BSE ODISHA CLASS 9 • UTKAL MASTER STROKE

ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ

ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Geography

ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 GeoEco Ch12 Eco Ch03 Manabiya Bipatti O Parichalana


୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)


ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ମାନବୀୟ ବିପତ୍ତି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ପରିଚାଳନା ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏଥିରେ ମାନବୀୟ ବିପତ୍ତିର ସଂଜ୍ଞା, ପ୍ରକାରଭେଦ, କାରଣ, ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ପ୍ରତିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । ମୁଖ୍ୟତଃ ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା, ରେଳ ଦୁର୍ଘଟଣା, ନୌକା ଦୁର୍ଘଟଣା, ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡ ଏବଂ ଖଣି ବିପତ୍ତି ଭଳି ମାନବୀୟ ବିପତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିପତ୍ତିର କାରଣ, ଏହାର ସାମାଜିକ ଓ ଆର୍ଥିକ ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପ୍ରତିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସଚେତନତା ଉପରେ ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଇଛି । ବିପତ୍ତି ପରିଚାଳନାରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଭୂମିକା ତଥା ସରକାରୀ ନିୟମାବଳୀର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Architecture):

ମାନବୀୟ ବିପତ୍ତି ଓ ପରିଚାଳନା

├── ମାନବୀୟ ବିପତ୍ତିର ସଂଜ୍ଞା ଓ ପ୍ରକାରଭେଦ

│ ├── ପ୍ରକୃତି ସୃଷ୍ଟ ଓ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଜନିତ

│ ├── ଆକସ୍ମିକ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ

│ └── ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ: ସାମାଜିକ, ପରିବହନଗତ, ପାରିସ୍ଥିତିକ

├── ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା

│ ├── କାରଣ: ଦ୍ରୁତ ଚାଳନା, ଦକ୍ଷତା ଅଭାବ, ନିଶାଗ୍ରସ୍ତ ଚାଳନା, ଯାନବାହନ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଅଭାବ, ଯାତ୍ରୀ ଅସାବଧାନତା, ରାସ୍ତା ଅବରୋଧ, ଅଧିକ ବୋଝେଇ, ବୁଲା ପଶୁ, ନିୟମ ଅଜ୍ଞାନତା, ରାସ୍ତା ତ୍ରୁଟି

│ └── ପ୍ରତିକାର: ନିୟମିତ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ, ସଚେତନତା, ହେଲ୍‌ମେଟ୍/ସିଟ୍ ବେଲ୍ଟ, ସାବଧାନତା, ନିୟମ ପାଳନ

├── ରେଳ ଦୁର୍ଘଟଣା

│ ├── କାରଣ: ରେଳଧାରଣା/ଇଞ୍ଜିନ୍/ବଗିର ଖରାପ ଅବସ୍ଥା, ଚାଳକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂକେତ ପାଳନ ନକରିବା, କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଅବଜ୍ଞା

│ └── ପ୍ରତିକାର: ତଦାରଖ/ମରାମତି, ରେଳପଥ ଉନ୍ନତିକରଣ, ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ଚିହ୍ନଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା, GPS, ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ସତର୍କତା

├── ନୌକା ଦୁର୍ଘଟଣା

│ ├── କାରଣ: ଡଙ୍ଗାର ଯତ୍ନ ଅଭାବ, ଅନଭିଜ୍ଞ ଚାଳକ, ଜଳସ୍ରୋତ/ବାଲିଚଢ଼ା/ଭଉଁରୀ ଅଜ୍ଞାନତା, ଅଧିକ ବୋଝେଇ, ଯାତ୍ରୀ ବିଶୃଙ୍ଖଳା, ଝଡ଼ବର୍ଷା

│ └── ପ୍ରତିକାର: ସୂଚନା ଫଳକ, ଜୀବନ ରକ୍ଷାକାରୀ ଜ୍ୟାକେଟ୍, କ୍ଷମତା ମୁତାବକ ବୋଝେଇ, ନିୟମିତ ମରାମତି, ଯାତ୍ରୀ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଖରାପ ପାଗରେ ଯାତ୍ରା ବନ୍ଦ, ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ଚାଳକ

├── ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡ

│ ├── କାରଣ: ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିତ୍ପାତ, ଅଳିଆ ଆବର୍ଜନା, ରୋଷେଇ ଘରେ ଅସାବଧାନତା, ଦହନଶୀଳ ସାମଗ୍ରୀ, ୱେଲଡିଂ, ଯନ୍ତ୍ରାଂଶ ଘର୍ଷଣ, ଅଗ୍ନି ସଂଯୋଗ

│ └── ଅଗ୍ନି ନିରାପତ୍ତା: ନିର୍ମାଣ ସମୟରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଅଗ୍ନିପ୍ରସ୍ଥାନ ପଥ, ସତର୍କ ଘଣ୍ଟି/ନିର୍ବାପକ ଯନ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି ପ୍ରତିରୋଧକାରୀ ସାମଗ୍ରୀ, ମକ୍ ଡ୍ରିଲ୍, ଜନସଚେତନତା

└── ଖଣି ବିପତ୍ତି

├── ପ୍ରକାରଭେଦ: ଦୈହିକ, ଶବ୍ଦପ୍ରଦୂଷଣଜନିତ, ତାପମାତ୍ରାଜନିତ, ଆୟନ ବିକିରଣ, ଭୌତିକ, କମ୍ପନଜନିତ, ରାସାୟନିକ, ସାମାଜିକ/ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ଵିକ

└── ଖଣି ନିରାପତ୍ତା: ଶ୍ରମିକଙ୍କ ପରିଚୟ, ପ୍ରାକ୍ ଯୋଜନା, ନିୟମାବଳୀ ପାଳନ, ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଗ୍ରହଣ, ସୁରକ୍ଷା ପୋଷାକ, ଯନ୍ତ୍ରପାତି ପରୀକ୍ଷଣ, ଆଲୋକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଶବ୍ଦ/କମ୍ପନ ହ୍ରାସ, ବାୟୁ ଚଳାଚଳ, ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାପକ ଯନ୍ତ୍ର


୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)


୨.୧ ମାନବୀୟ ବିପତ୍ତି ଓ ପରିଚାଳନା (Human Disasters and Management)

