ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Hindi
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 HindiLit Ch03 Ch03 Rahul Janani Gupta
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ (Deep Summary):
'राहुल-जननी' शीर्षक କବିତାଂଶଟି ରାଷ୍ଟ୍ରକବି ମୈଥିଲୀଶରଣ ଗୁପ୍ତଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଖଣ୍ଡକାବ୍ୟ 'यशोधरा' ରୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି । ଏଥିରେ ଗୁପ୍ତଜୀ ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଯଶୋଧରାଙ୍କ ମାତୃତ୍ୱ ଓ ପତ୍ନୀତ୍ୱର ମହାନତାକୁ ଅତି ମର୍ମସ୍ପର୍ଶୀ ଭାବରେ ଚିତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି । ରାଜକୁମାର ଗୌତମ (ବୁଦ୍ଧ) ମାନବ ଜୀବନର ଶାଶ୍ୱତ ସତ୍ୟର ସନ୍ଧାନରେ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଯଶୋଧରା ଓ ପୁତ୍ର ରାହୁଲଙ୍କୁ ଶୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ତ୍ୟାଗ କରି ଚାଲିଯାଆନ୍ତି । ସକାଳୁ ଯଶୋଧରା ଏହା ଜାଣିବା ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି । ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାହୁଲ ମଧ୍ୟ ଉଠି କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗେ ।
ପ୍ରଥମ ପଦରେ, ଯଶୋଧରା କାନ୍ଦୁଥିବା ରାହୁଲକୁ ଚୁପ୍ କରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ସେ ରାହୁଲକୁ 'ଅଭାଗା' କହି ନିଜ ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୋଷ ଦିଅନ୍ତି । ସେ ଭାବନ୍ତି ଯେ ଯଦି ରାହୁଲ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଯିବା ସମୟରେ କାନ୍ଦିଥାନ୍ତା, ତେବେ ହୁଏତ ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଇ ନଥାନ୍ତେ । ସେ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ ଶୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ହିଁ ସବୁକିଛି ହରାଇ ଦେଇଛନ୍ତି । ଯଶୋଧରା ରାହୁଲକୁ କୁହନ୍ତି ଯେ ସେ ନିଜେ ତା'ର ସବୁ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ରାହୁଲ କାନ୍ଦିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ହସୁ । ସେ ରାହୁଲକୁ ନିଜ କ୍ଷୀର ପିଆଇ ପାଳିବେ ଏବଂ ତା' ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଆଖିର ଲୁହ ହିଁ ଅର୍ପଣ କରିବେ । ସେ ନିଜର ସମସ୍ତ ସୁଖ ଓ ଆରାମ ତ୍ୟାଗ କରି ସାରିଛନ୍ତି । ଏହି ପଦରେ ଯଶୋଧରାଙ୍କ ମାତୃତ୍ୱ, ତ୍ୟାଗ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠା ପ୍ରକାଶ ପାଏ ।
ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦରେ, ଗୁପ୍ତଜୀ ଯଶୋଧରାଙ୍କ ମାନସିକ ଦଶାକୁ ଅଧିକ ଗଭୀର ଭାବରେ ଚିତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି । ସେ ନିଜ ଅତୀତର ରାଣୀ ଜୀବନ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ଦାସୀ ତୁଲ୍ୟ ଜୀବନ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନା କରନ୍ତି । ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ 'ଦାନୀ ପ୍ରଭୁ' (ଗୌତମ) କାହିଁକି ଏପରି କଲେ । ସେ 'ଅବଳା-ଜୀବନ' ର ବାସ୍ତବତାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଯେ ଯାହାର ଆଞ୍ଚଲରେ ପୁଅ ପାଇଁ କ୍ଷୀର ଥାଏ ଏବଂ ଆଖିରେ ଲୁହ ଥାଏ । ସେ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାହୁଲ ତାଙ୍କ କ୍ଷୀର ପିଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ (ଗୌତମ) ତାଙ୍କ ଆଖିର ଲୁହକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତୁ, ସେ ରୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତୁ ବା ତୁଷ୍ଟ । ଏହି ପଦରେ ଭାରତୀୟ ନାରୀର ତ୍ୟାଗ, ସହନଶୀଳତା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟପରାୟଣତା ଓ ମମତାମୟୀ ରୂପର ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି ।
ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Architecture):
```
'राहुल-जननी'
କବି ପରିଚୟ (मैथिलीशरण गुप्त) କବିତାର ବିଷୟବସ୍ତୁ
୧. ଜନ୍ମ: ୧୮୮୬, ଝାଁସୀର ଚିରଗାଁଓ ୧. 'यशोधरा' ଖଣ୍ଡକାବ୍ୟର ଅଂଶ
୨. ପିତା: ସେଠ ରାମଚରଣଜୀ (ବୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତ) ୨. ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଗୃହତ୍ୟାଗ
୩. କାବ୍ୟ-ରଚନା: ବାଲ୍ୟକାଳରୁ, ରାମ-ଭକ୍ତି ପୈତୃକ ଦେଣ ୩. ଯଶୋଧରାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ମାନସିକ ସ୍ଥିତି
୪. ଯୁଗ: ଦ୍ୱିବେଦୀ-ଯୁଗର ପ୍ରତିନିଧି କବି ୪. ରାହୁଲକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବା
୫. ବିଚାରଧାରା: ଗାନ୍ଧୀବାଦୀ, ଭକ୍ତ କବି, ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଭାବନା ୫. ମାତୃତ୍ୱ ଓ ପତ୍ନୀତ୍ୱର ସଂଘର୍ଷ
୬. ସନ୍ଦେଶ: ଅହିଂସା, ସତ୍ୟାଗ୍ରହ, ରାଷ୍ଟ୍ର-ପ୍ରେମ, ମାନବତାବାଦ ୬. ଭାରତୀୟ ନାରୀର ତ୍ୟାଗ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠା
୭. ସମ୍ମାନ: 'ରାଷ୍ଟ୍ରକବି', ଡି. ଲିଟ୍. (ଆଗ୍ରା, କାଶୀ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ) ୭. ଅତୀତ (ରାଣୀ) ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ (ଦାସୀ) ର ତୁଳନା
୮. ରାଜନୈତିକ ଭୂମିକା: ରାଜ୍ୟସଭା ସାଂସଦ ୮. ନିୟତିର ସ୍ୱୀକାର
୯. ନିଧନ: ୧୯୬୪ ଇ. ୯. ମମତା ଓ ଦୁଃଖର ସମନ୍ୱୟ
୧୦. ପ୍ରମୁଖ ରଚନା: ଜୟଦ୍ରଥ-ବଧ, ଭାରତ-ଭାରତୀ, ପଞ୍ଚବଟୀ, ସାକେତ,
ଯଶୋଧରା, ଦ୍ୱାପର, ଜୟଭାରତ, ବିଷ୍ଣୁପ୍ରିୟା
```
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)
୨.୧ କବି ପରିଚୟ (मैथिलीशरण गुप्त):
ରାଷ୍ଟ୍ରକବି ମୈଥିଲୀଶରଣ ଗୁପ୍ତଙ୍କ ଜନ୍ମ ୧୮୮୬ ଇସା ମସିହାରେ ଝାଁସୀ ଜିଲ୍ଲାର ଚିରଗାଁଓ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ପିତା ସେଠ ରାମଚରଣଜୀ ଜଣେ ବୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତ ତଥା ଉତ୍ତମ କବି ଥିଲେ । ଏହି କାରଣରୁ ରାମ-ଭକ୍ତି ଗୁପ୍ତଜୀଙ୍କୁ ପୈତୃକ ଦେଣ ଭାବରେ ମିଳିଥିଲା । ସେ ବାଲ୍ୟକାଳରୁ ହିଁ କାବ୍ୟ-ରଚନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେ ଦ୍ୱିବେଦୀ-ଯୁଗର ଜଣେ ପ୍ରତିନିଧି କବି ଭାବରେ ପରିଚିତ । ସେ ଗାନ୍ଧୀବାଦୀ ଓ ଭକ୍ତ କବି ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ରଚନାଗୁଡ଼ିକରେ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଭାବନାର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ନିଜ ରଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଜନତାକୁ ଅହିଂସା, ସତ୍ୟାଗ୍ରହ, ରାଷ୍ଟ୍ର-ପ୍ରେମ ତଥା ମାନବତାବାଦର ସନ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ । ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ 'ରାଷ୍ଟ୍ରକବି' ସମ୍ମାନରେ ସମ୍ମାନିତ କରାଯାଇଥିଲା । ଆଗ୍ରା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ତଥା କାଶୀ ହିନ୍ଦୁ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ତାଙ୍କୁ ଡି. ଲିଟ୍. ର ମାନଦ ଉପାଧି ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ । ସେ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନୋନୀତ ରାଜ୍ୟସଭା ସାଂସଦ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ନିଧନ ୧୯୬୪ ଇସା ମସିହାରେ ହୋଇଥିଲା ।
ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କାବ୍ୟ-ରଚନାଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: ଜୟଦ୍ରଥ-ବଧ, ଭାରତ-ଭାରତୀ, ପଞ୍ଚବଟୀ, ସାକେତ, ଯଶୋଧରା, ଦ୍ୱାପର, ଜୟଭାରତ, ବିଷ୍ଣୁପ୍ରିୟା ଇତ୍ୟାଦି ।
୨.୨ ଭାବ-ବୋଧ (विस्तृत व्याख्या):
ଏହି ଦୁଇଟି ପଦ 'यशोधरा' ଖଣ୍ଡକାବ୍ୟର 'राहुल-जननी' ଶୀର୍ଷକରୁ ନିଆଯାଇଛି । ଏଥିରେ ଗୁପ୍ତଜୀ ଯଶୋଧରାଙ୍କ ମାତା ରୂପ ଏବଂ ପତ୍ନୀ ରୂପର ଉଦ୍ଘାଟନ କରିଛନ୍ତି ।
ନେପାଳ ରାଜକୁମାର ଗୌତମ ମାନବ-ଜୀବନର ଶାଶ୍ୱତ ସତ୍ୟର ସନ୍ଧାନରେ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ସଂସାରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦିଅନ୍ତି । ସେ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଯଶୋଧରା ଏବଂ ପୁତ୍ର ରାହୁଲଙ୍କୁ ବିନା ଜଗାଇ ଏବଂ ବିନା କିଛି ନ କହି ରାତିରେ ହିଁ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି । ସକାଳୁ ଯଶୋଧରା ଏହା ଜାଣିବା ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି । କିଛି ସମୟ ପରେ ରାହୁଲ ଉଠି କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗେ । ଯଶୋଧରା ତାକୁ ଚୁପ୍ କରାଇ କୁହନ୍ତି- 'ରେ ଅଭାଗା ! ତୁ ଏବେ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛୁ ? ଚୁପ୍ ହୋଇଯା । ତାଙ୍କ ଯିବା ସମୟରେ ଯଦି ତୁ କାନ୍ଦିଥାନ୍ତୁ, ତେବେ ସେ ମୋତେ ଶୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ି କାହିଁକି ଯାଇଥାନ୍ତେ ? ଆମେ ଦୁହେଁ ତ ଶୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଦେଲୁ । ଏବେ କାନ୍ଦିବାରେ କ'ଣ ଲାଭ ?' ରାହୁଲକୁ ଆହୁରି ବୁଝାଇ ଯଶୋଧରା କୁହନ୍ତି 'ପୁଅ ! ମୋ ଭାଗ୍ୟରେ ତ କାନ୍ଦିବା ଲେଖାଅଛି । ମୁଁ କାନ୍ଦିବି । ତୋର ସବୁ କଷ୍ଟ ଦୂର କରିବି । ତୁ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛୁ ? ତୁ ହସ । ଆମ ଜୀବନରେ ଯାହା କିଛି ଆସିବ, ତାକୁ ସହିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ଆମର ସୁଖର ଦିନ ନିଶ୍ଚୟ ଫେରିବ । ଏବେ ମୁଁ ତୋତେ ନିଜ କ୍ଷୀର ପିଆଇ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସ୍ନେହ-ମମତା ଦେଇ ପାଳିବି । ତୋ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆଖିର ଲୁହ ବୁହାଇବି । ତୁମ ଦୁହିଁଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋତେ ସମାନ ନ୍ୟାୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ଏଥିପାଇଁ ପତିବ୍ରତା ନାରୀ ହୋଇ ମୁଁ ପତିଙ୍କ ପରି ସମସ୍ତ ସୁଖ-ଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରିଛି ।'
ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦରେ ଗୁପ୍ତଜୀ ପତି ବିୟୋଗିନୀ ଯଶୋଧରାଙ୍କ ମାନସିକ ଦଶାକୁ ଚିତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି । ଯଶୋଧରାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଭାରତୀୟ ନାରୀ-ଜୀବନର ସତ୍ୟତାକୁ ଉପସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି । ଯଶୋଧରା ନିଜ ଅତୀତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ତୁଳନା କରନ୍ତି ଏବଂ କୁହନ୍ତି ଯେ ଯିଏ କାଲି ଏହି ରାଜମହଲର ରାଣୀ ଥିଲା, ସେ ଆଜି ଦାସୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ? ଅର୍ଥାତ୍ ଯଶୋଧରା ନିଜକୁ ଦାସୀ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପରାଧୀନ ମାନନ୍ତି । ନାରୀ ଜୀବନର ଏହି ବାସ୍ତବତା ହେଉଛି ଯେ ଆଖିରେ ଲୁହ ଭରି ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ସମ୍ପାଦନ କରି ଚାଲିବା । ଶେଷରେ ଯଶୋଧରା କୁହନ୍ତି- 'ହେ ମୋର ଶିଶୁ ସଂସାର ରାହୁଲ ! ତୁ ମୋର କ୍ଷୀର ପିଇ ପାଳିତ ହୁଅ ଏବଂ ହେ ମୋର ପ୍ରଭୁ (ପତିଦେବ) ! ତୁମେ ତ ମୋ ଆଖିର ଲୁହର ପାତ୍ର ହୁଅ ! ଏହାକୁ ତୁମେ ସ୍ୱୀକାର କର ।'
୨.୩ କବିତାର ପଦ୍ୟାଂଶଗୁଡ଼ିକର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା (Detailed Analysis of the Poem Stanzas):
ପଦ ୧:
चुप रह, चुप रह, हाय अभागे !
रोता है अब, किसके आगे ?
तुझे देख पाता वे रोता,
मुझे छोड़ जाते क्यों सोता ?
अब क्या होगा ? तब कुछ होता,
सोकर हम खोकर ही जागे !
चुप रह, चुप रह, हाय अभागे !
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ପଦରେ ଯଶୋଧରା ନିଜ ପୁତ୍ର ରାହୁଲକୁ ଚୁପ୍ କରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି । ରାହୁଲ କାନ୍ଦୁଥିବାରୁ ଯଶୋଧରା ତାକୁ 'ଅଭାଗା' କହି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଛନ୍ତି । ସେ କୁହନ୍ତି ଯେ ଏବେ କାନ୍ଦିବାର କୌଣସି ଲାଭ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କ ପିତା ତ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି । ଯଶୋଧରା ଭାବନ୍ତି ଯେ ଯଦି ରାହୁଲ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଯିବା ସମୟରେ କାନ୍ଦିଥାନ୍ତା, ତେବେ ହୁଏତ ସେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଇ ନଥାନ୍ତେ । ସେ ନିଜକୁ ଓ ରାହୁଲକୁ ଦୋଷ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ ଶୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ହିଁ ସବୁକିଛି ହରାଇ ଦେଇଛନ୍ତି । ଏବେ କାନ୍ଦିବା ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି କରିବାର ନାହିଁ ।
बेटा, मैं तो हूँ रोने को;
तेरे सारे मल धोने को;
हँस तू, है सब कुछ होने को,
भाग्य आयेंगे फिर भी भागे,
चुप रह, चुप रह, हाय अभागे !
तुझको क्षीर पिलाकर लूँगी,
नयन-नीर ही उनको दूँगी,
पर क्या पक्षपातिनी हूँगी ?
