଇବା, ଗୃହ ସରଞ୍ଜାମ କିଣିବା) ପୂରଣ ପାଇଁ ଏହି ଋଣ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ । ଏହି ଋଣର ସୁଧହାର ଅନ୍ୟ ଋଣ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ ।

୩. ଯାନବାହନ ଋଣ (Vehicle Loan): ଯାନବାହନ କ୍ରୟ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟାଙ୍କ ଋଣ ଦେଇଥାଏ । ଏହି ଋଣରେ କିଣାଯାଇଥିବା ଯାନବାହନକୁ ବନ୍ଧକ ଭାବେ ରଖାଯାଇଥାଏ ।

୪. ଶିକ୍ଷା ଋଣ (Educational Loan): ଉଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଋଣ ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି । ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତି ପରେ କିମ୍ବା ରୋଜଗାର କ୍ଷମ ହେଲେ ଏହି ଋଣ ପରିଶୋଧ କରାଯାଇଥାଏ ।

୫. ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଋଣ (Gold Loan): ସୁନା ବନ୍ଧକ ଦେଇ ବ୍ୟାଙ୍କରୁ ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆର୍ଥିକ ଅନୁଷ୍ଠାନରୁ ଏହି ଋଣ ନିଆଯାଇଥାଏ । ଏହା ଋଣ ପାଇବାର ଏକ ସରଳ ମାଧ୍ୟମ ଏବଂ ଋଣ ପରିମାଣ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣର ମୂଲ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ।

୬. କୃଷି ଋଣ (Agriculture Loan): କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ (ବିହନ, ଯନ୍ତ୍ରପାତି, କୀଟନାଶକ ଔଷଧ) ପାଇଁ କୃଷକମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଋଣ ଦିଆଯାଏ । ଫସଲ ଅମଳ ପରେ କିସ୍ତି ଆକାରରେ ଋଣ ପରିଶୋଧ କରିବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥାଏ ।

୭. ବ୍ୟାବସାୟିକ ଋଣ (Business Loan): ବ୍ୟବସାୟର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ କିମ୍ବା ନୂତନ ବ୍ୟବସାୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟାଙ୍କମାନେ ଏହି ଋଣ ପ୍ରଦାନ କରିଥାନ୍ତି । ଋଣ ପରିମାଣ ବ୍ୟବସାୟ ଯୋଜନା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ।

(ଙ) ଆର.ଟି.ଜି.ଏସ୍ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝାଏ ?

ଉତ୍ତର: ଆର.ଟି.ଜି.ଏସ୍ (RTGS)ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ହେଉଛି Real Time Gross Settlement । ଏହା ଏକ ତ୍ୱରିତ ଅର୍ଥ ପ୍ରେରଣ ପଦ୍ଧତି । ଏହି ସେବା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟରୁ ସ୍ୱଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟକୁ ଅର୍ଥ ପଠାଯାଇଥାଏ । ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅର୍ଥ ପ୍ରେରଣକାରୀ ନିଜ ବ୍ୟାଙ୍କ ସହିତ ଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟକୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥ ପ୍ରେରଣ କରିପାରେ । ଏହାର ନାମକରଣ ଅନୁସାରେ ଏହା 'ବାସ୍ତବ ସମୟ' (Real Time) ଭିତ୍ତିରେ ଗୋଟିଏ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟରୁ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟକୁ ଅର୍ଥ ଅନ୍ତରଣ କରିଥାଏ । RTGS ମୁଖ୍ୟତଃ ଅଧିକ ଅର୍ଥ ଅନ୍ତରଣ/ପ୍ରେରଣ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏବଂ ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଥରକେ ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ନେଣଦେଣ କରାଯାଇପାରିବ ।

(ଚ) ଏନ୍.ଇ.ଏଫ୍.ଟି. କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝାଏ ?