  • ସଂଜ୍ଞା: ଯେଉଁ ବିପତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ, ଉଦାସୀନତା, ତ୍ରୁଟି କିମ୍ବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟମୂଳକ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ମାନବୀୟ ବିପତ୍ତି କୁହାଯାଏ ।
  • ପ୍ରକାରଭେଦ:
  • ଆକସ୍ମିକ ବିପତ୍ତି: କଳକାରଖାନାରୁ ଗ୍ୟାସ୍ ଲିକ୍, ଆଣବିକ ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ରରୁ ହାନିକାରକ ରଶ୍ମି ବିକିରଣ, ଆଣବିକ ବିସ୍ଫୋରଣ, ଆତଙ୍କବାଦୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଇତ୍ୟାଦି ।
  • ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବିପତ୍ତି: ତୈଳବାହୀ ଜାହାଜରୁ ପ୍ରାକୃତିକ ତୈଳ ନିର୍ଗମନ (Oil spill), ଅବିରତ ପ୍ରଦୂଷଣ, ଯୁଦ୍ଧ ତଥା ସଶସ୍ତ୍ର ସଂଘର୍ଷ ଇତ୍ୟାଦି ।
  • ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତକରଣ: ସାମାଜିକ, ପରିବହନଗତ ଓ ପାରିସ୍ଥିତିକ ବିପତ୍ତି ।
  • ୨.୨ ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା (Road Accidents)

  • ପରିଚୟ: ଭାରତ ସମେତ ସମଗ୍ର ପୃଥ‌ିବୀରେ ଏକ ଗମ୍ଭୀର ସମସ୍ୟା । ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା ଜନିତ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଆହତଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି । ଭାରତ ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୃଥ‌ିବୀରେ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନରେ ରହିଛି ।
  • ପରିସଂଖ୍ୟାନ:
  • ୨୦୧୯ ମାର୍ଚ୍ଚ ସୁଦ୍ଧା ଭାରତରେ ୬୩.୭୧ ଲକ୍ଷ କି.ମି. ରାସ୍ତା ରହିଛି ।
  • ୨୦୧୯ ମସିହାରେ ୪,୪୯,୦୦୦ ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା ପଞ୍ଜିକୃତ ହୋଇଛି ।
  • ଏଥିରେ ୧.୫ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ ଓ ପ୍ରାୟ ୪.୫ ଲକ୍ଷ ଲୋକ ଆହତ ହୋଇଥିଲେ ।
  • ତାମିଲନାଡୁରେ ସର୍ବାଧିକ ଦୁର୍ଘଟଣା ଓ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶରେ ସର୍ବାଧିକ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରାଣହାନି ଘଟିଛି ।
  • ୨୦୨୧ ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାୟ ୧୨୦୦ ରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟୁଛି ଏବଂ ପ୍ରାୟ ୪୪୦ ଜଣ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ପ୍ରାଣହାନି ଘଟୁଛି ।
  • ମୃତକଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶତକଡ଼ା ୭୦ ଭାଗଙ୍କ ବୟସ ୧୮ ରୁ ୪୫ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ।
  • କାରଣ:
  • ଦ୍ରୁତ ଓ ବେପରୁଆ ଗାଡ଼ି ଚାଳନା: ଚାଳକଙ୍କ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣହୀନ ଦ୍ରୁତ ଗାଡ଼ିଚାଳନା, ବିଶେଷ କରି ଯୁବକ ଯୁବତୀଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ।
  • ଚାଳକମାନଙ୍କର ଦକ୍ଷତାର ଅଭାବ: ତାଲିମପ୍ରାପ୍ତ ନହେବା, ଡ୍ରାଇଭିଂ ଲାଇସେନ୍ସ ନଥିବା, ରାସ୍ତା ସାଂକେତିକ ଚିହ୍ନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅଜ୍ଞାନତା ।
  • ନିଶାଗ୍ରସ୍ତ ଗାଡ଼ିଚାଳନା: ମଦ ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିଶାଦ୍ରବ୍ୟ ସେବନ କରି ଗାଡ଼ି ଚଳାଇବା ।
  • ଯାନବାହନଗୁଡ଼ିକର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଅଭାବ: ନିରବଚ୍ଛିନ୍ନ ଚଳାଇବା, ଉପଯୁକ୍ତ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଅଭାବ, ଟାୟାର ନବଦଳାଇବା ।
  • ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଅସାବଧାନତା: ପଥଚାରୀ ଓ ଗାଡ଼ି ଚାଳକଙ୍କ ସତର୍କତାର ଅଭାବ, ଛକ ସ୍ଥାନରେ ଅଧିକ ଦୁର୍ଘଟଣା ସମ୍ଭାବନା ।
  • ରାସ୍ତା ଅବରୋଧ: ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବ୍ୟବହାର ବା ଦୋକାନ ବଜାର ପାଇଁ ସରକାରୀ ଜାଗା ଅକ୍ତିଆର କରି ରାସ୍ତା ସଂକୁଚିତ କରିବା ।
  • ଯାନବାହନରେ ଅଧିକ ବୋଝେଇ: ଯାତ୍ରୀବାହୀ ଓ ମାଲବାହୀ ଗାଡ଼ିରେ ଅତ୍ୟଧିକ ବୋଝେଇ ଯୋଗୁଁ ଗାଡ଼ି ନିୟନ୍ତ୍ରଣହୀନ ହେବା ।
  • ବୁଲା ପଶୁଙ୍କ ବିଚରଣ: ବୁଲା ଗୋରୁଗାଈ, ଷଣ୍ଢ, କୁକୁରଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ରାସ୍ତା ଅବରୋଧ ଓ ହଠାତ୍ ରାସ୍ତାକୁ ଆସିବା ।
  • ଯାତାୟାତ ନିୟମ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅଜ୍ଞାନତା: ପଥଚାରୀ ଓ ଗାଡ଼ି ଚାଳକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଟ୍ରାଫିକ୍ ସିଗ୍‌ନାଲ ବା ସଙ୍କେତକୁ ନଜାଣିବା ।
  • ରାସ୍ତା ନିର୍ମାଣରେ ତ୍ରୁଟିବିଚ୍ୟୁତି: ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଅଭାବରୁ ଖାଲଖମା, ରାସ୍ତାକାମ ଅଧାପନ୍ତରିଆ, ବାଲି/ଗୋଡ଼ି ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହେବା ।
  • ପ୍ରତିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା:
  • ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକର ନିୟମିତ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ।
  • ଯାତାୟାତ ବିଧି ସମ୍ପର୍କରେ ମୌଳିକ ଜ୍ଞାନ ଓ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି ।
  • ବାଇକ୍/ସ୍କୁଟି ଚଳାଇବା ସମୟରେ ହେଲ୍‌ମେଟ୍ ଏବଂ କାର୍‌ରେ ସିଟ୍ ବେଲ୍ଟ ବ୍ୟବହାର ।
  • ପାଦରେ ଚାଲିବା ବା ଗାଡ଼ି ଚଳାଇବା ସମୟରେ ସାବଧାନତା ରକ୍ଷା କରିବା ।
  • ଯାତାୟାତ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ନିୟମ ମାନି ଚଳିବା ।
  • ଅତିରିକ୍ତ ବୋଝେଇ ହୋଇଥିବା ଯାନବାହନକୁ ରାସ୍ତାରେ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ନଦେବା ।
  • ୨.୩ ରେଳ ଦୁର୍ଘଟଣା (Rail Accidents)