मैंने अपने सब रस त्यागे ।
चुप रह, चुप रह, हाय अभागे ।
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଯଶୋଧରା ରାହୁଲକୁ ଆହୁରି ବୁଝାଇ କୁହନ୍ତି ଯେ କାନ୍ଦିବା ତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟରେ ଲେଖାଅଛି, ସେ ନିଜେ ରାହୁଲର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବେ । ତେଣୁ ରାହୁଲ କାନ୍ଦିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ହସୁ । ସେ ଆଶା କରନ୍ତି ଯେ ସେମାନଙ୍କ ଭାଗ୍ୟରେ ପୁଣି ସୁଖର ଦିନ ଫେରିବ । ସେ ରାହୁଲକୁ ନିଜ କ୍ଷୀର ପିଆଇ ପାଳିବେ ଏବଂ ତା' ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଆଖିର ଲୁହ ହିଁ ଅର୍ପଣ କରିବେ । ସେ ନିଜକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି ଯେ ସେ କ'ଣ ପକ୍ଷପାତିନୀ ହେବେ? ଅର୍ଥାତ୍, ପୁଅକୁ କ୍ଷୀର ଦେଇ ପାଳିବା ଏବଂ ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଲୁହ ବୁହାଇବା ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପକ୍ଷପାତ ନାହିଁ । ସେ ନିଜର ସମସ୍ତ ସୁଖ ଓ ଆରାମ ତ୍ୟାଗ କରି ସାରିଛନ୍ତି । ଏହି ପଦରେ ଯଶୋଧରାଙ୍କ ମାତୃତ୍ୱ, ତ୍ୟାଗ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠା ଏବଂ ଭାଗ୍ୟ ପ୍ରତି ସମର୍ପଣ ଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ।
ପଦ ୨:
चेरी भी वह आज कहाँ, कल थी जो रानी;
दानी प्रभु ने दिया उसे क्यों मन यह मानी ?
अबला-जीवन, हाय ! तुम्हारी यही कहानी-
आँचल में है दूध और आँखों में पानी !
मेरा शिशु-संसार वह
दूध पिये, परिपुष्ट हो ।
पानी के ही पात्र तुम
प्रभो, रुष्ट या तुष्ट हो ।
ବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଏହି ପଦରେ ଯଶୋଧରା ନିଜ ଅତୀତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ତୁଳନା କରନ୍ତି । ସେ କୁହନ୍ତି ଯେ ଯିଏ କାଲି ରାଣୀ ଥିଲା, ସେ ଆଜି ଦାସୀ (ଚେରୀ) ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ । ଅର୍ଥାତ୍ ତାଙ୍କର ସ୍ଥିତି ଦାସୀ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ନିକୃଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି । ସେ ନିଜ 'ଦାନୀ ପ୍ରଭୁ' (ଗୌତମ) ଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି ଯେ ସେ କାହିଁକି ଏପରି କଲେ । ସେ ଭାରତୀୟ 'ଅବଳା-ଜୀବନ' ର ବାସ୍ତବତାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଯେ ଯାହାର ଆଞ୍ଚଲରେ ପୁଅ ପାଇଁ କ୍ଷୀର ଥାଏ ଏବଂ ଆଖିରେ ଲୁହ ଥାଏ । ଏହା ନାରୀର ମମତା ଓ ଦୁଃଖର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ରଣ । ସେ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାହୁଲ ତାଙ୍କ କ୍ଷୀର ପିଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉ । ଶେଷରେ ସେ ନିଜ ପ୍ରଭୁ (ଗୌତମ) ଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କୁହନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ଆଖିର ଲୁହ ହିଁ ତାଙ୍କର ପ୍ରାପ୍ୟ, ସେ ରୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତୁ ବା ତୁଷ୍ଟ । ଏହି ପଦରେ ଯଶୋଧରାଙ୍କ ତ୍ୟାଗ, ସହନଶୀଳତା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟପରାୟଣତା ଓ ମମତାମୟୀ ରୂପର ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି ।
୨.୪ ଶବ୍ଦାର୍ଥ (Glossary):
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)
୧. इन प्रश्नों के उत्तर दो-तीन वाक्यों में दीजिए :
Q1. (क) राहुल को चुप कराने के लिए यशोधरा क्या कहती है ?