ଉତ୍ତର: ଏନ୍.ଇ.ଏଫ୍.ଟି. (NEFT)ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ହେଉଛି National Electronic Fund Transfer । ଏହା ଏକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ ଅର୍ଥ ଅନ୍ତରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯାହା ମାଧ୍ୟମରେ ଯେକୌଣି ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ସଂସ୍ଥାକୁ ନିଜ ବ୍ୟାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଅର୍ଥ ପ୍ରେରଣ କରିପାରିବେ । ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସବୁ ଦିନ ସବୁ ସମୟରେ ଉପଲବ୍ଧ ଥାଏ ଏବଂ କାରବାର ୩୦ ମିନିଟ୍ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ । RTGS ପରି ଏଥିରେ ଅର୍ଥ ଅନ୍ତରଣ ପାଇଁ କୌଣସି ସର୍ବନିମ୍ନ ବା ସର୍ବାଧିକ ପରିମାଣ ସୀମା ନାହିଁ । ଏହା ଛୋଟ ବା ବଡ଼ ଯେକୌଣସି ପରିମାଣର ଅର୍ଥ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇପାରିବ ।

(ଛ) ବ୍ୟାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଭିଯୋଗର କିଭଳି ନିରାକରଣ କରାଯାଇପାରିବ ?

ଉତ୍ତର: ବ୍ୟାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଭିଯୋଗର ନିରାକରଣ ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଣାଳୀ ଅବଲମ୍ବନ କରାଯାଇପାରିବ:

୧. ବ୍ୟାଙ୍କ ଶାଖାରେ ଅଭିଯୋଗ: ପ୍ରଥମେ ଗ୍ରାହକ ବ୍ୟାଙ୍କ ଶାଖାରେ ଉପଲବ୍ଧ ଅଭିଯୋଗ ପୁସ୍ତିକାରେ ନିଜର ଅଭିଯୋଗ ପୂରଣ କରିପାରିବେ । ଯଦି ଅଭିଯୋଗ ପୁସ୍ତିକା ନଥାଏ, ତେବେ ଶାଖାର ଯେକୌଣସି ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ପଚାରିପାରିବେ ।

୨. ନୋଡାଲ୍ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ଯୋଗାଯୋଗ: ପ୍ରତି ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ ନିରାକରଣ ପାଇଁ ଜଣେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୋଡାଲ୍ ଅଧିକାରୀ ନିୟୋଜିତ କରିଥାନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଓ ଯୋଗାଯୋଗ ବିବରଣୀ ବ୍ୟାଙ୍କ ଶାଖାରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଥାଏ । ତାଙ୍କୁ ଅଭିଯୋଗ ଜଣାଇଲେ ସହାୟତା ମିଳିପାରିବ ।

୩. ସମାଧାନ ସମୟସୀମା: ସମସ୍ତ ବ୍ୟାଙ୍କ ଗ୍ରାହକଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟସୀମା ମଧ୍ୟରେ ସମାଧାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଯଦି ସମାଧାନ ନହୁଏ, ତେବେ ବ୍ୟାଙ୍କ ଗ୍ରାହକଙ୍କୁ ସଠିକ୍ କାରଣ ଦର୍ଶାଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ ଅଟେ ।

୪. ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ଲୋକପାଳ (RBI Ombudsman): ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟାଙ୍କ ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ଗ୍ରାହକଙ୍କ ସମସ୍ୟା ସମାଧାନ ନ କରେ, ତେବେ ଗ୍ରାହକ ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କର ଲୋକପାଳଙ୍କୁ ଆବେଦନ କରିପାରିବେ । ଏହି ସେବା ବିନା ମୂଲ୍ୟରେ ଉପଲବ୍ଧ । ଅଭିଯୋଗ ଅନ୍‌ଲାଇନ୍ ମାଧ୍ୟମରେ (RBI ୱେବ୍‌ସାଇଟ୍), ଇ-ମେଲ୍ କିମ୍ବା ପୋଷ୍ଟ ମାଧ୍ୟମରେ ପଠାଯାଇପାରିବ ।

(ଜ) ବୀମାକରଣ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ?