  • ପରିଚୟ: ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା ତୁଳନାରେ କମ୍ ସଂଖ୍ୟକ ଓ କମ୍ ଧନଜୀବନ ହାନି । ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ସିଗ୍‌ନାଲ ଭଳି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ଜ୍ଞାନକୌଶଳ ଯୋଗୁଁ ହ୍ରାସ ପାଇଛି ।
  • କାରଣ:
  • ରେଳଧାରଣା, ଇଞ୍ଜିନ୍ ବା ବଗିଗୁଡ଼ିକ ଭଲ ଅବସ୍ଥାରେ ନଥିବା ।
  • ରେଳଚାଳକ ସଂକେତଗୁଡ଼ିକ ଠିକ୍ ଭାବେ ପାଳନ ନକରିବା ।
  • ରେଳ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ଯାତ୍ରା ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରାମର୍ଶ ନ ମାନିବା ।
  • ପ୍ରତିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା:
  • ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ବ୍ୟବଧାନରେ ରେଳ ଧାରଣାର ତଦାରଖ ଓ ମରାମତି ।
  • ରେଳପଥର ଉନ୍ନତିକରଣ, ନବୀକରଣ, ପୁନରୁଦ୍ଧାର ।
  • ବଗିଗୁଡ଼ିକରେ ସ୍ୱୟଂଚାଳିତ ନିଆଁ ଓ ଧୂଆଁ ଚିହ୍ନଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ।
  • GPS (Global Positioning System) ଆଧାରିତ କୁହୁଡ଼ି ଅତିକ୍ରମ ଯନ୍ତ୍ରର ବ୍ୟବହାର ।
  • ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ସତର୍କତା:
  • ରେଳରେ ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ ବଗିର ପ୍ରବେଶ ପଥରେ ଠିଆ ନହେବା; ବାହାରକୁ ହାତ ବା ମୁଣ୍ଡ କାଢ଼ିବ ନାହିଁ ।
  • ଚଳନ୍ତା ରେଳଗାଡ଼ିରେ ଚଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଗାଡ଼ିରୁ ଓହ୍ଲାଇବା ନାହିଁ ।
  • ଲେବଲକ୍ରସିଂ ବନ୍ଦ ଥିବା ସମୟରେ ରେଳଧାରଣା ଅତିକ୍ରମ ନକରିବା ।
  • ୨.୪ ନୌକା ଦୁର୍ଘଟଣା (Boat Accidents)

  • ପରିଚୟ: ନଦୀ ତଥା ବିଭିନ୍ନ ଜଳାଶୟରେ ଘଟେ । ପ୍ରତିବର୍ଷ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ମୃତାହତ ହୁଅନ୍ତି ।
  • କାରଣ:
  • ଡଙ୍ଗାର ଯତ୍ନ ନନେବା: ପୁରୁଣାକାଳିଆ ଡଙ୍ଗାରେ ଛିଦ୍ର ।
  • ଅନଭିଜ୍ଞ ତଥା ତାଲିମବିହୀନ ଡଙ୍ଗା ଚାଳକ ।
  • ଜଳସ୍ରୋତର ବେଗ ସହିତ ପରିଚିତ ନଥିବା ନାଉରୀ ।
  • ନଦୀରେ ବାଲିଚଢ଼ା ବା ଭଉଁରୀ ବିଷୟରେ ଜାଣି ନଥିବା ନାଉରୀ ।
  • ଡଙ୍ଗାର ଧାରଣକ୍ଷମତାଠାରୁ ଅଧିକ ଯାତ୍ରୀ ତଥା ଜିନିଷପତ୍ର ବୋଝେଇ ।
  • ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କର ବିଶୃଙ୍ଖଳିତ ବ୍ୟବହାର: ଧାଁ-ଧପଡ଼ କରିବା, ଏପଟ ସେପଟ ହେବା ।
  • ଝଡ଼ବର୍ଷା ତଥା ବିଜୁଳି ଘଡ଼ଘଡ଼ି ଆଦି ପ୍ରତିକୂଳ ପାଗ ।
  • ପ୍ରତିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା:
  • ପ୍ରତି ନୌଘାଟରେ ଯାତ୍ରୀ ଓ ଚାଳକଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ୍/ଅନୁଚିତ୍ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ସୂଚନା ଫଳକ ଓ ଘୋଷଣା ।
  • ଜୀବନ ରକ୍ଷାକାରୀ ଜ୍ୟାକେଟ୍ (Life Jacket) ବ୍ୟବହାର ।
  • ଡଙ୍ଗାର କ୍ଷମତା ମୁତାବକ ଲୋକ ତଥା ଜିନିଷପତ୍ର ନେବା ।
  • ଡଙ୍ଗାର ନିୟମିତ ମରାମତି ଓ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ।
  • ଯାତ୍ରୀମାନେ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଭାବେ ଚାଳକଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମାନି ଯାତ୍ରା କରିବା ।
  • ପାଗ ଖରାପ ହେବାର ପ୍ରାକ୍ ସୂଚନା ଥିଲେ, ନୌଯାତ୍ରା ବନ୍ଦ କରିଦେବା ।
  • ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ଚାଳକଙ୍କୁ ଡଙ୍ଗା ଚଳାଇବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦେବା ।
  • ୨.୫ ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡ (Fire Accidents)

