BSE ODISHA CLASS 9 • UTKAL MASTER STROKE
ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: History
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 HistPol Ch15 Hist Ch04 L04 Heritage of Odisha
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ:
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଓଡ଼ିଶାର ସମୃଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । ଐତିହ୍ୟ ହେଉଛି ଏକ ଜାତିର ଗୌରବୋଜ୍ଜ୍ବଳ ଅତୀତର କୀର୍ତ୍ତିରାଜି ସମ୍ବଳିତ ସଂସ୍କୃତି, ସାହିତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କଳା, ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ପରମ୍ପରା ଓ ଜୀବନ ଶୈଳୀ । ଓଡ଼ିଶା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଉତ୍କଳ, କଳିଙ୍ଗ, କଙ୍ଗୋଦ, କୋଶଳ, ଉଡ୍ର ଆଦି ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା ।
ମୁଖ୍ୟତଃ, ଓଡ଼ିଶାର ଐତିହ୍ୟକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
ଜଗନ୍ନାଥ ଚେତନା: ଓଡ଼ିଶାର ସାମାଜିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜଗନ୍ନାଥ ଚେତନାର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭାବ ରହିଛି । ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମଗ୍ର ମାନବ ସମାଜର ସଂଯୋଜକ, କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଓ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ବିବେଚିତ କରାଯାଏ । ସାଲବେଗଙ୍କ ଜଗନ୍ନାଥ ଜଣାଣ ଏହାର ଏକ ଉଦାହରଣ । ପୁରୀର ବିଶାଳ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଓ ରଥଯାତ୍ରା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଜଗନ୍ନାଥ ଧର୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିଭିନ୍ନ ମତ ରହିଛି, ଯଥା: ଆଦିବାସୀ, ଜୈନ, ବୌଦ୍ଧ, ଶୈବ, ଶାକ୍ତ, ବୈଷ୍ଣବ ମତବାଦରୁ ।
ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟ: ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ବିକାଶ ଲାଭ କରିଥିବା ପ୍ରଥମ ଭାଷାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ । ଏହା ମାଗଧୀ-ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀର ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖକୁ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱଦେଶୀ ସାହିତ୍ୟଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ବୌଦ୍ଧ ଚର୍ଯ୍ୟାପଦ ଓ ଦୋହା, ଚଉତିଶା, ବତ୍ସାଦାସଙ୍କ 'କଳସା ଚଉତିଶା', ନାରାୟଣ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ 'ରୁଦ୍ର ସୁଧାନିଧି', ସାରଳା ଦାସଙ୍କ 'ମହାଭାରତ', 'ବିଲଙ୍କା ରାମାୟଣ', 'ଚଣ୍ଡୀପୁରାଣ', ମାର୍କଣ୍ଡଦାସଙ୍କ 'କେଶବ-କୋଇଲି', ଅର୍ଜୁନ ଦାସଙ୍କ 'ରାମ-ବିଭା' ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରାଚୀନ କୃତି । ମଧ୍ୟଯୁଗରେ ପଞ୍ଚସଖା (ବଳରାମ ଦାସ, ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ, ଅନନ୍ତ ଦାସ, ଯଶୋବନ୍ତ ଦାସ ଓ ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଦାସ)ଙ୍କ ଅବଦାନ ଅତୁଳନୀୟ । କାବ୍ୟଯୁଗରେ ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସ, ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ, ଅଭିମନ୍ୟୁ ସାମନ୍ତସିଂହାର ପ୍ରମୁଖ ଥିଲେ । ଭୀମଭୋଇଙ୍କ 'ସ୍ତୁତି ଚିନ୍ତାମଣି', ଅରକ୍ଷିତ ଦାସଙ୍କ 'ମହୀମଣ୍ଡଳ ଗୀତା' ଓ ବ୍ରଜନାଥ ବଡ଼ଜେନାଙ୍କ 'ସମର ତରଙ୍ଗ' ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟଯୁଗର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କୃତି । ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି, ରାଧାନାଥ ରାୟ, ମଧୁସୂଦନ ରାଓ, ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର ଓ ନନ୍ଦକିଶୋର ବଳ ପ୍ରମୁଖ ଥିଲେ ।
ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚିତ୍ରକଳା: ଓଡ଼ିଶାରେ ମୌର୍ଯ୍ୟଯୁଗରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଗଜପତିଙ୍କ ଶାସନକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମିତ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ କୀର୍ତ୍ତିସମୂହ ଏହାର ଐତିହ୍ୟ ବହନ କରେ ।
ପ୍ରାଚୀନ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ: ଧଉଳି ପାହାଡ଼ରେ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ ଓ ହାତୀ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି, ଉଦୟଗିରିର ହାତୀଗୁମ୍ଫା ।
ବୌଦ୍ଧ କୀର୍ତ୍ତି: ରନ୍ଗିରି, ଉଦୟଗିରି, ଲଳିତଗିରିର ସ୍ତୂପ, ଚୈତ୍ୟଗୃହ, ମଠ ଓ ବୌଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତିକଳା ।
ଜୈନ କୀର୍ତ୍ତି: ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରିର ଗୁମ୍ଫା ଓ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ।
ମନ୍ଦିର କଳା: କଳିଙ୍ଗ ଶୈଳୀରେ ନିର୍ମିତ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ । ଲକ୍ଷ୍ମଣେଶ୍ୱର, ଭରତେଶ୍ୱର, ଶତ୍ରୁଘ୍ନେଶ୍ୱର, ପର୍ଶୁରାମେଶ୍ୱର, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଜଳେଶ୍ୱର, ଶିଶିରେଶ୍ୱର, ବୈତାଳ, ମାର୍କଣ୍ଡେଶ୍ୱର, ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର, ରାଜାରାଣୀ, ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର, ଲିଙ୍ଗରାଜ, ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର, ମେଘେଶ୍ୱର, ଅନନ୍ତ ବାସୁଦେବ, ଭାସ୍କରେଶ୍ୱର, ସାରିଦେଉଳ, କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଓ କପିଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ପ୍ରମୁଖ । ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରକୁ 'ଓଡ଼ିଶା ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର ମଣି' କୁହାଯାଏ । କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ମାରକୀ ଓ ସପ୍ତାଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି ।
ଇସ୍ଲାମ୍ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ୍ କୀର୍ତ୍ତି: କଦମ୍ରସୁଲ, ତାତର ଖାଁ ମସ୍ଜିଦ୍, ଜୁମ୍ମା ମସଜିଦ୍, ବାପ୍ଟିଷ୍ଟ ଚର୍ଚ୍ଚ ଓ ରୋମାନ୍ କ୍ୟାଥେଲିକ ଚର୍ଚ୍ଚ ।
ଦୁର୍ଗ: ବାରବାଟୀ, ବାଙ୍କଡ଼ା, ଖୋରଧାଗଡ଼, ଗଡ଼ ମାଣିତ୍ରି, ସାରଙ୍ଗଗଡ଼, ରାଇବଣିଆ ଓ ଅସୁରଗଡ଼ ।
ଚିତ୍ରକଳା: ପ୍ରାଗ୍-ଐତିହାସିକ ଚିତ୍ରକଳା (ଗୁଡ଼ହାଣ୍ଡି, ଯୋଗୀମଠ, ବିକ୍ରମଖୋଲ, ମାଣିକମୋଡ଼ା, ଉଷାକୋଠି), ସୀତାବାଞ୍ଝି, ପୁରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର କାନ୍ଥରେ ବୈଷ୍ଣବ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ରାମାନୁଜଙ୍କ ବିଜୟ ଓ ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ କାଞ୍ଚ୍ ବିଜୟର ଚିତ୍ରଣ, ପଟ୍ଟଚିତ୍ର (ରଘୁରାଜପୁର) ।
ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବାଦ୍ୟ: ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ଲୋକ ସଙ୍ଗୀତର ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ରହିଛି । ଚମ୍ପୁ, ଛାନ୍ଦ, ଚଉତିଶା, କୋଇଲିଗୀତ, ଜଣାଣ, ଭଜନ, ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ (ମାହାରୀ ଓ ଗୋଟିପୁଅ ଶୈଳୀରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି) । ରଣପା, ଚଇତି ଘୋଡ଼ା, ଦଣ୍ଡ, ନାଗା, କେଳା-କେଳୁଣୀ, ଘୁମ୍ରା, ଛଉ, ଡାଲଖାଇ, ରସରକେଲି ଆଦି ଲୋକନୃତ୍ୟ ଏବଂ କରମା, ଗଦବା, କେଦୁ, ଝୁମର, କୋୟା, ପରଜା ଆଦି ଆଦିବାସୀ ନୃତ୍ୟ । ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଡମ୍ଫ, ମୃଦଙ୍ଗ, ଝାଞ୍ଜ, ଢୋଲ, ତୂରୀ, ମହୁରୀ, ଘଣ୍ଟ, ମାଦଳ ଓ ବୀଣା ପ୍ରଧାନ ।
ହସ୍ତଶିଳ୍ପ: ପଥର ଖୋଦେଇ, ଚାନ୍ଦୁଆ (ପିପିଲି), ରୁପା ତାରକାସି (କଟକ), ଶିଙ୍ଗ କାରିଗରି (ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି, କଟକ), କଂସା ପିତ୍ତଳ ସାମଗ୍ରୀ (ବାଳକାଟି), ଡୋକ୍ରାକାମ (ଢେଙ୍କାନାଳ), ଟେରାକୋଟା (କେନ୍ଦୁଝର), ହସ୍ତତନ୍ତ ବସ୍ତ୍ର (ସମ୍ବଲପୁରୀ, ବଲାଙ୍ଗୀର, ସୋନପୁର, ବ୍ରହ୍ମପୁର, ନୂଆପାଟଣା, ମାଣିଆବନ୍ଧ) ।
ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ: ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶାର ବଣିକମାନେ (ସାଧବ) ବୋଇତରେ ସମୁଦ୍ର ଯାତ୍ରା କରି ବାଲି, ଜାଭା, ସୁମାତ୍ରା, ବୋର୍ଣ୍ଣିଓ ଆଦି ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସୀୟ ଦେଶମାନଙ୍କ ସହିତ ବାଣିଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ତାମ୍ରଲିପ୍ତି, ପାଲୋର, ଦନ୍ତପୁରା, ପିଥୁଣ୍ଡ ଓ ଚେଳିତାଲୋ ପ୍ରମୁଖ ବନ୍ଦର ଥିଲା । ବୋଇତ ବନ୍ଦାଣ ଓ ବାଲିଯାତ୍ରା ଏହାର ସ୍ମାରକୀ ।
ପର୍ବପର୍ବାଣି: ଓଡ଼ିଶାରେ 'ବାର ମାସରେ ତେର ପର୍ବ' ପାଳିତ ହୁଏ । ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଝାମୁଯାତ୍ରା, ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା, ସାବିତ୍ରୀ ବ୍ରତ, ଶୀତଳଷଷ୍ଠୀ, ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ରଜ ପର୍ବ, ରଥଯାତ୍ରା, ଚିତାଲାଗି ଅମାବାସ୍ୟା, ଗହ୍ମା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ନୂଆଖାଇ, ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା, ମହାଳୟା ଅମାବାସ୍ୟା, କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଲକ୍ଷ୍ମୀପୂଜା, ବଡ଼ ଓଷା, କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ବାଲିଯାତ୍ରା, ମାଣବସା ଗୁରୁବାର, ପ୍ରଥମାଷ୍ଟମୀ, ଶାମ୍ବ ଦଶମୀ, ଧନୁଯାତ୍ରା, ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ବସନ୍ତ ପଞ୍ଚମୀ, ମାଘ ସପ୍ତମୀ, ଶିବରାତ୍ରି, ଚୈତ୍ର ପର୍ବ, ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ ।
ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Architecture):
```
ଓଡ଼ିଶାର ଐତିହ୍ୟ (Heritage of Odisha)
├── ଐତିହ୍ୟ କ’ଣ? (ସଂସ୍କୃତି, ସାହିତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କଳା, ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ପରମ୍ପରା)
├── ଜଗନ୍ନାଥ ଚେତନା
│ ├── ମାହାତ୍ମ୍ୟ (ସାମାଜିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ, ଧାର୍ମିକ)
│ ├── ସାଲବେଗ ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ଜଣାଣ
│ ├── ରଥଯାତ୍ରା ଓ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧି
│ └── ଉତ୍ପତ୍ତି (ଆଦିବାସୀ, ଜୈନ, ବୌଦ୍ଧ, ଶୈବ, ଶାକ୍ତ, ବୈଷ୍ଣବ)
├── ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟ
│ ├── ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଉତ୍ପତ୍ତି (ମାଗଧୀ-ପ୍ରାକୃତ)
│ ├── ପ୍ରାଚୀନ ସାହିତ୍ୟ (ହାତୀଗୁମ୍ଫା, ଚର୍ଯ୍ୟାପଦ, ଦୋହା, ଚଉତିଶା, ରୁଦ୍ର ସୁଧାନିଧି, ସାରଳା ମହାଭାରତ, ବିଲଙ୍କା ରାମାୟଣ, ଚଣ୍ଡୀପୁରାଣ, କେଶବ-କୋଇଲି, ରାମ-ବିଭା)
│ ├── ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ସାହିତ୍ୟ (ପଞ୍ଚସଖା: ବଳରାମ, ଜଗନ୍ନାଥ, ଅନନ୍ତ, ଯଶୋବନ୍ତ, ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ)
│ ├── କାବ୍ୟଯୁଗ (ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସ, ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ, ଅଭିମନ୍ୟୁ ସାମନ୍ତସିଂହାର)
│ └── ଆଧୁନିକ ସାହିତ୍ୟ (ଫକୀର ମୋହନ, ରାଧାନାଥ, ମଧୁସୂଦନ, ଗଙ୍ଗାଧର, ନନ୍ଦକିଶୋର)
├── ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚିତ୍ରକଳା
│ ├── ପ୍ରାଚୀନ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ (ଧଉଳି, ହାତୀଗୁମ୍ଫା)
│ ├── ବୌଦ୍ଧ କୀର୍ତ୍ତି (ରନ୍ଗିରି, ଉଦୟଗିରି, ଲଳିତଗିରି)
│ ├── ଜୈନ କୀର୍ତ୍ତି (ଉଦୟଗିରି, ଖଣ୍ଡଗିରି)
│ ├── ମନ୍ଦିର କଳା (କଳିଙ୍ଗ ଶୈଳୀ, ପ୍ରମୁଖ ମନ୍ଦିର: ଲିଙ୍ଗରାଜ, ଜଗନ୍ନାଥ, କୋଣାର୍କ, ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର)
│ ├── ଇସ୍ଲାମ୍ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ୍ କୀର୍ତ୍ତି (କଦମ୍ରସୁଲ, ମସ୍ଜିଦ୍, ଚର୍ଚ୍ଚ)
│ ├── ଦୁର୍ଗ (ବାରବାଟୀ, ଖୋରଧାଗଡ଼)
│ └── ଚିତ୍ରକଳା (ପ୍ରାଗ୍-ଐତିହାସିକ, ସୀତାବାଞ୍ଝି, ପଟ୍ଟଚିତ୍ର)
├── ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବାଦ୍ୟ
│ ├── ସଙ୍ଗୀତ (ଲୋକ ସଙ୍ଗୀତ, ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ, ଜଣାଣ, ଭଜନ)
│ ├── ନୃତ୍ୟ (ଓଡ଼ିଶୀ, ମାହାରୀ, ଗୋଟିପୁଅ, ଲୋକନୃତ୍ୟ, ଆଦିବାସୀ ନୃତ୍ୟ)
│ └── ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର (ଡମ୍ଫ, ମୃଦଙ୍ଗ, ଝାଞ୍ଜ, ଢୋଲ, ତୂରୀ, ମହୁରୀ, ଘଣ୍ଟ, ମାଦଳ, ବୀଣା)
├── ହସ୍ତଶିଳ୍ପ
│ ├── ପଥର ଖୋଦେଇ
│ ├── ଚାନ୍ଦୁଆ (ପିପିଲି)
│ ├── ରୁପା ତାରକାସି (କଟକ)
│ ├── ଶିଙ୍ଗ କାରିଗରି
│ ├── କଂସା ପିତ୍ତଳ
│ ├── ଡୋକ୍ରାକାମ
│ ├── ଟେରାକୋଟା
│ └── ହସ୍ତତନ୍ତ ବସ୍ତ୍ର (ସମ୍ବଲପୁରୀ, ବ୍ରହ୍ମପୁରୀ)
├── ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ
│ ├── ସାଧବ ଓ ବୋଇତ
│ ├── ବାଣିଜ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ର (ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସିଆ)
│ ├── ପ୍ରମୁଖ ବନ୍ଦର (ତାମ୍ରଲିପ୍ତି, ପାଲୋର, ଦନ୍ତପୁରା)
│ └── ସ୍ମାରକୀ (ବୋଇତ ବନ୍ଦାଣ, ବାଲିଯାତ୍ରା)
└── ପର୍ବପର୍ବାଣି (ବାର ମାସରେ ତେର ପର୍ବ)
├── ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବ (ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ରଥଯାତ୍ରା, ନୂଆଖାଇ, କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଶିବରାତ୍ରି ଇତ୍ୟାଦି)
└── ସାଂସ୍କୃତିକ ମହତ୍ତ୍ୱ
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)
ଓଡ଼ିଶାର ଐତିହ୍ୟ
୧. ଐତିହ୍ୟ କ’ଣ?