ଉତ୍ତର: ବୀମାକରଣ ନିମ୍ନଲିଖିତ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ:

୧. ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା: ବୀମା ବ୍ୟକ୍ତି, ପରିବାର ଏବଂ ବ୍ୟବସାୟକୁ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଘଟଣା (ଯଥା: ମୃତ୍ୟୁ, ଦୁର୍ଘଟଣା, ରୋଗ, ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ) ଯୋଗୁଁ ହେଉଥିବା ଆର୍ଥିକ କ୍ଷତିରୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ ।

୨. ଆୟର ସ୍ଥିରତା: ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟ ରୋଜଗାରକ୍ଷମ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ବା ଅକ୍ଷମତା କ୍ଷେତ୍ରରେ ବୀମା ପରିବାରକୁ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ଯୋଗାଇ ଆୟର ସ୍ଥିରତା ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

୩. ପୁଞ୍ଜି ନିବେଶ ଓ ସଞ୍ଚୟ: ଜୀବନ ବୀମା ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ସୁରକ୍ଷା ନୁହେଁ, ଏହା ସଞ୍ଚୟ ଓ ପୁଞ୍ଜି ନିବେଶର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ଅର୍ଥ ସଂଗ୍ରହ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ ।

୪. ଋଣର ସୁରକ୍ଷା: ବ୍ୟାଙ୍କରୁ ନିଆଯାଇଥିବା ଋଣ (ଯଥା: ଗୃହ ଋଣ) କ୍ଷେତ୍ରରେ ବୀମା ଏକ ସୁରକ୍ଷା କବଚ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଋଣକାରୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବୀମା କମ୍ପାନୀ ଋଣ ପରିଶୋଧ କରିଥାଏ ।

୫. ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ: ବୀମା ସମାଜରେ ଜୀବନଧାରଣ ମାନରେ ଉନ୍ନତି ଆଣେ, ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି କରାଏ ଏବଂ ଦେଶର ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ ପାଇଁ ପୁଞ୍ଜି ଯୋଗାଇ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିଥାଏ ।

୬. ମାନସିକ ଶାନ୍ତି: ବୀମା ଥିଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକର ଆର୍ଥିକ ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତିତ ନଥାନ୍ତି, ଯାହା ମାନସିକ ଶାନ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ ।

(ଝ) ବୀମା ସାମାଜିକ ବିକାଶରେ କିପରି ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ?

ଉତ୍ତର: ବୀମା ନିମ୍ନଲିଖିତ ଉପାୟରେ ସାମାଜିକ ବିକାଶରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ:

୧. ଜୀବନଧାରଣ ମାନରେ ଉନ୍ନତି: ବୀମା ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା ଯୋଗାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକରୁ ରକ୍ଷା କରେ । ଏହା ଫଳରେ ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତରେ ନିଜର ଜୀବନ ଅତିବାହିତ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନଧାରଣ ମାନରେ ଉନ୍ନତି ଆସେ ।

୨. ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା ଯୋଗାଣ: ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବୀମା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଚିକିତ୍ସା ସେବା ପାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଏହା ଫଳରେ ଲୋକମାନେ ସୁସ୍ଥ ରୁହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟଦକ୍ଷତା ବଢ଼େ ଏବଂ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୁଅନ୍ତି ।

୩. ଶିକ୍ଷା ଓ ରୋଜଗାର: ବୀମା ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଆର୍ଥିକ ସହାୟତା ଯୋଗାଇଥାଏ, ଯାହା ଫଳରେ ଅଧିକ ଲୋକ ଶିକ୍ଷିତ ହୋଇ ରୋଜଗାରକ୍ଷମ ହୁଅନ୍ତି ।

୪. ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧି: ବୀମା ଆର୍ଥିକ ସୁରକ୍ଷା ଯୋଗାଇବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦନମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହା ଦେଶର ସାମଗ୍ରୀକ ଉତ୍ପାଦନ ବୃଦ୍ଧିରେ ସହାୟକ ହୁଏ ।