  • ପରିଚୟ: ଜୀବନର ପ୍ରତିଟି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଗ୍ନି ଭୟ ରହିଥାଏ । ମୁଖ୍ୟତଃ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ତଥା ଅସାବଧାନତାରୁ ହୋଇଥାଏ । ବହୁ ଧନଜୀବନ ହାନି ଘଟେ ।
  • କାରଣ:
  • ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିତ୍ପାତ: ବିଦ୍ୟୁତ୍ ତାର ବିଛେଇବା ଜନିତ ତ୍ରୁଟି, ଅପବ୍ୟବହାର, ସର୍ଟ ସର୍କିଟ୍, ଉଚ୍ଚ ଭୋଲଟେଜ୍ ତାର ଛିଡ଼ିଯିବା ।
  • ଅଳିଆ ଆବର୍ଜନା: ଅଳିଆ ଆବର୍ଜନା ଜମିଥିବା ସ୍ଥାନରୁ ଅଗ୍ନି ବ୍ୟାପିବା ।
  • ରୋଷେଇ ଘରେ ଅସାବଧାନତା: ଗ୍ୟାସଚୁଲା ଓ ଇଲେକ୍‌ଟ୍ରିକ୍ ଷ୍ଟୋଭ୍ ଆଦିର ବ୍ୟବହାରରେ ଅସାବଧାନତା ।
  • ତାପ ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ସରଞ୍ଜାମ: ଘରେ ବ୍ୟବହୃତ ହିଟର, ଇସ୍ତ୍ରୀ ଇତ୍ୟାଦି ।
  • ଦହନଶୀଳ ସାମଗ୍ରୀ: ରାସାୟନିକ ଗ୍ୟାସ, କିରୋସିନି, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ ଆଦି ମହଜୁଦ୍ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଅସାବଧାନତା ।
  • ଜଙ୍ଗଲରେ ବଣଭୋଜି ପରେ ଅସାବଧାନତା: ଜଳନ୍ତା କାଠକୁ ଛାଡ଼ି ଆସିବା ।
  • ୱେଲଡିଂ କାମରୁ ନିଆଁଝୁଲ: ଲୁହା ସାମଗ୍ରୀ ୱେଲଡିଂ କାମରୁ ନିର୍ଗତ ନିଆଁଝୁଲ ।
  • ଯନ୍ତ୍ରାଂଶରେ ଘର୍ଷଣ: କଳକବ୍‌ଜା ତଥା ଯନ୍ତ୍ରାଂଶଗୁଡ଼ିକର ଉପଯୁକ୍ତ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଅଭାବରୁ ଘର୍ଷଣ ।
  • ଖଳପ୍ରକୃତିର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ସଂଯୋଗ: ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ନିଆଁ ଲଗାଇବା ।
  • ଅଗ୍ନି ନିରାପତ୍ତା (Fire Safety):
  • ସଂଜ୍ଞା: ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡଜନିତ କ୍ଷୟକ୍ଷତିକୁ ଯଥାସମ୍ଭବ ହ୍ରାସ କରିବାର ଉପାୟ ବିଧିକୁ ଅଗ୍ନିନିରାପତ୍ତା କୁହାଯାଏ ।
  • ପ୍ରତିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା:
  • ଗୃହ ବା ଉଚ୍ଚ ଅଟ୍ଟାଳିକା ନିର୍ମାଣ ସମୟରେ ଅଗ୍ନିନିରାପତ୍ତା ଜନିତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ରଖିବା ଓ ସରକାରୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନାମା ପାଳନ ।
  • ବହୁତଳ ବିଶିଷ୍ଟ ସୌଧଗୁଡ଼ିକରେ ଅଗ୍ନିପ୍ରସ୍ଥାନ ପଥ (Fire exit) ବ୍ୟବସ୍ଥା ।
  • ଧୂମ୍ର ସତର୍କ ଘଣ୍ଟି (Smoke alarm), ଅଗ୍ନି ସତର୍କ ଘଣ୍ଟି (Fire alarm) ଓ ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାପକ ଯନ୍ତ୍ର (Fire Extinguisher) ବ୍ୟବସ୍ଥା ।
  • ଘରର ଅଭ୍ୟନ୍ତର ସାଜସଜ୍ଜାରେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରତିରୋଧକାରୀ ସାମଗ୍ରୀର ଉପଯୋଗ ।
  • ଅଗ୍ନି ଲାଗିଲେ କିପରି ସୁରକ୍ଷିତ ବାହାରି ହେବ, ସେ ବିଷୟରେ ପରିବାର ସଦସ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ।
  • ପ୍ରସ୍ଥାନ ପଥଟି ନିରାପଦ ଓ ବାଧାଶୂନ୍ୟ ହେବା ।
  • ଅଗ୍ନି ଲାଗିଲେ ପ୍ରଥମେ ପଦାକୁ ବାହାରିଯିବା ଓ ନିକଟସ୍ଥ ଅଗ୍ନିଶମ କେନ୍ଦ୍ର ବା ଜରୁରୀକାଳୀନ ନମ୍ବର (୧୧୨)କୁ ଫୋନ୍ କରିବା ।
  • ଜଳନ୍ତା ଗୃହ ମଧ୍ୟକୁ ଦ୍ୱିତୀୟବାର ପ୍ରବେଶ ନକରିବା ।
  • ବହୁତଳ ପ୍ରସାଦ, ସ୍କୁଲ୍, କଲେଜ, କଳକାରଖାନା ଓ ଖଣିମାନଙ୍କରେ ମକ୍ ଡ୍ରିଲ୍ (Mock Drill) ।
  • ଅଗ୍ନିଜନିତ କ୍ଷୟକ୍ଷତିକୁ ପ୍ରତିହତ କରିବା ନିମନ୍ତେ ବିଭିନ୍ନ ଜନଗହଳି ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ସୂଚନା ଫଳକ ।
  • ଜନସଚେତନତା ।
  • ୨.୬ ଖଣି ବିପତ୍ତି (Mining Disasters)