ସଂଜ୍ଞା: ଗୋଟିଏ ଜାତିର ଗୌରବୋଜ୍ଜ୍ବଳ ଅତୀତର କୀର୍ତ୍ତିରାଜି ସମ୍ବଳିତ ସଂସ୍କୃତି, ସାହିତ୍ୟ, ଧର୍ମ, କଳା, ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ପରମ୍ପରା ଓ ଜୀବନ ଶୈଳୀର ଆଲେଖ୍ୟ ଉତ୍ତର ପିଢ଼ିଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣାର ଉତ୍ସ ହୋଇଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ଜାତିର ଐତିହ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
ପ୍ରାଚୀନ ନାମ: ପ୍ରାଚୀନ ଓ ମଧ୍ୟଯୁଗର ଓଡ଼ିଶା ଉତ୍କଳ, କଳିଙ୍ଗ, କଙ୍ଗୋଦ, କୋଶଳ, ଉଡ୍ର ଆଦି ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା ।
ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ଦିବସ: ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏପ୍ରିଲ୍ ୧୮ ତାରିଖ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ଦିବସ ଭାବେ ପାଳିତ ହୁଏ ।
୨. ଜଗନ୍ନାଥ ଚେତନା
ମାହାତ୍ମ୍ୟ: ଓଡ଼ିଶାର ଐତିହ୍ୟରେ ଜଗନ୍ନାଥ ଚେତନାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଯୁଗଯୁଗ ଧରି ଓଡ଼ିଶାର ସାମାଜିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଧାର୍ମିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ ।
ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ: ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ସ୍ନେହ, ପ୍ରେମ, ଭ୍ରାତୃଭାବର ପ୍ରତୀକରୂପେ ତଥା ଜୀବନର ଦିଗ୍ଦର୍ଶକଭାବେ ଓ ଜଗତର ନାଥ ବା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ସମ୍ମାନିତ କରାଯାଏ । ସେ କେବଳ ଓଡ଼ିଶାର ଧର୍ମୀୟ ଦେବତାଭାବେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ବରଂ ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମଗ୍ର ମାନବ ସମାଜର ସଂଯୋଜକ, କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଓ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ବିବେଚିତ ହୋଇଥାଆନ୍ତି ।
ସାଲବେଗ: ମୁସଲମାନ ଭକ୍ତ ସାଲବେଗଙ୍କ ଜଗନ୍ନାଥ ଜଣାଣ ଓଡ଼ିଶାର ଘରେ ଘରେ ପରିଚିତ । ତାଙ୍କ ପିତା ମୁସଲମାନ ଓ ମାତା ହିନ୍ଦୁ ଥିଲେ । ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ପୁରୀ ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ ରଥଯାତ୍ରା ପଥ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତାଙ୍କ ମର ଶରୀରକୁ କବର ଦିଆଯାଇଥିଲା ।
ରଥଯାତ୍ରା: ପୁରୀର ବିଶାଳ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ । ପୃଥିବୀର କୋଣ ଅନୁକୋଣରୁ ବିଭିନ୍ନ ଜାତି ଓ ଧର୍ମର ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଲୋକ ପୁରୀ ଆସିଥାନ୍ତି । ଇସକନ୍ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଭଳି ଅନେକ ବିଦେଶୀ ଭକ୍ତ ଜଗନ୍ନାଥ ଧର୍ମ ଓ ଚେତନାଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ଭାରତ ଓ ଭାରତ ବାହାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି ଓ ପ୍ରତିବର୍ଷ ରଥଯାତ୍ରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଛି ।
ଜଗନ୍ନାଥ ଧର୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି: ଏହା ଆଦିବାସୀ ସଂସ୍କୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ କେତେକ ଏହା ଜୈନଧର୍ମ, ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ, ଶୈବ, ଶାକ୍ତ, ବୈଷ୍ଣବ ମତବାଦରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି ବୋଲି ମତ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି ।
୩. ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟ
ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଉତ୍ପତ୍ତି: ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶରେ ପ୍ରଥମେ ବିକାଶ ଲାଭ କରିଥିବା ଭାଷାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ଅନ୍ୟତମ । ଅର୍ଦ୍ଧ-ମାଗଧୀ ଓ ସୌରସେନୀ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରିବାପାଇଁ ଆସିଥିବା ଆର୍ଯ୍ୟ ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକମାନଙ୍କର ଇଣ୍ଡୋ-ଆରିଆନ୍ ବା ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ଏହି ଭାଷା ମାଗଧୀ-ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଦଶମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏକ ଆଧୁନିକ ଇଣ୍ଡୋ-ଆରିଆନ୍ ଭାଷା ରୂପେ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା ।
ପ୍ରାଚୀନ ସାହିତ୍ୟ:
ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖ: ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀର ଭୁବନେଶ୍ୱର ଉଦୟଗିରିରେ ପାଲି-ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାରେ ଲିଖିତ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖକୁ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱଦେଶୀ ସାହିତ୍ୟଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରେ । ଏହାର ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଆ ଭାଷା ସହିତ ଅନେକ ପରିମାଣରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରହିଛି ।
ହାତୀଗୁମ୍ଫା: ଏହା ଏକ ବିରାଟକାୟ ପ୍ରାକୃତିକ ଗୁମ୍ଫା । ସମ୍ମୁଖରୁ ଦେଖିଲେ ଏହା ଏକ ହାତୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ହାତୀଗୁମ୍ଫା କୁହାଯାଏ । ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଶିଳାଲେଖ ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ ସମୟର ଏକମାତ୍ର ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନକାରୀ ଉତ୍ସ ।
ଚର୍ଯ୍ୟାପଦ ଓ ଦୋହା: ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ସପ୍ତମରୁ ନବମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ରଚିତ ବୌଦ୍ଧ ଚର୍ଯ୍ୟାପଦ ଓ ଦୋହା ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନମୁନାଭାବେ ପରିଗଣିତ ହୁଏ ।
ଚଉତିଶା: ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ତ୍ରୟୋଦଶ-ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଚଉତିଶା କବିତା ରଚନା କରାଗଲା । ବତ୍ସାଦାସଙ୍କ ‘କଳସା ଚଉତିଶା’ ଖାଣ୍ଟି ଓଡ଼ିଆ ଶୈଳୀରେ ରଚିତ ଗୀତି କବିତାର ଏକ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ନମୁନା । ଚଉତିଶା ହେଉଛି ଚଉତିରିଶ ପଦବିଶିଷ୍ଟ କବିତା । ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ କ୍ରମାନ୍ୱୟରେ ଓଡ଼ିଆ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ ।
ରୁଦ୍ର ସୁଧାନିଧି: ଅବଧୂତ ନାରାୟଣ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ରଚିତ ‘ରୁଦ୍ର ସୁଧାନିଧି’ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର କାବ୍ୟ ଛନ୍ଦରେ ଲିଖିତ ଗଦ୍ୟ ସାହିତ୍ୟର ସର୍ବୋକୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ ।
ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ସାହିତ୍ୟ:
ସାରଳା ଦାସ: ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ–ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ମହାଭାରତ ଓଡ଼ିଶା ପୌରାଣିକ କାବ୍ୟଜଗତର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ କୃତି । ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ କୃତିଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ‘ବିଲଙ୍କା ରାମାୟଣ’ ଓ ‘ଚଣ୍ଡୀପୁରାଣ’ ।
ମାର୍କଣ୍ଡଦାସ: ମାର୍କଣ୍ଡଦାସଙ୍କ ‘କେଶବ–କୋଇଲି’ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ସାଙ୍ଗୀତିକ ଗାଥା କବିତା ।
ଅର୍ଜୁନ ଦାସ: ଅର୍ଜୁନ ଦାସଙ୍କ ‘ରାମ-ବିଭା’ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟରେ କାବ୍ୟ ରଚନାର ଆରମ୍ଭ ।
ପଞ୍ଚସଖା: ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ଆରମ୍ଭରେ ପଞ୍ଚସଖା ଭାବରେ ପରିଚିତ ପାଞ୍ଚଜଣ ବିଶିଷ୍ଟ କବି (ବଳରାମ ଦାସ, ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ, ଅନନ୍ତ ଦାସ, ଯଶୋବନ୍ତ ଦାସ ଓ ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଦାସ) ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଧର୍ମ ସାହିତ୍ୟମାନ ଛାଡ଼ି ଯାଇଛନ୍ତି । ବଳରାମ ଦାସଙ୍କ ‘ଓଡ଼ିଆ ରାମାୟଣ’ ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ‘ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ’ ଓଡ଼ିଶାରେ ସର୍ବାଧିକ ଆଦୃତ ଓ ସମ୍ମାନିତ ।
କାବ୍ୟଯୁଗ: ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ କାବ୍ୟଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଏହି ସମୟର ତିନିଜଣ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ କାବ୍ୟକ ପ୍ରତିଭା ହେଲେ ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସ, ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ ଓ ଅଭିମନ୍ୟୁ ସାମନ୍ତସିଂହାର ।
ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସ: ତାଙ୍କର କୃତି ଥିଲା ‘ରସକଲ୍ଲୋଳ’ ।
ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ: ତାଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କୃତି ହେଉଛି ‘ଲାବଣ୍ୟବତୀ’, ‘ବୈଦେହୀଶ ବିଳାସ’ ଓ ‘କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡସୁନ୍ଦରୀ’ ।
ଅଭିମନ୍ୟୁ ସାମନ୍ତସିଂହାର: ତାଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ରଚନା ହେଉଛି ‘ବିଦଗ୍ଧ ଚିନ୍ତାମଣି’ ।
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୃତି: ଭକ୍ତ ଚରଣ ଦାସଙ୍କ ‘ମନବୋଧ ଚଉତିଶା’ ଓ ‘ମଥୁରାମଙ୍ଗଳ’, ବଳଦେବ ରଥଙ୍କ ‘କିଶୋର ଚନ୍ଦ୍ରାନନ୍ଦ’ ଚମ୍ପୂ, ଭୀମଭୋଇଙ୍କ ‘ସ୍ତୁତି ଚିନ୍ତାମଣି’, ଅରକ୍ଷିତ ଦାସଙ୍କ ‘ମହୀମଣ୍ଡଳ ଗୀତା’ ଓ ବ୍ରଜନାଥ ବଡ଼ଜେନାଙ୍କ ‘ସମର ତରଙ୍ଗ’ ।