ଉତ୍ତର: ରାହୁଲକୁ ଚୁପ୍ କରାଇବା ପାଇଁ ଯଶୋଧରା ତାକୁ 'ଅଭାଗା' କହି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି । ସେ କୁହନ୍ତି ଯେ କାନ୍ଦିବା ତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟରେ ଲେଖାଅଛି, ସେ ନିଜେ ରାହୁଲର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବେ । ତେଣୁ ରାହୁଲ କାନ୍ଦିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ହସୁ । ସେ ରାହୁଲକୁ ନିଜ କ୍ଷୀର ପିଆଇ ପାଳିବେ ଏବଂ ତା' ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଆଖିର ଲୁହ ହିଁ ଅର୍ପଣ କରିବେ ।
Q1. (ख) अबला जीवन की कहानी कैसी है ?
ଉତ୍ତର: ଅବଳା ଜୀବନର କାହାଣୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦାୟକ ଓ ତ୍ୟାଗପୂର୍ଣ୍ଣ । ଯଶୋଧରାଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ଅବଳା ନାରୀର ଆଞ୍ଚଲରେ ପୁଅ ପାଇଁ କ୍ଷୀର ଥାଏ ଏବଂ ଆଖିରେ ଲୁହ ଥାଏ । ଅର୍ଥାତ୍, ସେ ନିଜ ସନ୍ତାନକୁ ମମତା ଓ ପୋଷଣ ଦେବା ସହିତ ନିଜ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ କଷ୍ଟକୁ ନିରବରେ ସହ୍ୟ କରେ । ତା'ର ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ, ସହନଶୀଳତା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟପରାୟଣତାର ପ୍ରତୀକ ।
୨. निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक या दो वाक्यों में दीजिए :
Q2. (क) यशोधरा किसे अभागा कहती है ?
ଉତ୍ତର: ଯଶୋଧରା ନିଜ ପୁତ୍ର ରାହୁଲକୁ ଅଭାଗା କହୁଛନ୍ତି, କାରଣ ତା'ର ପିତା ତାକୁ ଶୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି ।
Q2. (ख) 'मैं तो हूँ रोने को' - यहाँ 'मैं' किसके लिए प्रयुक्त हुआ है ?
ଉତ୍ତର: ଏଠାରେ 'मैं' ଶବ୍ଦଟି ଯଶୋଧରାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଯୁକ୍ତ ହୋଇଛି ।
Q2. (ग) यशोधरा क्या धोने की बात करती है ?
ଉତ୍ତର: ଯଶୋଧରା ରାହୁଲର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ (मल) ଧୋଇବାର କଥା କହୁଛନ୍ତି ।
Q2. (घ) 'नयन-नीर' का अर्थ क्या है ?
ଉତ୍ତର: 'नयन-नीर' ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆଖିର ଲୁହ (आँसू) ।
Q2. (ङ) 'दानी-प्रभु' किसके लिए कहा गया है ?
ଉତ୍ତର: 'दानी-प्रभु' ଶବ୍ଦଟି ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି ।
Q2. (च) यशोधरा को कौन छोड़कर चले जाते हैं ?
ଉତ୍ତର: ଯଶୋଧରାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପତି ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଆନ୍ତି ।
Q2. (छ) 'नयन-नीर ही उनको दूंगी' - यहाँ यशोधरा नयन-नीर किसे देने की बात करती है ?
