ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: History
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 HistPol Ch16 Pol Ch01 L01 Fundamental Rights
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ସର୍ବାଙ୍ଗୀନ ବିକାଶ ପାଇଁ ମୌଳିକ ଅଧିକାରର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ । ଏହା ରାଷ୍ଟ୍ରର ଯଥେଚ୍ଛାଚାର କ୍ଷମତାକୁ ସଙ୍କୁଚିତ କରି ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ତୃତୀୟ ଭାଗରେ ଧାରା ୧୨ ରୁ ୩୫ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ସାତଗୋଟି ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଥିବାବେଳେ, ୧୯୭୮ ମସିହାର ୪୪ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପତ୍ତିଗତ ଅଧିକାରକୁ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ତାଲିକାରୁ ବାଦ ଦିଆଯିବା ପରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଛଅଗୋଟି ମୌଳିକ ଅଧିକାର ରହିଛି । ଏହି ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଲକ୍ଷଣ, ପ୍ରକାରଭେଦ, ସୀମାବଦ୍ଧତା ଏବଂ ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରତିକାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସମ୍ପର୍କରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି ।
ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Architecture):
ମୌଳିକ ଅଧିକାର (Fundamental Rights)
│
├── ପରିଚୟ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ
│ ├── ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ବିକାଶ ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ
│ └── ରାଷ୍ଟ୍ରର ଯଥେଚ୍ଛାଚାର କ୍ଷମତାକୁ ସଙ୍କୁଚିତ କରେ
│
├── ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଲକ୍ଷଣ
│ ├── ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ
│ ├── ସରକାରଙ୍କ ଯଥେଚ୍ଛାଚାର ଉପରେ ଅଙ୍କୁଶ
│ ├── ସାଧାରଣ ଆଇନ ବଳରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅସମ୍ଭବ
│ ├── ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ
│ ├── ନିରଙ୍କୁଶ ନୁହେଁ (ସୀମାବଦ୍ଧତା)
│ ├── ସଂସଦ ଦ୍ୱାରା ସଙ୍କୁଚିତ/ପ୍ରତ୍ୟାହାର ସମ୍ଭବ
│ └── ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ପ୍ରତିପାଦନୀୟ (Justiciable)
│
├── ପ୍ରକାର ଭେଦ (ବର୍ତ୍ତମାନ ୬ଟି)
│ ├── ୧. ସମାନତାର ଅଧିକାର (ଧାରା ୧୪-୧୮)
│ │ ├── ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା
│ │ ├── ଭେଦଭାବ ନିଷେଧ
│ │ ├── ସରକାରୀ ନିଯୁକ୍ତିରେ ସମାନ ସୁଯୋଗ
│ │ ├── ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ନିବାରଣ
│ │ └── ଉପାଧି ଉଚ୍ଛେଦ
│ │
│ ├── ୨. ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର (ଧାରା ୧୯-୨୨)
│ │ ├── ଧାରା ୧୯: ୬ ପ୍ରକାର ସ୍ୱାଧୀନତା (ଭାଷଣ, ସମାବେଶ, ସଂଘ, ବିଚରଣ, ବସବାସ, ବୃତ୍ତି)
│ │ ├── ଧାରା ୨୦: ଅପରାଧ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡରୁ ସୁରକ୍ଷା
│ │ ├── ଧାରା ୨୧: ଜୀବନ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା
│ │ └── ଧାରା ୨୧(କ): ଶିକ୍ଷାଲାଭ ଅଧିକାର
│ │
│ ├── ୩. ଶୋଷଣ ବିରୋଧରେ ଅଧିକାର (ଧାରା ୨୩-୨୪)
│ │ ├── ମଣିଷ କିଣାବିକା ଓ ବେଠି ନିଷେଧ
│ │ └── ଶିଶୁ ଶ୍ରମିକ ନିଷେଧ
│ │
│ ├── ୪. ଧର୍ମଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର (ଧାରା ୨୫-୨୮)
│ │ ├── ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ, ଆଚରଣ, ପ୍ରଚାରର ସ୍ୱାଧୀନତା
│ │ ├── ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପରିଚାଳନା
│ │ ├── ଧାର୍ମିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କର ନିଷେଧ
│ │ └── ସରକାରୀ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷା ନିଷେଧ
│ │
│ ├── ୫. ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଅଧିକାର (ଧାରା ୨୯-୩୦)
│ │ ├── ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଭାଷା, ଲିପି, ସଂସ୍କୃତିର ସୁରକ୍ଷା
│ │ └── ସଂଖ୍ୟାଲଘୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ପରିଚାଳନା
│ │
│ └── ୬. ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରତିକାରର ଅଧିକାର (ଧାରା ୩୨)
│ ├── ୫ ପ୍ରକାର ରିଟ୍ (ବନ୍ଦୀ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷୀକରଣ, ପରମାଦେଶ, ପ୍ରତିଷେଧ, ଅଧିକାର ପୃଚ୍ଛା, ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷଣ)
│ └── ଜନସ୍ୱାର୍ଥ ମାମଲା (PIL)