ଆଧୁନିକ ସାହିତ୍ୟ:
ତ୍ରିରଥୀ: ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି, ରାଧାନାଥ ରାୟ ଓ ମଧୁସୂଦନ ରାଓ ।
ଫକୀର ମୋହନ ସେନାପତି: ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କୃତି ହେଉଛି ‘ଛ’ ମାଣ ଆଠଗୁଣ୍ଠ’, ‘ମାମୁ’, ‘ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ’ ଓ ‘ଲଛମା’ ।
ରାଧାନାଥ ରାୟ: ତାଙ୍କର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ କୀର୍ତ୍ତି ହେଉଛି ‘ଚିଲିକା’ କାବ୍ୟ ।
ମଧୁସୂଦନ ରାଓ: ତାଙ୍କର ରଚିତ ‘ବସନ୍ତ ଗାଥା’ (ସନେଟ୍) ଓ ‘କୁସୁମାଞ୍ଜଳି’ (ଭକ୍ତିଗୀତ) ।
ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର: ତାଙ୍କର ସର୍ବୋକୃଷ୍ଟ କୃତି ‘ପ୍ରଣୟ ବଲ୍ଲରୀ’, ‘ତପସ୍ୱିନୀ’ ଓ ‘କୀଚକବଧ’ ।
ନନ୍ଦକିଶୋର ବଳ: ତାଙ୍କର ‘କନକଲତା’ ଉପନ୍ୟାସ ଓ ପିଲାଙ୍କ କବିତା ‘ନାନାବାୟାଗୀତ’ ।
୪. ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚିତ୍ରକଳା
ପ୍ରାଚୀନ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ:
ଧଉଳି ଶିଳାଲେଖ: ଭୁବନେଶ୍ୱର ନିକଟସ୍ଥ ଦୟାନଦୀ କୂଳରେ ଧଉଳି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଖୋଦିତ ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ ଓ ତାହାର ଉପରିଭାଗରେ ଖଣ୍ଡିଏ ପଥରରେ ଗଢ଼ା ହୋଇଥିବା ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଓଡ଼ିଶାର ସର୍ବପ୍ରଥମ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟଭାବେ ପରିଗଣିତ । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୨୬୧ ରେ ସଂଘଟିତ କଳିଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ ।
ବୌଦ୍ଧ କୀର୍ତ୍ତି:
ରନ୍ଗିରି, ଉଦୟଗିରି ଓ ଲଳିତଗିରିର ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ଖନନରୁ ଅନେକ ସଂଖ୍ୟାରେ ବୌଦ୍ଧ ସ୍ତୂପ, ଚୈତ୍ୟଗୃହ, ମଠ ଓ ବୌଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତିକଳା ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଛି ।
କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ବାଣେଶ୍ୱରନାସି ଓ ଚୌଦ୍ୱାର, ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲାର ଯାଜପୁର, ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର କୁରୁମ, ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲାର ଅଚ୍ୟୁତରାଜପୁର, ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲାର ଖିଚିଙ୍ଗ, ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲାର ଅଯୋଧ୍ୟା, ଭଦ୍ରଖ ଜିଲ୍ଲାର ଖଡ଼ିପଦା ଓ ସୋଲାମ୍ପୁର, ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ଗଣିଆପାଲୀ, ବୌଦ୍ଧ ଜିଲ୍ଲାର ବୌଦ୍ଧ, ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ବୁଢ଼ାଖୋଲ ପାହାଡ଼ ପ୍ରଭୃତି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରୁ ଆବିଷ୍କୃତ ଅନେକ ବୌଦ୍ଧ କୀର୍ତ୍ତିର ଧ୍ୱଂସାବଶେଷ ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶାର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟର ପରିଚୟ ଦିଏ ।
ଜୈନ କୀର୍ତ୍ତି:
ଭୁବନେଶ୍ୱର ନିକଟସ୍ଥ ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରିଠାରେ ଚମତ୍କାର ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ସମ୍ରାଟ ଖାରବେଳଙ୍କ ସମୟରେ ନିର୍ମିତ କେତେକ ଗୁମ୍ଫା ଦ୍ୱିତଳ ବିଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକର ଖୋଦିତ ମୂର୍ତ୍ତିକଳା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋରମ । ଉଦୟଗିରିର ରାଣୀଗୁମ୍ଫା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଓ ସୁନ୍ଦର ଗୁମ୍ଫା । ଖଣ୍ଡଗିରି ପାହାଡ଼ରେ ପନ୍ଦରଟି ଜୈନ ଗୁମ୍ଫା ରହିଛି ।
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନ: ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର କାକଟପୁର ନିକଟରେ ଓ ନିଭାରଣ ଗ୍ରାମରେ; ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲାର ଚଢ଼େଇବର ଓ ଅଚ୍ୟୁତରାଜପୁରଠାରେ; ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲାର ଯାଜପୁର ଓ ହାଟଡିହିଠାରେ; କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ଝାଡ଼େଶ୍ୱରପୁରଠାରେ; କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲାର ରାମଚଣ୍ଡୀ ଓ ବଇଦଖୁଆ ଗ୍ରାମରେ; ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲାର ଅଯୋଧ୍ୟା, ପୁନ୍ଦଳ, ଭୀମପୁର ଓ ଜଳେଶ୍ୱରଠାରେ; ଭଦ୍ରଖ ଜିଲ୍ଲାର ଭଦ୍ରଖ ଚରମ୍ପାଠାରେ; ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଜିଲ୍ଲାର ବାରିପଦାରେ ବଡ଼ସାଇ ଗ୍ରାମରେ, ବେଣୁସାଗର ଓ ବେଗୁନିଆବିନ୍ଧାଠାରେ ଏବଂ କୋରାପୁଟ ଜିଲ୍ଲାର ନନ୍ଦପୁର, ସୁବେଇ, କଚେଲା, ଭିରବସିଂହପୁର, ଚାରମାଳ, ନରିଗାଁ, କୋଟପାଡ଼ ଓ ଜାମୁଣ୍ଡାଠାରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ପ୍ରାଚୀନ ଜୈନକୀର୍ତ୍ତି ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଛି ।
ମନ୍ଦିର କଳା:
କଳିଙ୍ଗ ଶୈଳୀ: ଓଡ଼ିଶାର ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀକୁ କଳିଙ୍ଗ ଶୈଳୀ କୁହାଯାଏ । ଏହା ଭାରତର ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ନିର୍ମିତ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକର ନାଗର, ବେସର ଓ ଦ୍ରାବିଡ଼ ଶୈଳୀଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ।
ପ୍ରାଚୀନ ମନ୍ଦିର: ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ବା ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ ନିର୍ମିତ ଓ ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ଭଗ୍ନାବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣେଶ୍ୱର, ଭରତେଶ୍ୱର ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ସବୁଠାରୁ ପୁରାତନ । ପର୍ଶୁରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଜଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ସପ୍ତମ ଶତାବ୍ଦୀର ମନୋରମ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତି ।
ଭୌମକର ଶାସନ ଯୁଗ: ଭୁବନେଶ୍ୱର ଶିଶିରେଶ୍ୱର, ବୈତାଳ ଓ ମାର୍କଣ୍ଡେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ପ୍ରଧାନ ।
ସୋମବଂଶୀ ରାଜତ୍ୱ କାଳ: ଭୁବନେଶ୍ୱର ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର, ରାଜାରାଣୀ, ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର ଓ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ଅନ୍ୟତମ ।
ଗଙ୍ଗବଂଶର ରାଜତ୍ୱ କାଳ: ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର, ଭୁବନେଶ୍ୱରର ମେଘେଶ୍ୱର, ଅନନ୍ତ ବାସୁଦେବ, ଭାସ୍କରେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଓ ସାରିଦେଉଳ ଏବଂ କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ।
ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଗଜପତି ଶାସନ ସମୟ: ଭୁବନେଶ୍ୱରର କପିଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ।
ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣର ସମାପ୍ତି: ୧୫୬୮ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଓଡ଼ିଶା ଆଫଗାନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣର ସମାପ୍ତି ଘଟିଥିଲା ।
ମନ୍ଦିର ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ: ଓଡ଼ିଶାର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକର ବାହ୍ୟପାର୍ଶ୍ୱରେ ବା ତୋରଣମାନଙ୍କରେ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିବା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋରମ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାର ମୂର୍ତ୍ତିକଳା ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିଛି । ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରକୁ ‘ଓଡ଼ିଶା ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର ମଣି’ କୁହାଯାଏ । କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିରର କାନ୍ଥରେ ଅତି ନିଖୁଣଭାବେ ଖୋଦିତ ଐଶ୍ୱରୀୟ, ପ୍ରାକୃତିକ, ସାମରିକ ଓ ସାମାଜିକ ଚିତ୍ରଣ ତଥା ପଥରରେ ଖୋଦିତ ଚକ୍ର, ହସ୍ତୀ, ଅଶ୍ୱ ପ୍ରଭୃତି ସେ ସମୟର ଓଡ଼ିଶାର ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କର କାରିଗରି କୌଶଳର ପରାକାଷ୍ଠାର ପରିଚୟ ଦିଏ । ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ସ୍ମାରକୀ ଓ ବିଶ୍ୱର ସପ୍ତାଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି ।
ଇସ୍ଲାମ୍ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ୍ କୀର୍ତ୍ତି:
ମସ୍ଜିଦ୍ ଓ ଦରଘା: କଟକର ଦରଘା ବଜାରଠାରେ କଦମ୍ରସୁଲ, ଦିଓ୍ୱାନ ବଜାର ଠାରେ ସର୍ବ ପୁରାତନ ତାତର ଖାଁ ମସ୍ଜିଦ୍ ଓ ବାଲୁ ବଜାର ଠାରେ ଜୁମ୍ମା ମସଜିଦ୍ ଅନ୍ୟତମ । କଦମ୍ରସୁଲ ଉଭୟ ମୁସଲମାନ ଓ ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଭାବେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ ।
ଚର୍ଚ୍ଚ: କଟକ ତିନି କୋଣିଆ ବଗିଚାରେ ନିର୍ମିତ ବାପ୍ଟିଷ୍ଟ ଚର୍ଚ୍ଚ ଓ କାଠଯୋଡ଼ି କୂଳରେ ନିର୍ମିତ ରୋମାନ୍ କ୍ୟାଥେଲିକ ଚର୍ଚ୍ଚ ।
ଦୁର୍ଗ: ବାରବାଟୀ ଦୁର୍ଗ, ବାଙ୍କଡ଼ା ଦୁର୍ଗ, ଖୋରଧାଗଡ଼, ଗଡ଼ ମାଣିତ୍ରି, ସାରଙ୍ଗଗଡ଼, ରାଇବଣିଆ ଦୁର୍ଗ, ଅସୁରଗଡ଼ ପ୍ରଭୃତି ।
ଚିତ୍ରକଳା:
ପ୍ରାଗ୍-ଐତିହାସିକ ଚିତ୍ରକଳା: କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲାର ଗୁଡ଼ହାଣ୍ଡି, ନୂଆପଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାର ଯୋଗୀମଠ, ଝାରସୁଗୁଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାର ବିକ୍ରମଖୋଲ୍, ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ମାଣିକମୋଡ଼ା ଓ ଉଷାକୋଠି ପ୍ରଭୃତି ସ୍ଥାନରେ ଆବିଷ୍କୃତ ଚିତ୍ରକଳା ।