  • ପରିଚୟ: ଖଣି କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିକୂଳ ଓ କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିରେ କରାଯାଏ । ଏହାକୁ 'ଘାତକ ଶିଳ୍ପ' (Killer Industry) କୁହାଯାଏ ।
  • ବିପତ୍ତିର ପ୍ରକାରଭେଦ ଓ କାରଣ:
  • ଦୈହିକ ବିପତ୍ତି: ପଥର ଭାଙ୍ଗିବା ଓ ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ଧୂଳି ଓ ଛୋଟବଡ଼ ଗୋଡ଼ି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା । ଏହା ଆଖି, କାନ, ନାକ, ପାଟି ଓ ଚର୍ମକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଏ । ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ କର୍କଟ, ଟି.ବି. (Tuberculosis) ଓ ସ୍ୱପ୍ରତିରକ୍ଷିତ (Auto immune) ରୋଗ ।
  • ଶବ୍ଦପ୍ରଦୂଷଣଜନିତ ବିପତ୍ତି (Sound Pollution): ମେସିନ୍ ଯୋଗୁଁ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା । କର୍ଣ୍ଣ ତଥା ମସ୍ତିଷ୍କଜନିତ ସମସ୍ୟା, କାନବଧୂରା, ଚିଡ଼ିଚିଡ଼ାପଣ । WHO ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ୧୩% ଖଣି ଶ୍ରମିକ ଶ୍ରବଣଜନିତ ରୋଗର ଶିକାର ।
  • ଅଧିକ ତାପମାତ୍ରାଜନିତ ବିପତ୍ତି: ଗଭୀର ଖଣିରେ ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରା ଓ ଆର୍ଦ୍ରତା । ଜଳଶୁଷ୍କତା, ଅଚେତ ହେବା, ରକ୍ତଚାପ ହ୍ରାସ, ମାଂସପେଶୀ ସଂକୁଚନ, ଚର୍ମରୋଗ, ପକ୍ଷାଘାତ ।
  • ଆୟନ ବିକିରଣ ଦ୍ୱାରା: ଖଣି ଖୋଳିବା ଓ ପଥର ଫଟେଇବା (Blasting) ସମୟରେ ରାଡ଼ନ୍ ଗ୍ୟାସ ନିର୍ଗତ ହେବା । ଫୁସ୍‌ଫୁସ୍ କର୍କଟ ।
  • ଭୌତିକ ବିପତ୍ତି: ତୀକ୍ଷଣ ଧାର ବିଶିଷ୍ଟ ଓ ଓଜନିଆ ଯନ୍ତ୍ରପାତି । ଶାରୀରିକ ଆଘାତ, ଗଭୀର କ୍ଷତ, ଅଙ୍ଗ କଟିଯିବା, ମୃତ୍ୟୁ ।
  • କମ୍ପନଜନିତ ବିପତ୍ତି: ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଚାଳନାଜନିତ କମ୍ପନ । ମେରୁଦଣ୍ଡ, ପାକସ୍ଥଳୀ, ସ୍ନାୟୁ ଓ ମାଂସପେଶୀଜନିତ ସମସ୍ୟା ।
  • ରାସାୟନିକ ବିପତ୍ତି: ଶିଳାଖନନରେ ବ୍ୟବହୃତ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ । ଚର୍ମ ଓ ଆଖି ପ୍ରଭାବିତ ହେବା, ମୁଣ୍ଡବିନ୍ଧା, କ୍ଳାନ୍ତି, ନିଶ୍ୱାସ ପ୍ରଶ୍ୱାସ ନେବାରେ ବାଧା, ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଓ ମସ୍ତିଷ୍କ ଜନିତ ରୋଗ (ସୁନାଖଣିରେ ସାୟାନାଇଡ଼) ।
  • ସାମାଜିକ ଓ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ଵିକ ବିପତ୍ତି: ଘର ପରିବାର ଠାରୁ ଦୂରରେ ରହିବା । ସାମାଜିକ ବିଶୃଙ୍ଖଳା, ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ଵିକ ଅସନ୍ତୁଳନ ।
  • ଖଣି ନିରାପତ୍ତା (Mine Safety):
  • ସଂଜ୍ଞା: ଖଣି ସମ୍ପର୍କିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟ ନାନାପ୍ରକାର ବିପତ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ତଥା ପ୍ରତିହତ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଖଣି ନିରାପତ୍ତା କୁହାଯାଏ ।
  • ମୌଳିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ: ଖଣି ଶ୍ରମିକଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ତଥା ବିପଦଶଙ୍କୁଳତା ହ୍ରାସ କରିବା ।
  • ପ୍ରତିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା:
  • ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ରମିକ ଖଣିଅଞ୍ଚଳର ପରିବେଶ ସହ ସୁପରିଚିତ ହେବା ।
  • ଭୂପୃଷ୍ଠ ବା ଗଭୀର ଖଣି କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିରାପତ୍ତାଜନିତ ପ୍ରାକ୍ ଯୋଜନା ।
  • ଖଣି ନିୟମାବଳୀଗୁଡ଼ିକର ଉପଯୁକ୍ତ ପାଳନ ଓ ଅନବରତ ନିରୀକ୍ଷଣ ।
  • ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ତଥା ପରାମର୍ଶକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ।
  • କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳରେ ପୋଷାକ, ମାସ୍କ, ହେଲ୍‌ମେଟ୍ ଆଦି ପିନ୍ଧିବା ।
  • ବ୍ୟବହୃତ ଯନ୍ତ୍ରପାତିଗୁଡ଼ିକର ନିୟମିତ ପରୀକ୍ଷଣ ଓ ମରାମତି ।
  • ଭୂତଳ ଖଣି ଭିତରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଆଲୋକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ।
  • ଆଧୁନିକ ପଦ୍ଧତିରେ ଖଣି ଖନନ ମାଧ୍ୟମରେ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ ଓ ଶାରୀରିକ କମ୍ପନ ହ୍ରାସ ।
  • ଗଭୀର ଖଣିଗୁଡ଼ିକରେ ବାୟୁ ଚଳାଚଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯନ୍ତ୍ରପାତିଗୁଡ଼ିକୁ ଥଣ୍ଡା ରଖିବା, ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ଯଥେଷ୍ଟ ବିଶ୍ରାମ ଓ ପାନୀୟ ବ୍ୟବହାର ।
  • ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାପକ ଯନ୍ତ୍ରର ବ୍ୟାପକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ।

  • ୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)


    ୧. ନିମ୍ନଲିଖୂତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର ଦିଅ ।

    Q1. (କ) ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ମାନବୀୟ ବିପତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ?

    ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ମାନବୀୟ ବିପତ୍ତିଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ମାନବୀୟ ବିପତ୍ତି କୁହାଯାଏ । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ତୈଳବାହୀ ଜାହାଜରୁ ପ୍ରାକୃତିକ ତୈଳ ନିର୍ଗମନ (Oil spill), ଅବିରତ ପ୍ରଦୂଷଣ, ଯୁଦ୍ଧ ତଥା ସଶସ୍ତ୍ର ସଂଘର୍ଷ ଇତ୍ୟାଦି ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ମାନବୀୟ ବିପତ୍ତିର ଉଦାହରଣ ।

    Q2. (ଖ) ଭାରତରେ ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା ହାର ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାର କାରଣ କ’ଣ ?

    ଉତ୍ତର: ଭାରତରେ ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା ହାର ବୃଦ୍ଧି ପାଇବାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

    ୧. ଦ୍ରୁତ ଓ ବେପରୁଆ ଗାଡ଼ି ଚାଳନା: ଅଧିକାଂଶ ଦୁର୍ଘଟଣା ଚାଳକଙ୍କ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ତଥା ନିୟନ୍ତ୍ରଣହୀନ ଦ୍ରୁତ ଗାଡ଼ିଚାଳନା ଯୋଗୁଁ ହୋଇଥାଏ ।

    ୨. ଚାଳକମାନଙ୍କର ଦକ୍ଷତାର ଅଭାବ: ଅଧିକାଂଶ ଗାଡ଼ିଚାଳକ ତାଲିମପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇନଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ଡ୍ରାଇଭିଂ ଲାଇସେନ୍ସ ନଥାଏ ।

    ୩. ନିଶାଗ୍ରସ୍ତ ଗାଡ଼ିଚାଳନା: ମଦ ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିଶାଦ୍ରବ୍ୟ ସେବନ କରି ଗାଡ଼ି ଚଳାଇବା ।

    ୪. ଯାନବାହନଗୁଡ଼ିକର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଅଭାବ: ଯାନ୍ତ୍ରିକ ତ୍ରୁଟି, ଟାୟାର ନବଦଳାଇବା ଇତ୍ୟାଦି ।

    ୫. ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଅସାବଧାନତା: ପଥଚାରୀ ତଥା ଗାଡ଼ି ଚାଳକଙ୍କ ସତର୍କତାର ଅଭାବ ।

    ୬. ରାସ୍ତା ଅବରୋଧ: ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ସରକାରୀ ଜାଗା ଅକ୍ତିଆର କରି ରାସ୍ତା ସଂକୁଚିତ କରିବା ।