│
└── ମୌଳିକ ଅଧିକାରର ବିଶେଷତ୍ୱ ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା
├── କେଶବାନନ୍ଦ ଭାରତୀ ମାମଲା (ମୌଳିକ ଗଠନ)
├── ନ୍ୟାୟିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପରିସର ବୃଦ୍ଧି (ସୂଚନା ଅଧିକାର, ଶିକ୍ଷା ଅଧିକାର)
└── ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିଲମ୍ବନ
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)
ମୌଳିକ ଅଧିକାର (Fundamental Rights)
୨.୧ ପରିଚୟ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ:
ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ସର୍ବାଙ୍ଗୀନ ବିକାଶ । ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ବିକାଶ ତା'ର ସ୍ୱାଧୀନତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରର କ୍ଷମତା ମଧ୍ୟରେ ଭାରସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ । ଏହି ଭାରସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଦ୍ୱାରା ନାଗରିକ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ବିକାଶ କରିବା ସହିତ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଯଥେଚ୍ଛାଚାର କ୍ଷମତାକୁ ସଙ୍କୁଚିତ କରିଥାଏ । ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ତୃତୀୟ ଭାଗରେ ଧାରା ୧୨ ରୁ ୩୫ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ଏଗୁଡ଼ିକ ଆମେରିକାର 'ଅଧିକାର ସମ୍ପର୍କିତ ଆଇନ' (Bill of Rights) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ । ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମୌଳିକ ଅଧିକାର କୁହାଯାଏ, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକର ଉତ୍ତମ ଜୀବନଯାପନ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକ କାହାରି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଇଚ୍ଛାରେ ସଂଶୋଧିତ ବା ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ ।
୨.୨ ମୌଳିକ ଅଧିକାରର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଲକ୍ଷଣ:
୧. ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ।
୨. ସରକାରଙ୍କର ଯଥେଚ୍ଛାଚାର ଶାସନ ଉପରେ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଅଙ୍କୁଶ ଲଗାଇଥାଏ ।
୩. ଏହି ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକର ପରିବର୍ତ୍ତନ ବା ପ୍ରତ୍ୟାହାର ସାଧାରଣ ଆଇନ ବଳରେ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ ।
୪. ଭାରତର ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମାନ ଭାବରେ ଏହି ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ ।
୫. ଏହି ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ନିରଙ୍କୁଶ ନୁହେଁ । ଜରୁରୀ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଓ ପ୍ରତିଷେଧମୂଳକ ଅଟକ (Preventive Detention) ଆଇନ ବଳରେ ଏହି ଅଧିକାରକୁ ସାମୟିକ ଭାବେ ସଙ୍କୁଚିତ ବା ସ୍ଥଗିତ ବା ନିଲମ୍ବିତ ରଖାଯାଇପାରିବ ।
୬. ସମ୍ବିଧାନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ମୌଳିକ ଅଧିକାରକୁ ସଙ୍କୁଚିତ ବା ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବା କ୍ଷମତା କେବଳ ଭାରତର ସଂସଦ (Parliament)ର ରହିଛି ।
୭. ଏହି ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ପ୍ରତିପାଦନୀୟ (Justiciable) । ମୌଳିକ ଅଧିକାର କ୍ଷୁଣ୍ଣ ହେଲେ ନାଗରିକ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ତାହାର ପ୍ରତିକାର କରିପାରିବ ।
୮. ନାଗରିକର ମୌଳିକ ଅଧିକାରକୁ କ୍ଷୁଣ୍ଣ କରୁଥିବା ଯେକୌଣସି ଆଇନକୁ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଅସିଦ୍ଧ ଘୋଷଣା କରିପାରିବ ।
୨.୩ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକାର ଭେଦ:
ପ୍ରଥମେ ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ସାତଗୋଟି ମୌଳିକ ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା । ୧୯୭୮ ମସିହାର ୪୪ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପତ୍ତିଗତ ଅଧିକାର (Right to Property)କୁ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ତାଲିକାରୁ ବାଦ ଦିଆଯାଇ ଧାରା ୩୦୦(କ) ଅନୁସାରେ ଏକ ଆଇନଗତ ଅଧିକାରରେ ପରିଣତ କରାଗଲା । ସୁତରାଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକମାନେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଛଅଗୋଟି ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି:
୧. ସମାନତାର ଅଧିକାର (Right to Equality) (ଧାରା ୧୪ ରୁ ଧାରା ୧୮):
ଏହି ଅଧିକାର ଅନୁସାରେ:
୨. ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର (Right to Freedom) (ଧାରା ୧୯ ରୁ ଧାରା ୨୨):
ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୧୯ ରେ ପ୍ରଥମେ ସାତଗୋଟି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର ଦିଆଯାଇଥିଲା । ମାତ୍ର ୧୯୭୮ ମସିହାର ୪୪ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ ମାଧ୍ୟମରେ ସମ୍ପତ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାରକୁ ବାଦ ଦିଆଯିବା ପରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ନାଗରିକମାନେ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ଛଅଗୋଟି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି:
୩. ଶୋଷଣ ବିରୋଧରେ ଅଧିକାର (Right against Exploitation) (ଧାରା ୨୩ ରୁ ଧାରା ୨୪):
୪. ଧର୍ମଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର (Right to Freedom of Religion) (ଧାରା ୨୫ ରୁ ଧାରା ୨୮):
ଭାରତ ଏକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ରାଷ୍ଟ୍ର ହୋଇଥିବାରୁ ରାଷ୍ଟ୍ର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମର ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା କରିବ ନାହିଁ ।
୫. ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ ଅଧିକାର (Cultural and Educational Rights) (ଧାରା ୨୯ ରୁ ଧାରା ୩୦):
ଭାରତରେ ବାସ କରୁଥିବା ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଗୋଷ୍ଠୀର ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ସ୍ୱାର୍ଥରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହି ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି ।
୬. ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରତିକାରର ଅଧିକାର (Right to Constitutional Remedies) (ଧାରା ୩୨):
ଏହି ଅଧିକାର ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨ରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି । ଏହି ଧାରା ଅନୁଯାୟୀ ଜଣେ ନାଗରିକ ନିଜର ମୌଳିକ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଦାଲତର ସାହାଯ୍ୟ ନେଇ ପାରିବ । ଉପରୋକ୍ତ ପାଞ୍ଚଗୋଟି ମୌଳିକ ଅଧିକାର କ୍ଷୁଣ୍ଣ ହେଲେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକ ଏହାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଭାରତର ଉଚ୍ଚତମ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court of India) ଓ ରାଜ୍ୟର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (State High Court) ରେ ସିଧାସଳଖ ଆବେଦନ କରି ପାରିବେ । ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ଉଚ୍ଚତମ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଓ ରାଜ୍ୟର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ପାଞ୍ଚପ୍ରକାର 'ରିଟ୍' (writ) ବା 'ହୁକୁମନାମା' ବା 'ନିର୍ଦ୍ଦେଶନାମା' ଜାରି କରିପାରିବେ । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
ଏହି ହୁକୁମନାମା ପାଳନ କରିବାକୁ ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ବାଧ୍ୟ । କେବଳ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିବା ନାଗରିକ ବା ଗୋଷ୍ଠୀ ନୁହେଁ, ଯେକୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଚାହିଁଲେ ଏଥିପାଇଁ ଅଦାଲତ ବା କୋର୍ଟକୁ ଯାଇପାରନ୍ତି । ଏହିପରି ଜନସ୍ୱାର୍ଥ ଜଡ଼ିତ ମାମଲାକୁ 'ଜନସ୍ୱାର୍ଥ ମାମଲା' (Public Interest Litigation - PIL) କୁହାଯାଏ । ସମ୍ବାଦପତ୍ର, ଟି.ଭି. ଚ୍ୟାନେଲ୍ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସୂତ୍ରରୁ ଯଦି ହାଇକୋର୍ଟ ବା ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟର ବିଚାରପତିମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଗୋଚର ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ 'ଜନସ୍ୱାର୍ଥ ମାମଲା' ରୂପେ ବିଚାରପତିମାନେ ବିଚାର ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଆନ୍ତି ।
୨.୪ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକର ବିଶେଷତ୍ୱ:
୨.୫ ମୌଳିକ ଅଧିକାରର ସୀମାବଦ୍ଧତା:
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)
୧. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ୬୦ ଗୋଟି ଶବ୍ଦରେ ଲେଖ ।
(କ) ଭାରତ ସମ୍ବିଧାନର ତୃତୀୟ ଭାଗରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକୁ କାହିଁକି ମୌଳିକ ଅଧିକାର କୁହାଯାଏ ?
ଉତ୍ତର: ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ତୃତୀୟ ଭାଗରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକୁ ମୌଳିକ ଅଧିକାର କୁହାଯାଏ, କାରଣ:
୧. ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକର ଉତ୍ତମ ଜୀବନଯାପନ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ।
୨. ଏହି ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ କାହାରି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଇଚ୍ଛାରେ ସଂଶୋଧିତ ବା ସଙ୍କୁଚିତ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ ।
୩. ଏଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିକାଶ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ।
୪. ଏହି ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ସରକାରଙ୍କର ଯଥେଚ୍ଛାଚାର ଶାସନ ଉପରେ ଅଙ୍କୁଶ ଲଗାଇଥାଏ ।
୫. ଏଗୁଡ଼ିକ ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ପ୍ରତିପାଦନୀୟ ଅଟେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏହାର ଉଲ୍ଲଂଘନ ହେଲେ ନାଗରିକ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଆଶ୍ରୟ ନେଇପାରିବ ।
(ଖ) ଭାରତୀୟ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦତ୍ତ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକର ଲକ୍ଷଣ ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: ଭାରତୀୟ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦତ୍ତ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:
୧. ଏଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟକ୍ତିର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ।
୨. ଏହି ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ସରକାରଙ୍କର ଯଥେଚ୍ଛାଚାର ଶାସନ ଉପରେ ଅଙ୍କୁଶ ଲଗାଇଥାଏ ।
୩. ଏଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣ ଆଇନ ବଳରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବା ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ ।
୪. ଭାରତର ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ବିଶେଷରେ ସମାନ ଭାବରେ ଏହି ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ ।
୫. ଏହି ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ନିରଙ୍କୁଶ ନୁହେଁ ଏବଂ ଜରୁରୀ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସାମୟିକ ଭାବେ ନିଲମ୍ବିତ ହୋଇପାରିବ ।
୬. ଏଗୁଡ଼ିକ ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ପ୍ରତିପାଦନୀୟ ଅଟେ ।
(ଗ) ଭାରତୀୟ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ସମାନତାର ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ସଂକ୍ଷେପରେ ଆଲୋଚନା କର ।
ଉତ୍ତର: ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୧୪ ରୁ ୧୮ ମଧ୍ୟରେ ସମାନତାର ଅଧିକାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଏହି ଅଧିକାର ଅନୁସାରେ:
୧. ଆଇନ ଆଗରେ ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ସମାନ ଏବଂ ଆଇନର ସମାନ ସୁରକ୍ଷା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ।
୨. ଜାତି, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ, ଲିଙ୍ଗ ଓ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଭିତ୍ତିରେ କୌଣସି ନାଗରିକ ପ୍ରତି ଭେଦଭାବ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ । ତେବେ ଶିଶୁ, ମହିଳା, ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଜନଜାତିଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇପାରିବ ।
୩. ସରକାରୀ ଚାକିରି ତଥା ନିଯୁକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରାଯିବ ।
୪. ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ନିବାରଣ କରାଯିବା ସହିତ ଏହାର ବିଲୋପ ସାଧନ କରାଯାଇଛି ।
୫. ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଆଳଙ୍କାରିକ ଉପାଧିଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଛେଦ କରାଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଶିକ୍ଷାଗତ ଓ ସାମରିକ ଉପାଧି ତଥା ଭାରତରତ୍ନ, ପଦ୍ମ ପୁରସ୍କାର ଭଳି ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇପାରିବ ।
୨. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ୨୦ ଗୋଟି ଶବ୍ଦରେ ଲେଖ ।
(କ) ଭାରତ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨ରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ପାଞ୍ଚଗୋଟି ହୁକୁମନାମା ବା ‘ରିଟ୍’ (writ) ର ନାମ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: ଭାରତ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨ରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ପାଞ୍ଚଗୋଟି ହୁକୁମନାମା ବା 'ରିଟ୍' ହେଲା:
୧. ବନ୍ଦୀ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷୀକରଣ (Habeas Corpus)
୨. ପରମାଦେଶ (Mandamus)
୩. ପ୍ରତିଷେଧ (Prohibition)
୪. ଅଧିକାର ପୃଚ୍ଛା (Quo Warranto)
୫. ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷଣ (Certiorari)
(ଖ) ଜଣେ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକଙ୍କର ମୌଳିକ ଅଧିକାର କ୍ଷୁଣ୍ଣ ହେଲେ ସେଗୁଡ଼ିକର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ କ’ଣ କରିବେ ?
ଉତ୍ତର: ଜଣେ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକଙ୍କର ମୌଳିକ ଅଧିକାର କ୍ଷୁଣ୍ଣ ହେଲେ ସେ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୩୨ ଅନୁଯାୟୀ ସିଧାସଳଖ ଭାରତର ଉଚ୍ଚତମ ନ୍ୟାୟାଳୟ (Supreme Court) କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ (High Court) ରେ ଆବେଦନ କରିପାରିବେ ।
(ଗ) ‘ଜନସ୍ୱାର୍ଥ ମାମଲା’ (P.I.L) କହିଲେ, ତୁମେ କ’ଣ ବୁଝ ?
ଉତ୍ତର: ଜନସ୍ୱାର୍ଥ ମାମଲା (Public Interest Litigation - PIL) ହେଉଛି ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯେଉଁଥିରେ କେବଳ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଯେକୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ବା ଗୋଷ୍ଠୀ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ ଜଡ଼ିତ ମାମଲା ପାଇଁ ଅଦାଲତର ଆଶ୍ରୟ ନେଇପାରିବେ । ସମ୍ବାଦପତ୍ର ବା ଟି.ଭି. ଚ୍ୟାନେଲ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଏପରି ମାମଲାକୁ ବିଚାର ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି ।
(ଘ) କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ସାମୟିକ ଭାବେ ସ୍ଥଗିତ ରଖାଯାଏ ?
ଉତ୍ତର: ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି (Emergency) ଏବଂ ପ୍ରତିଷେଧମୂଳକ ଅଟକ (Preventive Detention) ଆଇନ ବଳରେ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ସାମୟିକ ଭାବେ ସ୍ଥଗିତ ବା ନିଲମ୍ବିତ ରଖାଯାଇପାରେ । ଏହା ରାଷ୍ଟ୍ରର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଶାନ୍ତିଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା ପାଇଁ କରାଯାଏ ।
(ଙ) ଧର୍ମଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: ଭାରତ ଏକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ରାଷ୍ଟ୍ର ହୋଇଥିବାରୁ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୨୫ ରୁ ୨୮ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ଏହା ଅନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକ ନିଜ ବିବେକ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ, ଆଚରଣ ଓ ପ୍ରଚାର କରିପାରିବ । ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ପରିଚାଳନା କରିପାରିବ । କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ କର ଆଦାୟ କରାଯିବ ନାହିଁ ଏବଂ ସରକାରୀ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନରେ ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯିବ ନାହିଁ ।
(ଚ) ଆମ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୧୯ରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ଛଅଗୋଟି ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର ସଂକ୍ଷେପରେ ବୁଝାଇ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: ଆମ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୧୯ରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ଛଅଗୋଟି ସ୍ୱାଧୀନତା ହେଲା:
୧. ଭାଷଣ ତଥା ମତାମତ ପ୍ରକାଶ କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତା ।
୨. ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଓ ନିରସ୍ତ୍ର ହୋଇ ସମାବେଶରେ ମିଳିତ ହେବାର ସ୍ୱାଧୀନତା ।
୩. ସଂଘ ବା ସମିତି ଗଠନର ସ୍ୱାଧୀନତା ।
୪. ଭାରତ ଭୂଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଅବାଧ ବିଚରଣର ସ୍ୱାଧୀନତା ।
୫. ଭାରତରେ ଯେକୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ବସବାସ କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତା ।
୬. ଯେକୌଣସି ବୃତ୍ତି, ଜୀବିକା, ବାଣିଜ୍ୟ ଓ ବ୍ୟବସାୟ କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତା ।
୩. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଲେଖ ।
(କ) ସମ୍ବିଧାନର କେଉଁ ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଅଛି ?