ଐତିହାସିକ ଯୁଗର ଚିତ୍ରକଳା: ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଚତୁର୍ଥ-ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀର କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲାର ସୀତାବାଞ୍ଝିଠାରେ ରାବଣଛାୟା ପାହାଡ଼ରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଚିତ୍ରକଳା ।
ମନ୍ଦିର ଚିତ୍ରକଳା: ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର କାନ୍ଥରେ ବୈଷ୍ଣବ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ରାମାନୁଜଙ୍କର ଓଡ଼ିଶାରେ ବୌଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଜୟ ଏବଂ ରାଜା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ କାଞ୍ଚ୍ ବିଜୟର ଚିତ୍ରଣ ।
ପଟ୍ଟଚିତ୍ର: ଓଡ଼ିଶା ଚିତ୍ରକଳାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତାର ପରିଚୟ ଦିଏ । କନାରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପଟ୍ଟ ଉପରେ ଚିତ୍ରକାରମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବଦେବୀ, ରାମାୟଣ, ମହାଭାରତ ଓ ଗୀତାର କଥାବସ୍ତୁ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଘଟଣାବଳୀକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗରେ ଚିତ୍ରିତ କରିଥାନ୍ତି । ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାର ରଘୁରାଜପୁର ଗ୍ରାମରେ ପଟ୍ଟଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ ଏକ କୌଳିକ ବୃତ୍ତି । ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗ୍ରାମଟି ବିଶ୍ୱର ଏକ ଐତିହ୍ୟ ଗ୍ରାମଭାବେ ଘୋଷିତ ହୋଇଛି ।
୫. ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବାଦ୍ୟ
ସଙ୍ଗୀତ:
ଲୋକ ସଙ୍ଗୀତ: ଚମ୍ପୁ, ଛାନ୍ଦ, ଚଉତିଶା, କୋଇଲିଗୀତ, ଜଣାଣ, ଭଜନ ଓଡ଼ିଶାର ଗାଁଗହଳରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଦୃତ ଓ ବ୍ୟବହୃତ ।
ଭକ୍ତି ସଙ୍ଗୀତ: ଜୟଦେବଙ୍କ ଗୀତ-ଗୋବିନ୍ଦ ଓ ସାଲବେଗଙ୍କ ଭଜନ ଓଡ଼ିଶାର ସର୍ବାଦୃତ ଭକ୍ତି ସଙ୍ଗୀତ ।
ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତ: ଏହାର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଐତିହ୍ୟ ରହିଛି ।
ନୃତ୍ୟ:
ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ: ଭାରତର ଏକ ପ୍ରଧାନ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟଭାବେ ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି ।
ମାହାରୀ ଶୈଳୀ: ପୁରାତନ କାଳରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣତି ଜଣାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ଓଡ଼ିଆ ନର୍ତ୍ତକୀମାନେ ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରୁଥିଲେ । ଏହି ନର୍ତ୍ତକୀମାନଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଶୈଳୀକୁ ମାହାରୀ ଶୈଳୀ କୁହାଯାଉଥିଲା । ମାହାରୀ ଶୈଳୀର ନୃତ୍ୟରୁ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ।
ଗୋଟିପୁଅ ନୃତ୍ୟ: ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ଶୈଳୀ ସୃଷ୍ଟିରେ ଗୋଟିପୁଅ ନୃତ୍ୟ ଶୈଳୀର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ରହିଛି ।
ଲୋକନୃତ୍ୟ: ରଣପା ନାଚ, ଚଇତି ଘୋଡ଼ା ନାଚ, ଦଣ୍ଡ ନାଚ, ନାଗା ନାଚ, କେଳା-କେଳୁଣୀ ନାଚ, ଘୁମ୍ରା ନାଚ, ଛଉ ନାଚ, ଡାଲଖାଇ ନାଚ, ରସରକେଲି ନାଚ ।
ଆଦିବାସୀ ନୃତ୍ୟ: କରମା, ଗଦବା, କେଦୁ, ଝୁମର, କୋୟା, ପରଜା ।
ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର: ଡମ୍ଫ, ମୃଦଙ୍ଗ, ଝାଞ୍ଜ, ଢୋଲ, ତୂରୀ, ମହୁରୀ, ଘଣ୍ଟ, ମାଦଳ ଓ ବୀଣା ପ୍ରଧାନ ।
୬. ହସ୍ତଶିଳ୍ପ
ପଥର ଖୋଦେଇ: ପୁରୀ, ଭୁବନେଶ୍ୱର, ଲଳିତଗିରି ଓ ଖୂଚିଙ୍ଗଠାରେ ନିର୍ମିତ ହେଉଛି ।
ଚାନ୍ଦୁଆ: ପିପିଲି ଏହି କଳାପାଇଁ ଖ୍ୟାତିଲାଭ କରିଛି ।
ରୁପା ତାରକାସି: କଟକ ସହରରେ ରୁପା କାରିଗରମାନେ ରୁପାର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଖଚିତ ସୁନ୍ଦର କୋଣାର୍କ ଚକ୍ର, ଦେବା ଦେବୀ ଓ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କର ପ୍ରତିଛବି, ପଶୁପକ୍ଷୀ, ଗଛ, ଡାଳ, ଫୁଲ ପତ୍ର ଏବଂ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ତଥା ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବହାର୍ଯ୍ୟ ବସ୍ତୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାନ୍ତି ।
ଶିଙ୍ଗ କାରିଗରି: ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି ଓ କଟକରେ ଶିଙ୍ଗରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପାନିଆ, ଧୂମପାନ ନଳୀ, କଲମ-ଥାକ, ମହବତି ଥାକ, ପଶୁପକ୍ଷୀ, ଡାଳପତ୍ର ଆଦି ।
କଂସା ପିତ୍ତଳ ସାମଗ୍ରୀ: ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲା ବାଳକାଟି ।
ଡୋକ୍ରାକାମ: ଢେଙ୍କାନାଳ ଜିଲ୍ଲା ।
ଟେରାକୋଟା ଶିଳ୍ପ: କେନ୍ଦୁଝର ଜିଲ୍ଲା ।
ହସ୍ତତନ୍ତ ବସ୍ତ୍ର: ସମ୍ବଲପୁର ଓ ବଲାଙ୍ଗୀରର ପଶାପାଲି ଶାଢ଼ି; ସୋନପୁରର ସୁନା ଓ ଜରି କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଖଚିତ ଶାଢ଼ି; ସମ୍ବଲପୁର, ବଲାଙ୍ଗୀର, ବରଗଡ଼ ଓ ସୋନପୁର ଜିଲ୍ଲାର ବୋମକାଇ ପାଟ; ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା ବ୍ରହ୍ମପୁରର ମଠା ଶାଢ଼ି; କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ନୂଆପାଟଣା ଓ ମାଣିଆବନ୍ଧ ଶାଢ଼ି ଏବଂ ଖୋର୍ଦ୍ଧା ଜିଲ୍ଲାର ଲୁଙ୍ଗି, ଗାମୁଛା ଓ ଶାଢ଼ି କାର୍ପାସ, ଟସର ଓ ରେଶମ ଲୁଗା ।
୭. ସାମୁଦ୍ରିକ ବାଣିଜ୍ୟ
ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶାର ବଣିକ: ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶା ବା କଳିଙ୍ଗର ଅଧିବାସୀମାନେ ବୋଇତରେ ସମୁଦ୍ର ଯାତ୍ରା କରି ବାଲି, ଜାଭା, ସୁମାତ୍ରା, ବୋର୍ଣ୍ଣିଓ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜ ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସୀୟ ଦେଶମାନଙ୍କ ସହିତ ବାଣିଜ୍ୟ କରିବାରେ ସର୍ବ ପ୍ରଥମ ଥିଲେ । ଏହି ବାଣିଜ୍ୟ ଫଳରେ ଓଡ଼ିଆମାନଙ୍କର ଉକ୍ତ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ସାଂସ୍କୃତିକ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା ।
ସାଧବ: ନୌବାଣିଜ୍ୟରେ ଦକ୍ଷତା ଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶାର ବଣିକମାନଙ୍କୁ ସାଧବ କୁହାଯାଉଥିଲା । ସେମାନେ କୃଷିଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ମସଲା ଏବଂ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଓ ହସ୍ତତନ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ସାମଗ୍ରୀଗୁଡ଼ିକୁ ବୋଇତରେ ବହନ କରି ସମୁଦ୍ର ବକ୍ଷରେ ଦୀର୍ଘଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ ।
ପ୍ରମୁଖ ବନ୍ଦର: ତାମ୍ରଲିପ୍ତି, ପାଲୋର, ଦନ୍ତପୁରା, ପିଥୁଣ୍ଡ ଓ ଚେଳିତାଲୋ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଧାନ ବନ୍ଦର ଥିଲା ।
ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ: ଚତୁର୍ଥ—ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀର ଗୁପ୍ତଯୁଗରେ ରଚିତ କାଳିଦାସଙ୍କ ରଘୁବଂଶମ୍ରେ କଳିଙ୍ଗର ରାଜାଙ୍କୁ ମହୋଦଧିପତିଭାବେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି । ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ବୌଦ୍ଧଗ୍ରନ୍ଥ ଆର୍ଯ୍ୟ ମଞ୍ଜୁଶ୍ରୀ ମୂଳକଳ୍ପରେ ଭାରତ ମହାସାଗରର ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜକୁ କଳିଙ୍ଗୋଡ୍ରଦେଶଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।
ସ୍ମାରକୀ: ବୋଇତ ବନ୍ଦାଣ ଓ ବାଲିଯାତ୍ରା ।
୮. ପର୍ବପର୍ବାଣି
ପରିଚୟ: ଓଡ଼ିଶାର ପର୍ବପର୍ବାଣି ସମ୍ବନ୍ଧରେ କୁହାଯାଇଥାଏ “ବାର ମାସରେ ତେର ପର୍ବ” । ଜୈନ, ବୌଦ୍ଧ, ଇସ୍ଲାମ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟଧର୍ମର ପର୍ବ ବ୍ୟତୀତ ଓଡ଼ିଶାର ହିନ୍ଦୁ ମତାବଲମ୍ବୀମାନେ ବର୍ଷକୁ ପ୍ରାୟ ପଚାଶରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପର୍ବ ପାଳନ କରିଥାନ୍ତି ।
ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତି/ବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତି: ବୈଶାଖମାସର ପ୍ରଥମ ଦିନ ପାଳିତ ହେଉଥିବା ଓଡ଼ିଆ ପଞ୍ଜିକାର ନବବର୍ଷର ପ୍ରଥମ ଦିନ ଓ ପ୍ରଥମ ପର୍ବ । ଏହି ପର୍ବରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ବେଲରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପଣା ଦେବୀ ମଙ୍ଗଳାଙ୍କ ନିକଟରେ ସମର୍ପିତ ହେବା ପରେ ସେବନ କରାଯାଏ ।
ଝାମୁଯାତ୍ରା: 'ପାଟୁଆ' ଭାବେ ପରିଚିତ କେତେକ ଭକ୍ତ ଖାଲି ପାଦରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲମ୍ବର ଅଗ୍ନିଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି । ଝଙ୍କଡ଼ର ଶାରଳା, କାକଟପୁରର ମଙ୍ଗଳା ଓ ବାଙ୍କୀର ଚର୍ଚ୍ଚିକା ଠାକୁରାଣୀଙ୍କ ପାଖରେ ହେଉଥିବା ଏହି ଯାତ୍ରା ବିଖ୍ୟାତ ।
ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା: ବୈଶାଖ ମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ତୃତୀୟାରେ ପାଳିତ ହୁଏ । ଏହି ଦିନ ନିବେଶ କରାଯାଇଥିବା ଧନର କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଉଥିବାରୁ ଚାଷୀ ବିଲରେ ବିହନ ବୁଣିବା ଆରମ୍ଭ କରେ । ଏହି ଦିନ ଧନଧାନ୍ୟର ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ । ପୁରୀରେ ରଥଯାତ୍ରାପାଇଁ ଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ତିନି ରଥର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟର ଶୁଭାରମ୍ଭ ହୁଏ ଏବଂ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ଚନ୍ଦନଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ।