୫. ପୁଞ୍ଜି ନିବେଶ: ବୀମା କମ୍ପାନୀଗୁଡ଼ିକ ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିବା ପ୍ରିମିୟମ୍ ଅର୍ଥକୁ ଦେଶର ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶ (ଯଥା: ରାସ୍ତା, ସେତୁ, ରେଳଲାଇନ) ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନମୂଳକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିବେଶ କରିଥାନ୍ତି, ଯାହା ସାମାଜିକ ବିକାଶକୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରେ ।

୬. ବିପଦ ବଣ୍ଟନ: ବୀମା ଏକ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯେଉଁଥିରେ ବହୁ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଅଂଶଦାନରେ ଅଳ୍ପ କିଛି ଲୋକଙ୍କ କ୍ଷତି ଭରଣା ହୁଏ । ଏହା ସମାଜରେ ବିପଦ ବଣ୍ଟନର ଏକ ଉତ୍ତମ ଉଦାହରଣ ।

(ଞ) ବୀମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଭିଯୋଗର ସମାଧାନ ପାଇଁ କିପ୍ରକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି ?

ଉତ୍ତର: ବୀମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଭିଯୋଗର ସମାଧାନ ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ରହିଛି:

୧. ବୀମା କମ୍ପାନୀର ଅଭିଯୋଗ ଅଧିକାରୀ: ଯଦି ଜଣେ ଗ୍ରାହକ ଏକ ବୀମା କମ୍ପାନୀ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ମଧ୍ୟସ୍ଥଙ୍କ ଉପରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥାଏ, ତେବେ ସେ ପ୍ରଥମେ ବୀମା କମ୍ପାନୀର ଅଭିଯୋଗ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ନଥୁପତ୍ର ସହିତ ଲିଖିତ ଆକାରରେ ଅଭିଯୋଗ ଦେବା ଉଚିତ୍ । ବୀମା କମ୍ପାନୀ ଏହି ଅଭିଯୋଗକୁ ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ସମାଧାନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ।

୨. IRDAIର ଖାଉଟି ବ୍ୟାପାର ବିଭାଗ (Consumer Affair Department): ଯଦି କୌଣସି ଅଭିଯୋଗର ସମାଧାନ ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ନ ହେଲା କିମ୍ବା ଏହାକୁ ଅଣଦେଖା କରାଗଲା, ତେବେ ଅଭିଯୋଗକାରୀ IRDAIର ଖାଉଟି ବ୍ୟାପାର ବିଭାଗ ନିକଟକୁ ଯାଇପାରିବେ ।

୩. IRDAIକୁ ଅଭିଯୋଗ କରିବାର ମାଧ୍ୟମ:

୪. IRDAIର ଭୂମିକା: IRDAI ବୀମାକାରୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅଭିଯୋଗ ପଞ୍ଜୀକରଣକୁ ସୁବିଧା ଓ ସହଜ କରିଥାଏ । ଏହା ବୀମା କମ୍ପାନୀ ସହିତ ଅଭିଯୋଗର ଉତ୍ତର ଓ ସମାଧାନ ପାଇଁ ଯୋଗାଯୋଗ କରିବାରେ ଏକ ସୁବିଧାଜନକ ଭୂମିକା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । ତେବେ, IRDAI ନିଜେ ଅଭିଯୋଗର ମୀମାଂସା କରେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ତଦନ୍ତ କରେ ନାହିଁ ।

୨. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କର ।

(କ) ମୁଦ୍ରା କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?

ଉତ୍ତର: ମୁଦ୍ରା ହେଉଛି ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଯାହା ଜିନିଷ କିଣାବିକା ଏବଂ ସେବା ଆଦାନ ପ୍ରଦାନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ପ୍ରଫେସର ଫ୍ରାନ୍‌ସିସ୍ ୱାକରଙ୍କ ମତରେ, "ମୁଦ୍ରା ଯାହା କରେ ତାହା ହିଁ ମୁଦ୍ରା ।" ଏହା ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତିପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ ଦେଶର ଅର୍ଥନୀତିର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗ ।

(ଖ) ପଣ୍ୟ ବିନିମୟ କହିଲେ କ’ଣ ବୁଝ ?