ଉତ୍ତର: ଏଠାରେ ଯଶୋଧରା ନିଜ ଆଖିର ଲୁହ ତାଙ୍କ ପତି ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଦେବାର କଥା କହୁଛନ୍ତି ।
୩. खाली स्थान भरिए :
Q3. (क) अबला-जीवन, हाय ! तुम्हारी यही कहानी ।
ଉତ୍ତର: अबला-जीवन, हाय ! तुम्हारी यही कहानी ।
Q3. (ख) सोकर हम खोकर ही जागे ।
ଉତ୍ତର: सोकर हम खोकर ही जागे ।
Q3. (ग) चेरी भी वह आज कहाँ, कल थी जो रानी ।
ଉତ୍ତର: चेरी भी वह आज कहाँ, कल थी जो रानी ।
Q3. (घ) मेरा शिशु-संसार वह, दूध पिये, परिपुष्ट हो ।
ଉତ୍ତର: मेरा शिशु-संसार वह, दूध पिये, परिपुष्ट हो ।
ଭାଷା - ଜ୍ଞାନ (भाषा - ज्ञान)
୪. विपरीत शब्द लिखिए :
୫. 'दानी प्रभु' में 'प्रभु' संज्ञा है और 'दानी' विशेषण । इस प्रकार निम्न वाक्यों में से संज्ञा और विशेषण छाँटिए :
Q5. (क) काली गाय का दूध मीठा होता है ।
ଉତ୍ତର:
Q5. (ख) बड़े बाजार में भीड़ लगी रहती है ।
ଉତ୍ତର:
Q5. (ग) पिताजी ने मुझे दो उपहार दिये ।
ଉତ୍ତର:
Q5. (घ) ऊँचे पेड़ पर दो बंदर बैठे हैं ।
ଉତ୍ତର:
୬. प्रस्तुत पाठ में से तुकान्त शब्दों को छाँटकर लिखिए :
ଉତ୍ତର:
୭. इन शब्दों से वाक्य बनाइए :
Q7. (क) भाग्य
ଉତ୍ତର: मनुष्य को अपने भाग्य पर विश्वास रखना चाहिए ।
Q7. (ख) नयन
ଉତ୍ତର: सीता के नयन बहुत सुंदर हैं ।
Q7. (ग) पानी
ଉତ୍ତର: हमें स्वच्छ पानी पीना चाहिए ।
Q7. (घ) प्रभु
ଉତ୍ତର: हे प्रभु, सब पर अपनी कृपा बनाए रखना ।
Q7. (ङ) संसार
ଉତ୍ତର: यह संसार बहुत विशाल है ।
ଗୃହ କାର୍ଯ୍ୟ (गृह कार्य)
(ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ତଥାପି ଏଠାରେ ଏକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଛି ।)
Q1. आप की माँ रोते बच्चे को कैसे चुप कराती हैं ? - लिखिए ।
ଉତ୍ତର: ମୋ ମା' କାନ୍ଦୁଥିବା ପିଲାକୁ ଚୁପ୍ କରାଇବା ପାଇଁ ଅନେକ ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରନ୍ତି । ପ୍ରଥମେ ସେ ପିଲାକୁ କୋଳକୁ ନେଇ ସ୍ନେହରେ ଆଉଁସନ୍ତି । ତା'ପରେ ତାକୁ ମିଠା ମିଠା କଥା କହି, ଗୀତ ଗାଇ କିମ୍ବା ଲୋରି ଶୁଣାଇ ଚୁପ୍ କରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ଯଦି ପିଲାଟି ଭୋକରେ ଥାଏ, ତେବେ ତାକୁ କ୍ଷୀର କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି । କେବେ କେବେ ତାକୁ ଖେଳଣା ଦେଇ କିମ୍ବା ବାହାରକୁ ବୁଲାଇ ନେଇ ତା'ର ଧ୍ୟାନ ଅନ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ଆକର୍ଷିତ କରନ୍ତି । ମା'ଙ୍କ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ମିଠା କଥା ହିଁ ପିଲାକୁ ଶୀଘ୍ର ଚୁପ୍ କରାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
Q2. गुप्त जी की दूसरी कविताओं को पढ़िए ।
ଉତ୍ତର: (ଏହା ଏକ ପଠନ କାର୍ଯ୍ୟ, ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ମୈଥିଲୀଶରଣ ଗୁପ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ୟ କବିତା ଯଥା 'भारत-भारती', 'पंचवटी' ଇତ୍ୟାଦି ପଢ଼ିପାରିବେ ।)
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
୪.୧ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ (Board Exam Mastery Tips):
୧. କବି ପରିଚୟକୁ ମନେ ରଖନ୍ତୁ: ମୈଥିଲୀଶରଣ ଗୁପ୍ତଙ୍କ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ପ୍ରମୁଖ ରଚନା, ତାଙ୍କର କାବ୍ୟଗତ ବିଶେଷତା (ଯଥା: ରାଷ୍ଟ୍ରକବି, ଗାନ୍ଧୀବାଦୀ, ଦ୍ୱିବେଦୀ-ଯୁଗର ପ୍ରତିନିଧି) ଇତ୍ୟାଦିକୁ ଭଲ ଭାବରେ ମନେ ରଖନ୍ତୁ । ଏଥିରୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିପାରେ ।
୨. କବିତାର ଭାବାର୍ଥକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତୁ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦର ମୂଳ ଭାବ, ଯଶୋଧରାଙ୍କ ମାନସିକ ସ୍ଥିତି, ତାଙ୍କର ମାତୃତ୍ୱ ଓ ପତ୍ନୀତ୍ୱର ଚିତ୍ରଣକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତୁ । ଏହା ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ସହାୟକ ହେବ ।