    ୭. ଅଧିକ ବୋଝେଇ: ଯାତ୍ରୀବାହୀ ତଥା ମାଲବାହୀ ଗାଡ଼ିରେ ଅତ୍ୟଧିକ ବୋଝେଇ ।

    ୮. ବୁଲା ପଶୁଙ୍କ ବିଚରଣ: ବୁଲା ଗୋରୁଗାଈ, ଷଣ୍ଢ ଓ କୁକୁରଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ଦୁର୍ଘଟଣା ।

    ୯. ଯାତାୟାତ ନିୟମ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅଜ୍ଞାନତା: ଟ୍ରାଫିକ୍ ସିଗ୍‌ନାଲ ବା ସଙ୍କେତକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଜାଣି ନଥିବା ।

    ୧୦. ରାସ୍ତା ନିର୍ମାଣରେ ତ୍ରୁଟିବିଚ୍ୟୁତି: ରାସ୍ତାରେ ଖାଲଖମା, ଅଧାପନ୍ତରିଆ ରାସ୍ତାକାମ, ବାଲି/ଗୋଡ଼ି ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହେବା ।

    Q3. (ଗ) ରାସ୍ତା ଦୁର୍ଘଟଣା ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ କି’ ପ୍ରତିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର ?

    ଉତ୍ତର: ରାସ୍ତା ଦୁର୍ଘଟଣା ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରତିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର:

    ୧. ରାସ୍ତାଗୁଡ଼ିକର ନିୟମିତ ଅବଧିରେ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରାଯିବା ଉଚିତ୍ ।

    ୨. ଯାତାୟାତ ବିଧି ସମ୍ପର୍କରେ ମୌଳିକ ଜ୍ଞାନ ତଥା ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରାଯିବା ଉଚିତ୍ ।

    ୩. ବାଇକ୍, ସ୍କୁଟି ଆଦି ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ସମୟରେ ହେଲ୍‌ମେଟ୍ ଏବଂ ଚାରିଚକିଆ ଯାନ (କାର)ରେ ଯାତ୍ରାବେଳେ ସିଟ୍ ବେଲ୍ଟ ବ୍ୟବହାର କରିବା ନିତାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ।

    ୪. ପାଦରେ ଚାଲିକରି ଗଲାବେଳେ ବା ଗାଡ଼ି ଚଳାଇ ଯିବା ବେଳେ ସାବଧାନତା ରକ୍ଷା କରିବା ।

    ୫. ଯାତାୟାତ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ନିୟମ ମାନି ଚଳିବା ।

    ୬. ଅତିରିକ୍ତ ବୋଝେଇ ହୋଇଥିବା ଯାନବାହନକୁ ରାସ୍ତାରେ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଆନଯିବା ।

    Q4. (ଘ) ରେଳ ଦୁର୍ଘଟଣାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଯାତ୍ରୀମାନେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ?

    ଉତ୍ତର: ରେଳ ଦୁର୍ଘଟଣାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଯାତ୍ରୀମାନେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ସତର୍କତା ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ଉଚିତ୍:

    ୧. ରେଳରେ ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ ବଗିର ପ୍ରବେଶ ପଥରେ ଠିଆ ହେବେ ନାହିଁ ।

    ୨. ବାହାରକୁ ହାତ ବା ମୁଣ୍ଡ କାଢ଼ିବେ ନାହିଁ ।

    ୩. ଚଳନ୍ତା ରେଳଗାଡ଼ିରେ ଚଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଗାଡ଼ିରୁ ଓହ୍ଲାଇବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିପଦପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା କରିବେ ନାହିଁ ।

    ୪. ଲେବଲକ୍ରସିଂ ବନ୍ଦ ଥିବା ସମୟରେ ରେଳଧାରଣା ଅତିକ୍ରମ କରିବେ ନାହିଁ ।

    Q5. (ଙ) ଡଙ୍ଗାବୁଡ଼ିର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ କ’ଣ ?

    ଉତ୍ତର: ଡଙ୍ଗାବୁଡ଼ିର ପ୍ରମୁଖ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:

    ୧. ଡଙ୍ଗାର ଉପଯୁକ୍ତ ଯତ୍ନ ନନେବା: ପୁରୁଣାକାଳିଆ ଡଙ୍ଗାଗୁଡ଼ିକରେ ଛିଦ୍ର ଯୋଗୁଁ ଡଙ୍ଗାବୁଡ଼ି ଘଟିଥାଏ ।

    ୨. ଅନଭିଜ୍ଞ ତଥା ତାଲିମବିହୀନ ଡଙ୍ଗା ଚାଳକ: ଏମାନଙ୍କ ଯୋଗୁଁ ନୌକା ଦୁର୍ଘଟଣା ହୋଇଥାଏ ।

    ୩. ଜଳସ୍ରୋତର ବେଗ ସହିତ ପରିଚିତ ନଥିବା ନାଉରୀ: ଏହା ଦୁର୍ଘଟଣାର ସମ୍ଭାବନା ବଢ଼ାଏ ।

    ୪. ନଦୀରେ ବାଲିଚଢ଼ା ବା ଭଉଁରୀ ବିଷୟରେ ଜାଣି ନଥିବା ନାଉରୀ: ଏହା ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଘଟଣାର କାରଣ ହୋଇଥାଏ ।

    ୫. ଡଙ୍ଗାର ଧାରଣକ୍ଷମତାଠାରୁ ଅଧିକ ଯାତ୍ରୀ ତଥା ଜିନିଷପତ୍ର ବୋଝେଇ: ଏହା ଡଙ୍ଗା ଓଜନିଆ ହୋଇଯିବାରୁ ଡଙ୍ଗାବୁଡ଼ିର କାରଣ ହୋଇଥାଏ ।

    ୬. ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କର ବିଶୃଙ୍ଖଳିତ ବ୍ୟବହାର: ଧାଁ-ଧପଡ଼ କରିବା ତଥା ଏପଟ ସେପଟ ହେବା ଯୋଗୁଁ ଡଙ୍ଗା ବୁଡ଼ି ଯାଇଥାଏ ।

    ୭. ଝଡ଼ବର୍ଷା ତଥା ବିଜୁଳି ଘଡ଼ଘଡ଼ି: ଏହିଭଳି ପ୍ରତିକୂଳ ପାଗ ଯୋଗୁଁ ଡଙ୍ଗାବୁଡ଼ି ଘଟି ଅନେକ ଲୋକ ମୃତାହତ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

    Q6. (ଚ) ଖଣିଶିଳ୍ପକୁ ଘାତକ ଶିଳ୍ପ କୁହାଯାଏ କାହିଁକି ?