ସାବିତ୍ରୀ ବ୍ରତ: ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାସ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ସଧବା ନାରୀମାନେ ପାଳନ କରନ୍ତି ।
ଶୀତଳଷଷ୍ଠୀ: ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଷଷ୍ଠୀତିଥିରେ ପାଳିତ ହୁଏ । ଶିବଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ଥଣ୍ଡା କରିବା ପାଇଁ ପୂର୍ବ ଦିନ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ବିବାହ ସମ୍ପାଦନ କରି ଉକ୍ତ ଦିନ ଶିବପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ନଗର ପରିକ୍ରମା କରାଯାଏ ।
ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା/ସ୍ନାନଯାତ୍ରା: ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାଦିନ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦେବସ୍ନାନ ବା ସ୍ନାନଯାତ୍ରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ ।
ରଜ ପର୍ବ: ଆଷାଢ଼ ମାସର ପ୍ରଥମ ଦିନ ତଥା ବର୍ଷାଋତୁର ଆରମ୍ଭରେ ପାଳିତ ହୁଏ । ଏହି ସମୟରେ ଧରିତ୍ରୀ ରଜସ୍ୱଳା ହୋଇଥାଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ।
ରଥଯାତ୍ରା: ଆଷାଢ଼ମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱିତୀୟା ଦିନ ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବ ତଥା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥଯାତ୍ରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ, ସୁଭଦ୍ରା ଓ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ତିନିରଥର ନାମ ଯଥାକ୍ରମେ ନନ୍ଦିଘୋଷ, ଦର୍ପଦଳନ ଓ ତାଳଧ୍ୱଜ ।
ଚିତାଲାଗି ଅମାବାସ୍ୟା/ଚିତଉ ଅମାବାସ୍ୟା: ଶ୍ରାବଣ ମାସର ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନଟି ପାଳିତ ହୁଏ । ଏହି ଦିନ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚିତାରେ ଭୂଷିତ କରାଯାଏ ଓ ଚିତଉ ପିଠା ଭୋଗ ଦିଆଯାଏ ।
ଗହ୍ମା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା: ଶ୍ରାବଣ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଗହ୍ମା ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଭାବେ ପାଳିତ ହୋଇ ଗାଈ ଓ ବଳଦଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ ଏବଂ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଝୁଲଣଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ ।
ନୂଆଖାଇ: ଭାଦ୍ରବ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପୂର୍ବରୁ ଜ୍ୟୋତିଷମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିରୀକୃତ ହୋଇଥିବା ତିଥିରେ ପାଳିତ ହୁଏ । ଏହି ଦିନ ବର୍ଷର ପ୍ରଥମ ଅମଳର ବା ନୂଆ ଚାଉଳରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅନ୍ନ, କ୍ଷୀରି, ପିଠା ତଥା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଠାକୁରାଣୀଙ୍କ ପାଖରେ ଭୋଗ ଦିଆଯାଏ । ଏହାକୁ ନବାନ୍ନ ଭକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
ଖୁଦୁରୁକୁଣୀ ଓଷା: ଭାଦ୍ରବ ମାସର ପ୍ରତି ରବିବାର ଝିଅମାନେ ପାଳନ କରନ୍ତି ।
ମହାଳୟା ଅମାବାସ୍ୟା: ଆଶ୍ୱିନ ମାସ ଅମାବାସ୍ୟାଦିନ ପାଳନ କରାଯାଇ ତିଥି, ବାର ନିର୍ବିଶେଷରେ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିଆଯାଇଥାଏ ।
କୁମାର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀପୂଜା: ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାଦିନ ପାଳିତ ହୁଏ । ଏହି ଦିନ ଶିବଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁମାର ବା କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଭଳି ସ୍ୱାମୀ ପାଇବାପାଇଁ କୁମାରୀ ଝିଅମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି ଏବଂ ଧନ ସମ୍ପତ୍ତିର ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଜନ୍ମଦିନ ପାଳନ କରାଯାଇ ଗଜାସୀନ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପୂଜା କରାଯାଏ ।
ବଡ଼ ଓଷା: କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ବା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀଦିନ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଧବଳେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟରେ ଧଳାମଣ୍ଡା, ଧଳା ଅଟକାଳି ଭୋଗ ଦିଆଯାଇ ପାଳନ କରାଯାଏ । ଏହାକୁ ଗଜଭୋଗ ଯାତ୍ରା ବା ପିଠାଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ବାଲିଯାତ୍ରା: କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ପାଳିତ ହୁଏ । ଏହି ଦିନ ଓଡ଼ିଶାର ସାଧବ ବୋହୂମାନେ ବାଣିଜ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନୌଯାତ୍ରାରେ ବାହାରୁଥିବା ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କୁ ଫୁଲ, ଦୀପ, ଚନ୍ଦନ, ସିନ୍ଦୂରରେ ବନ୍ଦେଇ ବିଦାୟ ଜଣାଉଥିଲେ । ଏହାର ସ୍ମାରକୀ ସ୍ୱରୂପ ଓଡ଼ିଆମାନେ ସେଦିନ କାଗଜ ବା ସୋଲ ବା କଦଳୀ ବାହୁଙ୍ଗାରୁ ନିର୍ମିତ ଛୋଟ ଛୋଟ ଡଙ୍ଗା ନଦୀ ବା ସମୁଦ୍ରରେ ଭସାଇଥାନ୍ତି ।
ମାଣବସା ଗୁରୁବାର: ମାର୍ଗଶିର ମାସର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁରୁବାର ଦିନ ଶସ୍ୟ ଅମଳର ସଫଳତା ପାଇଁ ଘରେ ଘରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପୂଜା ପାଳିତ ହୁଏ ।
ପ୍ରଥମାଷ୍ଟମୀ: ମାର୍ଗଶିର ମାସର ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ପରିବାରର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସନ୍ତାନର ଦୀର୍ଘ ଓ ସୁସ୍ଥଜୀବନ ପାଇଁ ପାଳିତ ହୁଏ ।
ଶାମ୍ବ ଦଶମୀ: ପୌଷମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦଶମୀ ଦିନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶାମ୍ବ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ କୁଷ୍ଠ ବ୍ୟାଧିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବାର ବିଶ୍ୱାସରେ ଏହିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା କରାଯାଏ । ଏହାକୁ ଶାମ୍ବ ଦଶମୀ କୁହାଯାଏ ।
ଧନୁଯାତ୍ରା: ପୌଷ ମାସର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଦିନ ଧନୁତୀର ଉତ୍ସବକୁ ଭୋଗ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମଥୁରାଯାତ୍ରାର ସ୍ମାରକୀଭାବେ ଧନୁଯାତ୍ରା ପାଳିତ ହୋଇଥାଏ । ବରଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ବରଗଡ଼ ସହର ଧନୁଯାତ୍ରା ଉତ୍ସବପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛି ।
ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତି: ମାଘ ମାସର ପ୍ରଥମଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକର ରାଶିରେ ଅବସ୍ଥାନ କରି କ୍ରମେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଗତିକରିବା ଜଣାପଡ଼େ ଏବଂ ଏହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଉତ୍ତରାୟଣ ଗତି କୁହାଯାଏ । ଏହି ଦିନଟି ଓଡ଼ିଶାରେ ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତିଭାବେ ପାଳନ କରାଯାଏ ।
ବସନ୍ତ ପଞ୍ଚମୀ: ମାଘ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପଞ୍ଚମୀ ଦିନଟି ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦର ଋତୁ ବସନ୍ତର ଆଗମନକୁ ବସନ୍ତ ପଞ୍ଚମୀଭାବେ ପାଳନ କରାଯାଏ । ଏହି ଦିନ ଶ୍ରୀ ବା ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ମୂର୍ତ୍ତି ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପୂଜା କରାଯାଏ ।
ମାଘ ସପ୍ତମୀ: ମାଘ ମାସ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ସପ୍ତମୀ ଦିନ ବ୍ୟାଧି ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପୂଜା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ । କୋଣାର୍କଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ମାଘ ସପ୍ତମୀ ଉତ୍ସବ ଭାରତ ବିଖ୍ୟାତ ।
ଶିବରାତ୍ରି/ଜାଗର: ଫାଲ୍ଗୁନ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଶିବ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ବା ଶିବରାତ୍ରି ବା ଜାଗର ଭାବେ ପାଳିତ ହୁଏ । ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିରରେ ପାଳିତ ଏହି ଉତ୍ସବ ବହୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ଚୈତ୍ର ପର୍ବ: ପୁରାତନ କାଳର ରାଜା ମହାରାଜାଙ୍କ ସମୟରୁ ଚୈତ୍ର ମାସରେ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ଚୈତ୍ରପର୍ବ ପାଳନ କରାଯାଏ ।
ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ: ଚୈତ୍ର ମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଅଷ୍ଟମୀଦିନ ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗରାଜ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ରଥଯାତ୍ରା ଏବଂ ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ ପର୍ବ ପାଳିତ ହୁଏ ।
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବ: ରାକ୍ଷୀ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ, ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ, ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଓ ଦଶହରା, କାଳୀପୂଜା ଓ ଦୀପାବଳୀ, ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ହୋଲି ଏବଂ ରାମ ନବମୀ ପ୍ରଭୃତି ଯଥେଷ୍ଟ ଆଡ଼ମ୍ବର ସହିତ ପାଳନ କରାଯାଏ ।
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)
ପ୍ରଶ୍ନବଳୀ
୧. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ୬୦ ଗୋଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ଯରେ ଲେଖ ।
(କ) ଷୋଡ଼ଶ ଓ ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ କିପରି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ବିକାଶ ହୋଇଥୁଲା ?