ଉତ୍ତର: ପଣ୍ୟ ବିନିମୟ (Barter System) ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରଣାଳୀ ଯେଉଁଥିରେ ଗୋଟିଏ ଦ୍ରବ୍ୟ ବା ସେବା ବଦଳରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ବା ସେବା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ଆଦାନ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଏ, ମୁଦ୍ରାର ବ୍ୟବହାର ବିନା । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଧାନ ବଦଳରେ ଗହମ କିମ୍ବା ଗାଈ ବଦଳରେ ଛେଳି ନେବା । ଏହି ପ୍ରଣାଳୀରେ ଦୁଇଗୁଣ ଆବଶ୍ୟକତାର ସମନ୍ୱୟ (Double Coincidence of Wants) ଏକ ମୁଖ୍ୟ ସମସ୍ୟା ଥିଲା ।

(ଗ) ଚଳନ୍ତି ଜମା କାହାକୁ କୁହାଯାଏ ?

ଉତ୍ତର: ଚଳନ୍ତି ଜମା (Current Account) ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାର ବ୍ୟାଙ୍କ ଜମାଖାତା ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସଂସ୍ଥା, ସରକାରୀ ଓ ଘରୋଇ କମ୍ପାନୀ, ଟ୍ରଷ୍ଟ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଖୋଲା ଯାଇଥାଏ । ଏହି ଖାତାରେ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଅର୍ଥ ଦେଣନେଣ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଜମା ଓ ଉଠାଣ ଉପରେ କୌଣସି କଟକଣା ନଥାଏ । ଏହି ଖାତାରେ କୌଣସି ସୁଧ ମିଳେ ନାହିଁ ।

(ଘ) ଅନଧୂକୃତ ଜମା ଓ ଋଣ ଯୋଜନା ।

ଉତ୍ତର: ଅନଧୂକୃତ ଜମା ଓ ଋଣ ଯୋଜନା (Unauthorised Deposit and Lending Schemes) ହେଉଛି ଏପରି ପ୍ରତାରଣା ଯେଉଁଥିରେ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମୋଦିତ ନଥିବା ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍ଥା ଉଚ୍ଚ ପରିମାଣରେ ଅର୍ଥ ଫେରସ୍ତ କରିବାର ପ୍ରଲୋଭନ ଦେଇ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଠାରୁ ଜମା ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି ବା କମ୍ ସୁଧହାରରେ ଋଣ ଯାଚନ୍ତି । ପରେ ଏହି ସଂସ୍ଥାମାନେ ଅର୍ଥ ନେଇ ଉଭାନ୍ ହୋଇଯାଆନ୍ତି । ଏଥିରୁ ବର୍ତ୍ତିବା ପାଇଁ RBI, SEBI, IRDAI, PFRDAI ଏବଂ ସରକାରଙ୍କ ସହିତ ପଞ୍ଜୀକୃତ ସଂସ୍ଥା ସହିତ ହିଁ କାରବାର କରିବା ଉଚିତ୍ ।

(ଡ) କ୍ରେଡ଼ିଟ୍/ ଡେବିଟ୍ କାର୍ଡ଼ ଠକେଇ ।

ଉତ୍ତର: କ୍ରେଡିଟ୍/ଡେବିଟ୍ କାର୍ଡ଼ ଠକେଇ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାର ଆର୍ଥିକ ଅପରାଧ ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରବଞ୍ଚକମାନେ ନିଜକୁ ବ୍ୟାଙ୍କ ଅଧିକାରୀ ବା RBI ଅଧିକାରୀ ଭାବେ ପରିଚୟ ଦେଇ ଗ୍ରାହକଙ୍କର କାର୍ଡ଼ର କ୍ରମିକ ସଂଖ୍ୟା, ATM PIN, ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ID, ପାସୱାର୍ଡ଼ ଇତ୍ୟାଦି ଗୋପନୀୟ ସୂଚନା ମାଗିଥାନ୍ତି । ଏହି ସୂଚନା ପାଇବା ପରେ ସେମାନେ ଗ୍ରାହକଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟରୁ ଅର୍ଥ ଉଠାଇ ନେଇଥାନ୍ତି । ଏଥିରୁ ବର୍ତ୍ତିବା ପାଇଁ କୌଣସି ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିଜର ଗୋପନୀୟ କାର୍ଡ଼ ସୂଚନା କାହାକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।