    ଉତ୍ତର: ଖଣି କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିକୂଳ ତଥା କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିରେ କରାଯାଇଥାଏ । ବିପଜ୍ଜନକ କାର୍ଯ୍ୟ ପରିବେଶ ଯୋଗୁଁ ଖଣି ଶିଳ୍ପରେ ବିପତ୍ତି ସମ୍ଭାବନା ଅଧିକ ଥାଏ । ନିରାପତ୍ତା ଅଭାବ ତଥା ଅସାବଧାନତାରୁ ଖଣିଗୁଡ଼ିକରେ ଅନେକ ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟିଥାଏ, ଯଥା: ଖଣିଛାତ ଭୂଷୁଡ଼ି ପଡ଼ିବା, ଖଣିରେ ନିଆଁ ଲାଗିଯିବା ବା ପାଣି ପଶିଯିବା ଇତ୍ୟାଦି । ଏହାଯୋଗୁଁ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ମୃତାହତ ହେବା ସହ ବିଭିନ୍ନ ରୋଗର ଶିକାର ହୋଇଥାନ୍ତି । ଧନସମ୍ପତ୍ତି ହାନି ସହ ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ ଏହି ସମସ୍ତ କାରଣରୁ ଖଣିଶିଳ୍ପକୁ 'ଘାତକ ଶିଳ୍ପ' (Killer Industry) କୁହାଯାଏ ।

    Q7. (ଛ) ଘରେ ନିଆଁ ଲାଗିଥିଲେ କି’ ପଦକ୍ଷେପ ନେବ ?

    ଉତ୍ତର: ଘରେ ନିଆଁ ଲାଗିଥିଲେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ନେବା ଉଚିତ୍:

    ୧. ପ୍ରଥମେ ନିଜର ସୁରକ୍ଷାକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇ ଘରୁ ବାହାରିଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ ।

    ୨. ପ୍ରସ୍ଥାନ ପଥଟି ନିରାପଦ ଓ ବାଧାଶୂନ୍ୟ ଅଛି କି ନାହିଁ ଯାଞ୍ଚ କରିବେ ।

    ୩. ଘରୁ ବାହାରିବା ପରେ ତୁରନ୍ତ ନିକଟସ୍ଥ ଅଗ୍ନିଶମ କେନ୍ଦ୍ର ବା ଜରୁରୀକାଳୀନ ନମ୍ବର (୧୧୨)କୁ ଫୋନ୍ କରିବେ ।

    ୪. ଜଳନ୍ତା ଗୃହ ମଧ୍ୟକୁ ଦ୍ୱିତୀୟବାର ପ୍ରବେଶ କରିବେ ନାହିଁ ।

    ୫. ପରିବାରର ସମସ୍ତ ସଦସ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ନିଆଁ ଲାଗିଲେ କିପରି ସୁରକ୍ଷିତ ବାହାରି ହେବ, ସେ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରି ଏକ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବେ ।

    Q8. (ଜ) ରାସାୟନିକ ବିପତ୍ତି ଯୋଗୁଁ ଖଣି ଶ୍ରମିକମାନେ କି ପ୍ରକାର ସମସ୍ୟାର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥାନ୍ତି ?

    ଉତ୍ତର: ଖଣିରେ ଶିଳାଖନନ ତଥା ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଚାଳନାରେ ବିଭିନ୍ନ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ରାସାୟନିକ ବିପତ୍ତି ଯୋଗୁଁ ଖଣି ଶ୍ରମିକମାନେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥାନ୍ତି:

    ୧. ଏହା ଚର୍ମ ଓ ଆଖିକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ ।

    ୨. ମୁଣ୍ଡବିନ୍ଧା, କ୍ଳାନ୍ତି ତଥା ନିଶ୍ୱାସ ପ୍ରଶ୍ୱାସ ନେବାରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ ।

    ୩. ସୁନାଖଣିରେ ବ୍ୟବହୃତ ସାୟାନାଇଡ଼୍ ଭଳି ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରଭାବରେ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଓ ମସ୍ତିଷ୍କ ଜନିତ ରୋଗ ହୋଇଥାଏ ।

    Q9. (ଝ) ଖଣି ଦୁର୍ଘଟଣା ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ଖଣି ଶ୍ରମିକଙ୍କର କି ଭୂମିକା ରହିଛି ?

    ଉତ୍ତର: ଖଣି ଦୁର୍ଘଟଣା ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ଖଣି ଶ୍ରମିକଙ୍କର ନିମ୍ନଲିଖିତ ଭୂମିକା ରହିଛି:

    ୧. ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ରମିକ ଖଣିଅଞ୍ଚଳର ପରିବେଶ ସହ ସୁପରିଚିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ।

    ୨. ଖଣି ନିୟମାବଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବେ ପାଳନ କରିବା ।

    ୩. କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳରେ ପୋଷାକ, ମାସ୍କ ତଥା ହେଲ୍‌ମେଟ୍ ଆଦି ସୁରକ୍ଷା ଉପକରଣ ପିନ୍ଧିବା ନିତାନ୍ତ ଜରୁରୀ ।

    ୪. ଖଣିରେ ବ୍ୟବହୃତ ବିଭିନ୍ନ ଯନ୍ତ୍ରପାତିଗୁଡ଼ିକର ନିୟମିତ ପରୀକ୍ଷଣ ଓ ମରାମତିରେ ସହଯୋଗ କରିବା ।

    ୫. ଖଣିରେ ନିଆଁ ଲାଗିବାର ସମ୍ଭାବନା ଥିଲେ ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାପକ ଯନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଶିଖିବା ।

    ୬. ଖଣି କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ସୁରକ୍ଷା ପରାମର୍ଶ ମାନି ଚଳିବା ।

    ୭. ମକ୍ ଡ୍ରିଲ୍‌ରେ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବା ।

    Q10. (ଞ) ଖଣି ନିରାପତ୍ତାର ମୌଳିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ ?

    ଉତ୍ତର: ଖଣି ନିରାପତ୍ତାର ମୌଳିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଖଣି ସମ୍ପର୍କିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟ ନାନାପ୍ରକାର ବିପତ୍ତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ତଥା ପ୍ରତିହତ କରିବା । ବିଶେଷ କରି ଖଣି ଶ୍ରମିକଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ତଥା ବିପଦଶଙ୍କୁଳତାକୁ ହ୍ରାସ କରିବା ହିଁ ଖଣି ନିରାପତ୍ତାର ମୌଳିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ । ଏଥିପାଇଁ ନ୍ୟାୟିକ, ସାମାଜିକ ଓ ନୈତିକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣୀୟ ବିପତ୍ତି ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ବିଭିନ୍ନ ବିଧିର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟ ଆବଶ୍ୟକ ।

    ───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

    ୨. ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ପ୍ରଦତ୍ତ ଚାରିଗୋଟି ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ବାଛି ଲେଖ ।

    Q1. (କ) ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାରତ ସମଗ୍ର ପୃଥ‌ିବୀରେ କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ରହିଛି ?