ଉତ୍ତର: ସମ୍ବିଧାନର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଅଛି ।
(ଖ) କେଉଁ ନ୍ୟାୟାଳୟ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର: ଉଚ୍ଚତମ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଓ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ।
(ଗ) ଭାରତରେ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକୁ ସଙ୍କୁଚିତ ଓ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବା କ୍ଷମତା କାହାର ଅଛି ?
ଉତ୍ତର: ଭାରତରେ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକୁ ସଙ୍କୁଚିତ ଓ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବା କ୍ଷମତା କେବଳ ଭାରତର ସଂସଦର ଅଛି ।
(ଘ) ‘ଭାରତ ଏକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ରାଷ୍ଟ୍ର’ – ଏହାର ସୂଚନା କେଉଁ ମୌଳିକ ଅଧିକାରରୁ ମିଳୁଅଛି ?
ଉତ୍ତର: ‘ଭାରତ ଏକ ଧର୍ମନିରପେକ୍ଷ ରାଷ୍ଟ୍ର’ – ଏହାର ସୂଚନା ଧର୍ମଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାରରୁ ମିଳୁଅଛି ।
(ଙ) କେଉଁ କାରଣରୁ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର ଉପରେ ରାଷ୍ଟ୍ର କଟକଣା ଜାରି କରିପାରିବ ?
ଉତ୍ତର: ରାଷ୍ଟ୍ରର ଐକ୍ୟ ଓ ନିରାପତ୍ତା, ଶାନ୍ତି ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ରକ୍ଷା, ନୈତିକତା ଓ ବିଦେଶୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ସହିତ ବନ୍ଧୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କ ରକ୍ଷା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସ୍ୱାଧୀନତାର ଅଧିକାର ଉପରେ ରାଷ୍ଟ୍ର କଟକଣା ଜାରି କରିପାରିବ ।
(ଚ) ଆମ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ‘ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ପ୍ରତିପାଦନୀୟ’ ବୋଲି ତୁମେ କିପରି ଜାଣୁଛ ?