ଉତ୍ତର: ଷୋଡ଼ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆରମ୍ଭରେ ପଞ୍ଚସଖା (ବଳରାମ ଦାସ, ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ, ଅନନ୍ତ ଦାସ, ଯଶୋବନ୍ତ ଦାସ ଓ ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଦାସ) ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଧର୍ମ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ । ବଳରାମ ଦାସଙ୍କ 'ଓଡ଼ିଆ ରାମାୟଣ' ଓ ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ 'ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତ' ସର୍ବାଧିକ ଆଦୃତ । ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ କାବ୍ୟଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଏହି ସମୟରେ ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସଙ୍କ 'ରସକଲ୍ଲୋଳ', ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଙ୍କ 'ଲାବଣ୍ୟବତୀ' ଓ ଅଭିମନ୍ୟୁ ସାମନ୍ତସିଂହାରଙ୍କ 'ବିଦଗ୍ଧ ଚିନ୍ତାମଣି' ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଥିଲା ।
(ଖ) ସୋମବଂଶୀ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗଙ୍ଗବଂଶ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଗଜପତି ଯୁଗରେ ନିର୍ମିତ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।
ଉତ୍ତର:
ସୋମବଂଶୀ ରାଜତ୍ୱ କାଳରେ: ଭୁବନେଶ୍ୱରର ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର, ରାଜାରାଣୀ, ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର ଓ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗଙ୍ଗବଂଶର ରାଜତ୍ୱ ସମୟରେ: ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର, ଭୁବନେଶ୍ୱରର ମେଘେଶ୍ୱର, ଅନନ୍ତ ବାସୁଦେବ, ଭାସ୍କରେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ସାରିଦେଉଳ ଏବଂ କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ।
ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଗଜପତି ଶାସନ ସମୟରେ: ଭୁବନେଶ୍ୱରର କପିଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ।
(ଗ) ଓଡ଼ିଶାର ଚିତ୍ରକଳା ବର୍ଦ୍ଧନ କର ।
ଉତ୍ତର: ଓଡ଼ିଶାର ଚିତ୍ରକଳା ପ୍ରାଗ୍-ଐତିହାସିକ ଯୁଗରୁ ପ୍ରଚଳିତ । କଳାହାଣ୍ଡିର ଗୁଡ଼ହାଣ୍ଡି, ନୂଆପଡ଼ାର ଯୋଗୀମଠ, ଝାରସୁଗୁଡ଼ାର ବିକ୍ରମଖୋଲ୍, ସୁନ୍ଦରଗଡ଼ର ମାଣିକମୋଡ଼ା ଓ ଉଷାକୋଠିରେ ପ୍ରାଚୀନ ଚିତ୍ରକଳା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । କେନ୍ଦୁଝରର ସୀତାବାଞ୍ଝିଠାରେ ରାବଣଛାୟା ପାହାଡ଼ରେ ଥିବା ଚିତ୍ରକଳା ଐତିହାସିକ ଯୁଗର ପ୍ରଥମ ଚିତ୍ରକଳା । ପୁରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର କାନ୍ଥରେ ରାମାନୁଜଙ୍କ ବୌଦ୍ଧ ବିଜୟ ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ କାଞ୍ଚ୍ ବିଜୟର ଚିତ୍ରଣ ରହିଛି । ପଟ୍ଟଚିତ୍ର ଓଡ଼ିଶା ଚିତ୍ରକଳାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରତାର ପରିଚୟ ଦିଏ । ରଘୁରାଜପୁର ଗ୍ରାମ ପଟ୍ଟଚିତ୍ର ପାଇଁ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
(ଘ) ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାଚୀନ ନୌବାଣିଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିବରଣୀ ଦିଅ ।
ଉତ୍ତର: ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶାର ଅଧିବାସୀମାନେ ବୋଇତରେ ସମୁଦ୍ର ଯାତ୍ରା କରି ବାଲି, ଜାଭା, ସୁମାତ୍ରା, ବୋର୍ଣ୍ଣିଓ ଆଦି ଦକ୍ଷିଣ ପୂର୍ବ ଏସୀୟ ଦେଶମାନଙ୍କ ସହିତ ବାଣିଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ଏହି ବଣିକମାନଙ୍କୁ 'ସାଧବ' କୁହାଯାଉଥିଲା । ତାମ୍ରଲିପ୍ତି, ପାଲୋର, ଦନ୍ତପୁରା, ପିଥୁଣ୍ଡ ଓ ଚେଳିତାଲୋ ପ୍ରମୁଖ ବନ୍ଦର ଥିଲା । କାଳିଦାସଙ୍କ 'ରଘୁବଂଶମ୍'ରେ କଳିଙ୍ଗ ରାଜାଙ୍କୁ 'ମହୋଦଧିପତି' ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି । କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ପାଳିତ ବାଲିଯାତ୍ରା ଓ ବୋଇତ ବନ୍ଦାଣ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ନୌବାଣିଜ୍ୟର ସ୍ମାରକୀ ।
୨. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ୨୦ ଗୋଟି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ଯରେ ଲେଖ ।
(କ) ଆର୍ଯ୍ୟଭାଷାଭାଷୀମାନେ କେଉଁ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରିବାପାଇଁ ଆସିଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: ଆର୍ଯ୍ୟଭାଷାଭାଷୀମାନେ ଅର୍ଦ୍ଧ-ମାଗଧୀ ଓ ସୌରସେନୀ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ବସତି ସ୍ଥାପନ କରିବାପାଇଁ ଆସିଥିଲେ ।
(ଖ) କେଉଁ ଦୁଇଟି ରଚନା ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ ନମୁନା ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହୁଏ ?
ଉତ୍ତର: ବୌଦ୍ଧ ଚର୍ଯ୍ୟାପଦ ଓ ଦୋହା ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନମୁନା ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହୁଏ ।
(ଗ) ମାର୍କଣ୍ଡ ଦାସଙ୍କ ରଚିତ କେଶବ କୋଇଲିର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ?
ଉତ୍ତର: ମାର୍କଣ୍ଡ ଦାସଙ୍କ ରଚିତ 'କେଶବ-କୋଇଲି' ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ସାଙ୍ଗୀତିକ ଗାଥା କବିତା । ଏହା ଚଉତିଶା ଶୈଳୀରେ ରଚିତ ।
(ଘ) ‘ସମର ତରଙ୍ଗ’ର ରଚୟିତା କିଏ ? ଏହା କାହିଁକି ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟରେ ଏକ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଧୂକାର କରିଛି ?
ଉତ୍ତର: 'ସମର ତରଙ୍ଗ'ର ରଚୟିତା ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରଜନାଥ ବଡ଼ଜେନା । ଏହା ଶୌର୍ଯ୍ୟ ଓ ବୀରତ୍ୱର କବିତା ଭାବେ ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟରେ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛି ।
(ଙ) ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର୍ଙ୍କ କବିତାର ଶୈଳୀ ଓ ବିଷୟର ଭିଭି କ’ଣ ?
ଉତ୍ତର: ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେରଙ୍କ କବିତାର ଶୈଳୀ ଓ ବିଷୟର ଭିତ୍ତି ହେଉଛି ସନେଟ୍ ଓ ଗୀତି କବିତା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ମନୁଷ୍ୟର ଭାବାବେଗକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ।
(ଚ) ବାଲେଶ୍ଵର ଜିଲ୍ଲାର କେଉଁ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ଜୈନ କୀର୍ତି ଦେଖୁବାକୁ ମିଳେ ?
ଉତ୍ତର: ବାଲେଶ୍ୱର ଜିଲ୍ଲାର ଅଯୋଧ୍ୟା, ପୁନ୍ଦଳ, ଭୀମପୁର ଓ ଜଳେଶ୍ୱରଠାରେ ଜୈନ କୀର୍ତ୍ତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
(ଛ) ଭାରତର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ କେତେ ପ୍ରକାର ଓ ସେଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ?
ଉତ୍ତର: ଭାରତର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ ତିନି ପ୍ରକାର: ନାଗର, ବେସର ଓ ଦ୍ରାବିଡ଼ ।
(ଜ) ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାଚୀନ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ କଳାରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଥିବା ୟୁରିଟି ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ନାମ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାଚୀନ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ କଳାରେ ସ୍ଥାନ ପାଇଥିବା ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଡମ୍ଫ, ମୃଦଙ୍ଗ, ଝାଞ୍ଜ, ଢୋଲ, ତୂରୀ, ମହୁରୀ, ଘଣ୍ଟ, ମାଦଳ ଓ ବୀଣା ।
(ଝ) ଓଡ଼ିଶାର କେଉଁ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଶିଙ୍ଗ କାରିଗରି କୌଶଳ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ?
ଉତ୍ତର: ଓଡ଼ିଶାର ପାରଳାଖେମୁଣ୍ଡି ଓ କଟକ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଶିଙ୍ଗ କାରିଗରି କୌଶଳ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
(ଞ) ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶାର ବନ୍ଦର ଗୁଡ଼ିକର ନାମ କ’ଣ ?
ଉତ୍ତର: ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରମୁଖ ବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ତାମ୍ରଲିପ୍ତି, ପାଲୋର, ଦନ୍ତପୁରା, ପିଥୁଣ୍ଡ ଓ ଚେଳିତାଲୋ ।
୩. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଲେଖ।
(କ) କାହାକୁ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ସ୍ଵଦେଶ ସାହିତ୍ୟଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି ?
ଉତ୍ତର: ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀର ଭୁବନେଶ୍ୱର ଉଦୟଗିରିରେ ପାଲି-ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାରେ ଲିଖିତ ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଶିଳାଲେଖକୁ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱଦେଶୀ ସାହିତ୍ୟଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି ।
(ଖ) ରାଣୀଗୁମ୍ଫା କେଉଁ ପାହାଡ଼ରେ ରହିଛି ?
ଉତ୍ତର: ରାଣୀଗୁମ୍ଫା ଉଦୟଗିରି ପାହାଡ଼ରେ ରହିଛି ।
(ଗ) କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାତା କେଉଁ ବଂଶର ରାଜା ଥିଲେ ?
ଉତ୍ତର: କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗଙ୍ଗବଂଶର ରାଜା ଥିଲେ ।
(ଘ) କେବେଠାରୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣର ସମାପ୍ତି ଘଟିଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ୧୫୬୮ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଓଡ଼ିଶା ଆଫଗାନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ହେବା ପରେ ଓଡ଼ିଶାରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣର ସମାପ୍ତି ଘଟିଥିଲା ।
(ଙ) କଟକ ତିନିକୋଣିଆ ବଗିଚାଠାରେ କେଉଁ ଚର୍ଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥିତ ?
ଉତ୍ତର: କଟକ ତିନିକୋଣିଆ ବଗିଚାଠାରେ ବାପ୍ଟିଷ୍ଟ ଚର୍ଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥିତ ।
(ଚ) ‘ପଶାପାଲି’ ଶାଢ଼ି ମୁଖ୍ୟତଃ ଓଡ଼ିଶାର କେଉଁ ଜିଲ୍ଲାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ ?