    (i) ପ୍ରଥମ

    (ii) ଦ୍ୱିତୀୟ

    (iii) ତୃତୀୟ

    (iv) ଚତୁର୍ଥ

    ଉତ୍ତର: (i) ପ୍ରଥମ

    Q2. (ଖ) ଭାରତରେ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାୟ କେତୋଟି ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା ଘଟୁଛି ?

    (i) ୧୦୦୦

    (ii) ୧୧୦୦

    (iii) ୧୨୦୦

    (iv) ୧୩୦୦

    ଉତ୍ତର: (iii) ୧୨୦୦

    Q3. (ଗ) କେଉଁଟି ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡର ପ୍ରଧାନ କାରଣ ?

    (i) କିରୋସିନ୍

    (ii) ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍

    (iii) କଳକାରଖାନା

    (iv) ବିଦ୍ୟୁତ୍

    ଉତ୍ତର: (iv) ବିଦ୍ୟୁତ୍

    Q4. (ଘ) କେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା ପଞ୍ଜିକୃତ ହୋଇଛି ।

    (i) ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ

    (ii) ତାମିଲନାଡୁ

    (iii) ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶ

    (iv) ବିହାର

    ଉତ୍ତର: (ii) ତାମିଲନାଡୁ

    Q5. (ଙ) କେଉଁ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଜୀବନରକ୍ଷାକାରୀ ଜ୍ୟାକେଟ୍ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍ ?

    (i) ରେଳଯାତ୍ରା

    (ii) ସଡ଼କ ଯାତ୍ରା

    (iii) ନୌଯାତ୍ରା

    (iv) ଉଡ଼ାଜାହାଜ

    ଉତ୍ତର: (iii) ନୌଯାତ୍ରା


    ୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)


    ୪.୧ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି ରଣନୀତି (Exam Preparation Strategies):

    ୧. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାନବୀୟ ବିପତ୍ତି (ସଡ଼କ, ରେଳ, ନୌକା, ଅଗ୍ନିକାଣ୍ଡ, ଖଣି)ର ସଂଜ୍ଞା, କାରଣ, ପ୍ରଭାବ ଏବଂ ପ୍ରତିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝି ମନେ ରଖନ୍ତୁ ।

    ୨. ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଓ ତଥ୍ୟ ସ୍ମରଣ: ଭାରତର ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣାରେ ସ୍ଥାନ, ଦୈନିକ ଦୁର୍ଘଟଣା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସଂଖ୍ୟା, ତାମିଲନାଡୁ ଓ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ତଥ୍ୟ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଖ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ରଖିବା ଜରୁରୀ ।

    ୩. ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ: ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବିପତ୍ତିର କାରଣ ଓ ପ୍ରତିକାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଓ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ତୁଳନା କରି ପଢ଼ିଲେ ମନେ ରଖିବା ସହଜ ହେବ ।

    ୪. ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ ଓ ଫ୍ଲୋଚାର୍ଟ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିପତ୍ତି ପାଇଁ ଏକ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ ବା ଫ୍ଲୋଚାର୍ଟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ । ଏହା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସମୀକ୍ଷା ପାଇଁ ସହାୟକ ହେବ ।

    ୫. ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ ସମାଧାନ: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଲେଖି ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ । ଏହା ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ବଢ଼ାଇବ ଓ ଉତ୍ତର ଲେଖିବାର ଶୈଳୀରେ ଉନ୍ନତି ଆଣିବ ।

    ୬. ଜନସଚେତନତା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ: ବିପତ୍ତି ପରିଚାଳନାରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଭୂମିକା ଓ ସଚେତନତାର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ବୁଝନ୍ତୁ ।

    ୪.୨ ୧୦୦/୧୦୦ ସ୍କୋରିଂ ସିକ୍ରେଟ୍ (100/100 Scoring Secrets):

    ୧. ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର: ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ସ୍ପଷ୍ଟ, ସଠିକ୍ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଲେଖନ୍ତୁ । ଅଯଥା ବର୍ଣ୍ଣନାଠାରୁ ଦୂରେଇ ରୁହନ୍ତୁ ।

    ୨. କୀୱାର୍ଡ଼ ବ୍ୟବହାର: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ଥିବା ମୁଖ୍ୟ ଶବ୍ଦ (keywords) ଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ତରରେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ ।

    ୩. ପଏଣ୍ଟ ଆକାରରେ ଉତ୍ତର: ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତରକୁ ପଏଣ୍ଟ ଆକାରରେ ଲେଖନ୍ତୁ । ଏହା ପରୀକ୍ଷକଙ୍କୁ ବୁଝିବାରେ ସହଜ ହେବ ।

    ୪. ଉଦାହରଣ ସହ ବର୍ଣ୍ଣନା: ଯେଉଁଠାରେ ସମ୍ଭବ, ଉଦାହରଣ ଦେଇ ଉତ୍ତରକୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କରନ୍ତୁ ।

    ୫. ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ସୁନ୍ଦର ହସ୍ତାକ୍ଷର: ପରୀକ୍ଷା ଖାତାରେ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ସୁନ୍ଦର ହସ୍ତାକ୍ଷରରେ ଲେଖିଲେ ପରୀକ୍ଷକଙ୍କ ଉପରେ ଭଲ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଥାଏ ।

    ୪.୩ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Student Errors):

    ୧. କାରଣ ଓ ପ୍ରତିକାର ମିଶାଇ ଦେବା: ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ବିପତ୍ତିର କାରଣ ଓ ପ୍ରତିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମିଶାଇ ଦେବା ଏକ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିପତ୍ତି ପାଇଁ ଅଲଗା ଅଲଗା କାରଣ ଓ ପ୍ରତିକାରକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ମନେ ରଖନ୍ତୁ ।

    ୨. ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତର: ପ୍ରଶ୍ନର ସମସ୍ତ ଅଂଶକୁ ଉତ୍ତର ନଦେବା । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, କାରଣ ପଚରାଯାଇଥିଲେ କେବଳ କାରଣ ଲେଖି ପ୍ରତିକାର ନଲେଖିବା ।

    ୩. ତଥ୍ୟ ଓ ପରିସଂଖ୍ୟାନ ଭୁଲ୍: ପରିସଂଖ୍ୟାନ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଲ୍ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ।

    ୪. ଅସ୍ପଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣନା: ଉତ୍ତରରେ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ସଠିକତାର ଅଭାବ ।

    ୫. ସମୟ ପରିଚାଳନା ଅଭାବ: ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ ସମୟର ସଠିକ୍ ପରିଚାଳନା ନକରିବା ।

    ───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

    (ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)

    🤖 Have a Doubt in this Chapter?

    Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

    🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App