(ଚ) ୟୁ.ପି.ଆଇ ।

ଉତ୍ତର: ୟୁ.ପି.ଆଇ (UPI)ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ହେଉଛି Unified Payment Interface । ଏହା ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ଥିବା ସ୍ମାର୍ଟ ଫୋନ୍ ବ୍ୟବହାର କରି ଦୁଇଟି ବ୍ୟାଙ୍କ ଆକାଉଣ୍ଟ୍ କିମ୍ବା ଭର୍ଚୁଆଲ୍ ଆଇଡ଼ି (Virtual ID) ମଧ୍ୟରେ ଅର୍ଥ ଅନ୍ତରଣ କରାଯାଏ । BHIM, PhonePe, Google Pay ଭଳି ମୋବାଇଲ୍ ଆପ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ଏହା ଅର୍ଥ ପ୍ରେରଣ, ଦୋକାନରୁ ବିଭିନ୍ନ ସାମଗ୍ରୀ କିଣା ତଥା ବିଭିନ୍ନ ବିଲ୍ ଦେୟ ପ୍ରଦାନ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୁଏ ।

(ଛ) ଭାରତୀୟ ବୀମା ବିନିୟାମକ ବିକାଶ ପ୍ରାଧୂକରଣ ।

ଉତ୍ତର: ଭାରତୀୟ ବୀମା ବିନିୟାମକ ବିକାଶ ପ୍ରାଧିକରଣ (IRDAI - Insurance Regulatory and Development Authority of India) ହେଉଛି ଭାରତରେ ବୀମା କ୍ଷେତ୍ରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ଏବଂ ବିକାଶ କରୁଥିବା ଏକ ସ୍ୱୟଂଶାସିତ ସଂସ୍ଥା । ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ପଲିସି ଧାରକଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ ରକ୍ଷା କରିବା, ବୀମା ଶିଳ୍ପର ସୁସଂଗଠିତ ବୃଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ଏବଂ ବୀମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅଭିଯୋଗର ସମାଧାନ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସୁଗମ କରିବା ।

୩. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ।

(କ) ପୌନପୁନିକ ଜମାଖାତା ଓ ଆବର୍ତ୍ତୀ ଜମାଖାତା

(ଖ) କ୍ରେଡ଼ିଟ୍ କାର୍ଡ଼ ଓ ଡେବିଟ୍ କାର୍ଡ଼

(ଗ) ଇଣ୍ଟରନେଟ୍ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଓ ମୋବାଇଲ୍ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍

(ଘ) ବ୍ୟାଙ୍କ କାରବାର ଓ ବୀମା

୪. ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର ।

(କ) ଭାରତରେ ଭାରତୀୟ ରିଜର୍ଭ ବ୍ୟାଙ୍କ ସଂସ୍ଥା ସରକାରଙ୍କ ତରଫରୁ ମୁଦ୍ରା ପ୍ରଚଳନ କରିଥାନ୍ତି ।

(ଖ) ବ୍ୟାଙ୍କର ଚାଲୁ ଜମା ଖାତାରେ କିଛି ସୁଧ ମିଳି ନଥାଏ ।

(ଗ) ଆର.ଟି.ଜି.ଏସ୍‌ରେ ଥରକେ ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ନେଣଦେଣ ହୋଇଥାଏ ।

(ଘ) ବୀମା କମ୍ପାନୀ କୌଣସି ଗ୍ରାହକର ଅଭିଯୋଗ ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ସମାଧାନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ।