୩. ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତୁ: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦାର୍ଥକୁ ମନେ ରଖନ୍ତୁ । ଏଥିରୁ ଶବ୍ଦାର୍ଥ, ବିପରୀତ ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିପାରେ ।
୪. ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ସଠିକ୍ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଲେଖନ୍ତୁ: ପ୍ରଶ୍ନର ପ୍ରକାର ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ । ଯଦି ଏକ ବା ଦୁଇ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି, ତେବେ ସେହି ଅନୁସାରେ ଉତ୍ତର ଲେଖନ୍ତୁ । ଅଯଥା ବିସ୍ତାର କରନ୍ତୁ ନାହିଁ ।
୫. ବ୍ୟାକରଣ ଓ ବର୍ଣ୍ଣାଶୁଦ୍ଧି ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ: ହିନ୍ଦୀରେ ଉତ୍ତର ଲେଖିବା ସମୟରେ ବ୍ୟାକରଣଗତ ଶୁଦ୍ଧତା ଓ ବର୍ଣ୍ଣାଶୁଦ୍ଧି ପ୍ରତି ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ । ଏହା ମାର୍କ କାଟିବାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ।
୬. ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତୁ: ଯଶୋଧରାଙ୍କ ଅତୀତର ରାଣୀ ରୂପ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ଦାସୀ ତୁଲ୍ୟ ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନାକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତୁ । ଏହା କବିତାର ଗଭୀରତାକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ ।
୭. ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ବାରମ୍ବାର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ବାରମ୍ବାର ଲେଖି ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ । ଏହା ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ବଢ଼ାଇବ ।
୮. ବାକ୍ୟ ଗଠନ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ: ଶବ୍ଦରୁ ବାକ୍ୟ ଗଠନ କରିବା ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ସରଳ ଓ ସଠିକ୍ ବାକ୍ୟ ଗଠନ କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ।
୪.୨ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Pitfalls):
୧. ଅଧୁରା ଉତ୍ତର ଲେଖିବା: ପ୍ରଶ୍ନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତର ନ ଲେଖି ଅଧୁରା ଛାଡ଼ି ଦେବା ।
୨. ବ୍ୟାକରଣ ଓ ବର୍ଣ୍ଣାଶୁଦ୍ଧି: ହିନ୍ଦୀ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଲ୍ ବନାନ କରିବା କିମ୍ବା ବ୍ୟାକରଣଗତ ତ୍ରୁଟି କରିବା ।
୩. ଭାବାର୍ଥକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ନ ବୁଝିବା: କବିତାର ମୂଳ ଭାବକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ନ ବୁଝିବା କାରଣରୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଭୁଲ୍ ଉତ୍ତର ଦେବା ।
୪. କବି ପରିଚୟକୁ ଅଣଦେଖା କରିବା: କବି ପରିଚୟରୁ ଆସୁଥିବା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ଦେବା ।
୫. ପ୍ରଶ୍ନର ପ୍ରକାର ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତର ନ ଦେବା: ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଏକ ବା ଦୁଇ ବାକ୍ୟରେ ଦେବା କଥା, ତାକୁ ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତର ଭାବରେ ଲେଖିବା କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରିଦେବା ।
୬. ଶବ୍ଦାର୍ଥକୁ ମନେ ନ ରଖିବା: କଠିନ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ନ ଜାଣିବା କାରଣରୁ କବିତାକୁ ବୁଝିବାରେ ଅସୁବିଧା ହେବା ।
୭. ତୁକାନ୍ତ ଶବ୍ଦ ଚିହ୍ନଟ କରିବାରେ ଭୁଲ୍: ତୁକାନ୍ତ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ ନ କରିବା ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App