ଉତ୍ତର: ଆମ ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷୁଣ୍ଣ ହେଲେ ନାଗରିକ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ତାହାର ପ୍ରତିକାର କରିପାରୁଥିବାରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ‘ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ପ୍ରତିପାଦନୀୟ’ ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ ।
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
୪.୧ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି ରଣନୀତି (Exam Preparation Strategies):
୧. ଧାରାଗୁଡ଼ିକ ମନେରଖନ୍ତୁ: ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ କେଉଁ ଧାରା (Articles) ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆସୁଛି, ତାହା ମନେରଖିବା ଜରୁରୀ । ବିଶେଷକରି ଧାରା ୧୪-୧୮ (ସମାନତା), ୧୯-୨୨ (ସ୍ୱାଧୀନତା), ୨୩-୨୪ (ଶୋଷଣ ବିରୋଧୀ), ୨୫-୨୮ (ଧର୍ମଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା), ୨୯-୩୦ (ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଶିକ୍ଷାଗତ) ଏବଂ ୩୨ (ସାମ୍ବିଧାନିକ ପ୍ରତିକାର) ।
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକୁ ଟିପ୍ପଣୀ କରନ୍ତୁ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକ ଅଧିକାରର ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖି ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ସମାନତାର ଅଧିକାରରେ ଆଇନ ଆଗରେ ସମାନତା, ଭେଦଭାବ ନିଷେଧ, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ନିବାରଣ ଇତ୍ୟାଦି ।
୩. ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଓ ସୀମାବଦ୍ଧତା: ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୌଳିକ ଅଧିକାରର କିଛି ବ୍ୟତିକ୍ରମ ବା ସୀମାବଦ୍ଧତା ରହିଛି । ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ମନେରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଯେପରିକି, ସ୍ୱାଧୀନତା ଅଧିକାର ଉପରେ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ କଟକଣା ଏବଂ ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିଲମ୍ବନ ।
୪. ରିଟ୍ (Writs) ଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝନ୍ତୁ: ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ରିଟ୍ (ବନ୍ଦୀ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷୀକରଣ, ପରମାଦେଶ, ପ୍ରତିଷେଧ, ଅଧିକାର ପୃଚ୍ଛା, ଉତ୍ପ୍ରେକ୍ଷଣ) ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତୁ ।
୫. ସଂଶୋଧନ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାମଲା: ୪୪ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପତ୍ତିଗତ ଅଧିକାରର ବିଲୋପ ଏବଂ କେଶବାନନ୍ଦ ଭାରତୀ ମାମଲାର 'ମୌଳିକ ଗଠନ' (Basic Structure) ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ମନେରଖନ୍ତୁ ।
୬. ପୂର୍ବ ବର୍ଷର ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ: ପୂର୍ବ ବର୍ଷର ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନର ପ୍ରକାର ଓ ଉତ୍ତର ଲେଖିବାର ଶୈଳୀ ବିଷୟରେ ଧାରଣା ମିଳିବ ।
୪.୨ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Student Errors):
୧. ଧାରାଗୁଡ଼ିକର ଭୁଲ୍ ଉଲ୍ଲେଖ: ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଧାରାଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଲ୍ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଏକ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଧିକାର ପାଇଁ ସଠିକ୍ ଧାରା ସଂଖ୍ୟା ମନେରଖିବା ଜରୁରୀ ।
୨. ସମ୍ପତ୍ତିଗତ ଅଧିକାରକୁ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଭାବିବା: ୧୯୭୮ ମସିହାରେ ଏହାକୁ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ତାଲିକାରୁ ବାଦ ଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଛାତ୍ର ଏହାକୁ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଭାବି ଭୁଲ୍ କରନ୍ତି ।
୩. ମୌଳିକ ଅଧିକାରର ନିରଙ୍କୁଶତା: ମୌଳିକ ଅଧିକାରଗୁଡ଼ିକ ନିରଙ୍କୁଶ ନୁହେଁ ଏବଂ ଏହା ଉପରେ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ କଟକଣା ଲଗାଯାଇପାରିବ, ଏହି ତଥ୍ୟକୁ ଭୁଲିଯିବା ।
୪. ରିଟ୍ ଗୁଡ଼ିକର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାକୁ ନବୁଝିବା: ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ରିଟ୍ କେଉଁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଜାରି କରାଯାଏ, ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ନବୁଝିବା ।
୫. ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିଲମ୍ବନ: ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତିରେ କେଉଁ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ନିଲମ୍ବିତ ହୁଏ ଓ କେଉଁଟି ନୁହେଁ, ତାହାକୁ ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ରହିବା । (ଧାରା ୨୦ ଓ ୨୧ କେବେ ନିଲମ୍ବିତ ହୁଏ ନାହିଁ) ।
୬. ଉତ୍ତରରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତତା ଅଭାବ: ପ୍ରଶ୍ନର ମାର୍କ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତର ଲେଖିବା । ୬୦ ଶବ୍ଦ, ୨୦ ଶବ୍ଦ ବା ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟର ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ଅଧିକ ବା କମ୍ ଲେଖିବା ଦ୍ୱାରା ମାର୍କ କଟିପାରେ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App