ଉତ୍ତର: 'ପଶାପାଲି' ଶାଢ଼ି ମୁଖ୍ୟତଃ ଓଡ଼ିଶାର ସମ୍ବଲପୁର ଓ ବଲାଙ୍ଗୀର ଜିଲ୍ଲାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ ।
(ଛ) ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶାର ବଣିକମାନଙ୍କୁ କ’ଣ କୁହାଯାଉଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଶାର ବଣିକମାନଙ୍କୁ 'ସାଧବ' କୁହାଯାଉଥିଲା ।
(ଜ) କେଉଁଠାରେ କଳିଙ୍ଗର ରାଜାଙ୍କୁ ‘ମହୋଦଧୂପତି’ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି ?
ଉତ୍ତର: କାଳିଦାସଙ୍କ 'ରଘୁବଂଶମ୍'ରେ କଳିଙ୍ଗର ରାଜାଙ୍କୁ 'ମହୋଦଧିପତି' ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି ।
(ଝ) ନୂଆଖାଇ ପର୍ବକୁ ଆଉ କ’ଣ କୁହାଯାଏ ?
ଉତ୍ତର: ନୂଆଖାଇ ପର୍ବକୁ 'ନବାନ୍ନ ଭକ୍ଷଣ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
(ଞ) କେଉଁ ଦିନ ବାଲିଯାତ୍ରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ ?
ଉତ୍ତର: କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ବାଲିଯାତ୍ରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ ।
୪. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥୁବା ଚାରିଗୋଟି ବିକଳ୍ପ ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ସଙ୍ଗେ ତା’ର କ୍ରମିକ ନମ୍ବର ବାଛି ଲେଖ ।
(କ) ‘ ବିଲଙ୍କା ରାମାୟଣ’ର ରଚୟିତା କିଏ ?
(i) ବତ୍ସା ଦାସ
(ii) ସାରଳା ଦାସ
(iii) ମାର୍କଣ୍ଡ ଦାସ
(iv) ଅର୍ଜୁନ ଦାସ
ଉତ୍ତର: (ii) ସାରଳା ଦାସ
(ଖ) ‘ତପସ୍ବିନୀ’ କିଏ ରଚନା କରିଥିଲେ ?
(i) ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ
(ii) ରାଧାନାଥ ରାୟ
(iii) ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର
(iv) ନନ୍ଦ କିଶୋର ବଳ
ଉତ୍ତର: (iii) ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର
(ଗ) କେଉଁଗୋଟି ଓଡ଼ିଶାର ସର୍ବ ପ୍ରଥମ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟଭାବେ ପରିଗଣିତ ?
(i) ଧଉଳି ପାହାଡ଼ର ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ ଉପରିଭାଗରେ ହାତୀର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି
(ii) ଖଣ୍ଡଗିରି ଓ ଉଦୟଗିରି ଗୁମ୍ଫାର ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ
(iii) ପର୍ଶୁରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ
(iv) କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ
ଉତ୍ତର: (i) ଧଉଳି ପାହାଡ଼ର ଅଶୋକଙ୍କ ଶିଳାଲେଖ ଉପରିଭାଗରେ ହାତୀର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି
(ଘ) ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର କେଉଁଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ?
(i) ଲଳିତଗିରି
(ii) ଭୁବନେଶ୍ୱର
(iii) ସୀତାବାଞ୍ଝି
(iv) ପୁରୀ
ଉତ୍ତର: (ii) ଭୁବନେଶ୍ୱର
(ଙ) ଭୁବନେଶ୍ୱରର କପିଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର କେଉଁ ରାଜବଂଶର ଶାସନ ସମୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥୁଲା ?
(i) ଭୌମକର
(ii) ସୋମବଂଶୀ
(iii) ଗଙ୍ଗବଂଶ
(iv) ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଗଜପତି
ଉତ୍ତର: (iv) ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ଗଜପତି
(ଚ) ତାତର ଖାଁ ମସ୍ଜିଦ୍ କଟକରେ କେଉଁଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ?
(i) ଦରଘା ବଜାର
(ii) ଦିଓ୍ୱାନ ବଜାର
(iii) ବାଲୁବଜାର
(iv) କାଠଯୋଡ଼ି କୂଳ
ଉତ୍ତର: (ii) ଦିଓ୍ୱାନ ବଜାର
(ଛ) ‘ ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦ’ର ରଚୟିତା କିଏ ?
(i) ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଦାସ
(ii) ଭକ୍ତ ସାଲବେଗ
(iii) ଜୟଦେବ
(iv) ଅଭିମନ୍ୟୁ ସାମନ୍ତସିଂହାର
ଉତ୍ତର: (iii) ଜୟଦେବ
(ଜ) କେଉଁ ନୃତ୍ୟ ଶୈଳୀରୁ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ?
(i) ଦଣ୍ଡନାଚ
(ii) ନାଗନାଚ
(iii) ମାହାରୀନାଚ
(iv) ଛଉନାଚ
ଉତ୍ତର: (iii) ମାହାରୀନାଚ
(ଝ) କେଉଁ ପର୍ବରେ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ତିନି ରଥର ନର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟର ଶୁଭାରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ ?
(i) ବିଷୁବ ସଂକ୍ରାନ୍ତି
(ii) ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା
(iii) ଶୀତଳଷଷ୍ଠୀ
(iv) ଦେବସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା
ଉତ୍ତର: (ii) ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା
(ଞ) କେଉଁ ସ୍ଥାନ ଧନୁଯାତ୍ରା ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛି ?
(i) ସମ୍ବଲପୁର
(ii) ଧବଳେଶ୍ୱର
(iii) ବରଗଡ଼
(iv) ବାଙ୍କୀ
ଉତ୍ତର: (iii) ବରଗଡ଼
୫. ପାଠରେ ଦିଆଯାଇଥୁବା ତୁମ ପାଇଁ କାମ ଗୁଡ଼ିକ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଓ ସହାୟତାରେ ସମ୍ପାଦନ କର ।
ଉତ୍ତର: ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟଭିତ୍ତିକ ପ୍ରଶ୍ନ ଅଟେ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ଓ ସହାୟତାରେ ସମ୍ପାଦନ କରିବାକୁ ହେବ ।
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ:
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ଗଭୀର ଅଧ୍ୟୟନ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ପଢ଼ନ୍ତୁ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ରଖନ୍ତୁ । ଐତିହ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ ଯଥା - ଜଗନ୍ନାଥ ଚେତନା, ସାହିତ୍ୟ, ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ହସ୍ତଶିଳ୍ପ, ପର୍ବପର୍ବାଣି ଇତ୍ୟାଦିକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା କରି ପଢ଼ନ୍ତୁ ।
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକର ସ୍ମରଣ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଷୟର ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ, ନାମ, ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଏବଂ ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ଟିପ୍ପଣୀ ଆକାରରେ ଲେଖନ୍ତୁ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକର ନାମ, ନିର୍ମାଣକାରୀ ବଂଶ ଓ ଅବସ୍ଥିତିକୁ ଏକ ତାଲିକା କରି ମନେ ରଖନ୍ତୁ ।
୩. ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ ଓ ଫ୍ଲୋଚାର୍ଟ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶକୁ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ କିମ୍ବା ଫ୍ଲୋଚାର୍ଟ ଆକାରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ । ଏହା ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସହଜରେ ମନେ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ ।
୪. ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ସମାଧାନ: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ନିଜେ ଲେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ । ଏହା ଆପଣଙ୍କର ଉତ୍ତର ଲେଖିବାର ଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି କରିବ ।
୫. ସମୟ ପରିଚାଳନା: ପରୀକ୍ଷାରେ ସମୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପରିଚାଳନା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ପ୍ରଶ୍ନର ମାର୍କ ଅନୁସାରେ ଉତ୍ତର ଲେଖିବାକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ।
୬. ପୁନରାବୃତ୍ତି (Revision): ପରୀକ୍ଷା ପୂର୍ବରୁ ସମସ୍ତ ବିଷୟକୁ ବାରମ୍ବାର ପୁନରାବୃତ୍ତି କରନ୍ତୁ । ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିବା ଟିପ୍ପଣୀଗୁଡ଼ିକ ପୁନରାବୃତ୍ତି ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ ।
ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Pitfalls):
୧. ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ଦେବା: ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ବିଭିନ୍ନ ରାଜବଂଶର ମନ୍ଦିର, ସାହିତ୍ୟିକଙ୍କ କୃତି କିମ୍ବା ପର୍ବପର୍ବାଣିର ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ଦିଅନ୍ତି । ଏହାକୁ ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍ ।
୨. ନାମ ଓ ସ୍ଥାନ ଭୁଲ୍ କରିବା: ଐତିହାସିକ ନାମ, ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ମନେ ନ ରଖିବା ଏକ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ । ଏଥିପାଇଁ ବାରମ୍ବାର ଅଭ୍ୟାସ ଆବଶ୍ୟକ ।
୩. ଉତ୍ତରକୁ ସୀମିତ ନ ରଖିବା: ପ୍ରଶ୍ନର ମାର୍କ ଅନୁସାରେ ଉତ୍ତରର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ସୀମିତ ନ ରଖିବା । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ୨୦ ଶବ୍ଦର ପ୍ରଶ୍ନରେ ଅଧିକ ଲେଖିବା କିମ୍ବା ୬୦ ଶବ୍ଦର ପ୍ରଶ୍ନରେ କମ୍ ଲେଖିବା ।
୪. କେବଳ ମନେ ରଖିବା: ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ କେବଳ ମନେ ନ ରଖି ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ । ଐତିହ୍ୟର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗ କିପରି ପରସ୍ପର ସହିତ ଜଡ଼ିତ, ତାହା ବୁଝିବା ଦରକାର ।
୫. ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଲେଖା: ଉତ୍ତର ଲେଖିବା ସମୟରେ ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପରିଷ୍କାର ହେବା ଦରକାର । ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଲେଖା ମାର୍କ କମାଇପାରେ ।
୬. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ବାହାରୁ ତଥ୍ୟ ଯୋଡ଼ିବା: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ଥିବା ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତୁ । ଅଧିକ ମାର୍କ ପାଇବା ଆଶାରେ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ବାହାରୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ତଥ୍ୟ ଯୋଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ସମୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)