୫. ତୁମ ପାଇଁ କାମ ।

(କ) ତୁମର ନିକଟରେ ଥିବା ଏକ ବ୍ୟାଙ୍କ୍ ଯାଇ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀର ଏକ ବିବରଣୀ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର: ଏହା ଏକ ପ୍ରାକ୍ଟିକାଲ୍ କାର୍ଯ୍ୟ । ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ନିକଟସ୍ଥ ବ୍ୟାଙ୍କ ଶାଖାକୁ ଯାଇ ବ୍ୟାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରଣାଳୀ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜମାଖାତା, ଋଣ ସେବା, ଡିଜିଟାଲ୍ ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ସେବା ଇତ୍ୟାଦି ବିଷୟରେ ସୂଚନା ସଂଗ୍ରହ କରି ଏକ ବିବରଣୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବେ ।

(ଖ) ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମୁଦ୍ରା ସଂଗ୍ରହ କର ।

ଉତ୍ତର: ଏହା ଏକ ପ୍ରାକ୍ଟିକାଲ୍ କାର୍ଯ୍ୟ । ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ଭାରତରେ ପ୍ରଚଳିତ ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟର କାଗଜ ନୋଟ୍ (ଯଥା: ୧୦, ୨୦, ୫୦, ୧୦୦, ୫୦୦ ଟଙ୍କା) ଏବଂ ମୁଦ୍ରା (ଯଥା: ୧, ୨, ୫, ୧୦ ଟଙ୍କା) ସଂଗ୍ରହ କରି ଏକ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିପାରିବେ ।

୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)

୧. ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝିବା: ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଅର୍ଥନୀତିର ମୌଳିକ ଧାରଣା ଉପରେ ଆଧାରିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଷୟବସ୍ତୁ (ମୁଦ୍ରା, ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍, ବୀମା)ର ସଂଜ୍ଞା, କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରକାରଭେଦକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଜରୁରୀ ।

୨. ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ରଖିବା: RTGS, NEFT, UPI, IRDAI ଭଳି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମନେ ରଖିବା ।

୩. ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା: ପୌନପୁନିକ ଜମାଖାତା ଓ ଆବର୍ତ୍ତୀ ଜମାଖାତା, କ୍ରେଡିଟ୍ କାର୍ଡ଼ ଓ ଡେବିଟ୍ କାର୍ଡ଼, ବ୍ୟାଙ୍କ କାରବାର ଓ ବୀମା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଟେବୁଲ୍ ଆକାରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ମନେ ରଖିଲେ ସହଜ ହେବ ।

୪. ଉଦାହରଣ ସହିତ ବୁଝାଇବା: ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଷୟକୁ ବୁଝାଇବା ସମୟରେ ବାସ୍ତବ ଜୀବନର ଉଦାହରଣ (ଯଥା: ଗୃହ ଋଣ, ଶିକ୍ଷା ଋଣ, PhonePe ବ୍ୟବହାର) ଦେଲେ ଉତ୍ତର ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହେବ ।

୫. ଠକେଇ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ: ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗ୍ ଓ ବୀମା କ୍ଷେତ୍ରରେ ହେଉଥିବା ଠକେଇ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକରୁ ବର୍ତ୍ତିବା ପାଇଁ କି ପଦକ୍ଷେପ ନେବା ଉଚିତ୍, ତାହାକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା । ଏହା ପରୀକ୍ଷାରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ହୋଇପାରେ ।

୬. ଅଭିଯୋଗ ନିରାକରଣ ପ୍ରଣାଳୀ: ବ୍ୟାଙ୍କ ଓ ବୀମା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଭିଯୋଗ ନିରାକରଣ ପାଇଁ ଥିବା ପ୍ରଣାଳୀ (ପ୍ରଥମ ସ୍ତର, ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ତର, IRDAI/RBIର ଭୂମିକା) କୁ ପଦକ୍ଷେପ ଅନୁସାରେ ମନେ ରଖିବା ।

୭. ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Pitfalls):

୮. ୧୦୦/୧୦୦ ସ୍କୋରିଂ ସିକ୍ରେଟ୍ସ:

───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)