ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: History
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 HistPol Ch17 Pol Ch01 L02 Fundamental Duties
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଏକ ଅଭିନବ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଯାହା ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଦେଶ ପ୍ରତି ସେମାନଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ବିଷୟରେ ସଚେତନ କରାଇଥାଏ । ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପରସ୍ପର ପରିପୂରକ । କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ ବିନା ଅଧିକାରର ସୁଫଳ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ଏକ ଆଦର୍ଶ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନ ପାଇଁ ଉଭୟର ସୁସମନ୍ୱୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ।
ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ କୌଣସି ବ୍ୟବସ୍ଥା ନଥିଲା । ୧୯୭୬ ମସିହାରେ ସ୍ୱରଣ ସିଂହ କମିଟିର ସୁପାରିସ କ୍ରମେ, ୪୨ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ବିଧାନର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ (କ) ର ଧାରା ୫୧(କ) ରେ ୧୦ଟି ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଯୋଗ କରାଯାଇଥିଲା । ପରେ ୨୦୦୨ ମସିହାର ୮୬ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ଆଉ ଗୋଟିଏ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଯୋଗ କରାଯିବା ଫଳରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ମୋଟ ୧୧ଟି ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରହିଛି । ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏବଂ ଏହାକୁ ପାଳନ ନକଲେ କୌଣସି ଆଇନଗତ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ । ଏଗୁଡ଼ିକ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଦେଶପ୍ରେମୀ କରିବା ସହ ସମାଜରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।
ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map):
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)
୨.୧ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ପରିଚୟ (Introduction to Fundamental Duties)
ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପରସ୍ପରର ପରିପୂରକ । କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ ନକରି ଅଧିକାର ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରିବ ନାହିଁ । ବ୍ୟକ୍ତିର ବିକାଶ ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ର ଯେଉଁଭଳି ଅଧିକାର ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ, ଠିକ୍ ସେହିଭଳି ରାଷ୍ଟ୍ରର ସୁପରିଚାଳନା ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିଠାରୁ କିଛି ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଆଶା କରିଥାଏ । ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସୁସମନ୍ୱୟ ଏକ ଆଦର୍ଶ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।
୨.୨ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Historical Background of Fundamental Duties)
୨.୩ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ (Key Characteristics of Fundamental Duties)
୧. ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ନୁହେଁ, ବରଂ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ।
୨. ବିଦେଶୀ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଲାଗୁ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ଏହା କେବଳ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ।
୩. କୌଣସି ଭାରତୀୟ ନାଗରିକ ଏହି ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ ନ କଲେ, ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ କୌଣସି ଆଇନଗତ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ । (ଏହା ଅଣ-ନ୍ୟାୟୋଚିତ ବା Non-justiciable) ।
୨.୪ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ୧୧ଟି ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ (The 11 Fundamental Duties of Indian Citizens)
ଧାରା ୫୧(କ) ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକଙ୍କର ନିମ୍ନଲିଖିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରହିଛି:
(କ) ସମ୍ବିଧାନକୁ ମାନି ଚଳିବା ଏବଂ ଏହାର ଆଦର୍ଶ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଜାତୀୟ ପତାକା ଓ ଜାତୀୟ–ସଙ୍ଗୀତକୁ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ।
(ଖ) ଯେଉଁସବୁ ମହନୀୟ ଆଦର୍ଶ ଆମ ଜାତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମକୁ ଅନୁପ୍ରାଣିତ କରିଥିଲା, ତାହାକୁ ସ୍ମରଣ ଓ ଅନୁସରଣ କରିବା ।
(ଗ) ଭାରତର ସାର୍ବଭୌମ, ଏକତା ଓ ସଂହତି ବଜାୟ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା ।
(ଘ) ଦେଶର ପ୍ରତିରକ୍ଷା କରିବା ଓ ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ଜାତୀୟ ସେବା ପ୍ରଦାନ କରିବା ।
(ଙ) ଧର୍ମଗତ, ଭାଷାଗତ ଏବଂ ଆଞ୍ଚଳିକ କିମ୍ବା ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଭାରତର ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଐକ୍ୟ ଓ ଭ୍ରାତୃଭାବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଏବଂ ନାରୀଜାତିର ମର୍ଯ୍ୟାଦାହାନିସୂଚକ ବ୍ୟବହାର ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ।
(ଚ) ଆମର ସଂସ୍କୃତିର ମୂଲ୍ୟବାନ ଐତିହ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ କରିବା ।
(ଛ) ଅରଣ୍ୟ, ହ୍ରଦ, ନଦୀ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ସମେତ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶର ସୁରକ୍ଷା ଓ ଉନ୍ନତି କରିବା ଏବଂ ଜୀବଜଗତ ପ୍ରତି ଅନୁକମ୍ପା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ।
(ଜ) ବୈଜ୍ଞାନିକ ମନୋଭାବ, ମାନବବାଦ ଏବଂ ଅନୁସନ୍ଧିତ୍ସା ଓ ସଂସ୍କାର ମନୋଭାବ ପୋଷଣ କରିବା ।
(ଝ) ସର୍ବସାଧାରଣ ସମ୍ପତ୍ତିର ସୁରକ୍ଷା କରିବା, ଓ ହିଂସାଭାବ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ।
(ଞ) ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ସମଷ୍ଟିଗତ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀର ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉତ୍କର୍ଷ ସାଧନ କରିବା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦେଶ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଓ କୃତିତ୍ୱର ଉଚ୍ଚତର ସୋପାନକୁ ଅବିରତ ଉନ୍ନତି କରି ପାରିବ ।
(ଟ) ମାତା ବା ପିତା ବା ଅଭିଭାବକ, ତାଙ୍କର ଛଅ ବର୍ଷରୁ ଚଉଦ ବର୍ଷ ବୟସ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସନ୍ତାନ ବା ପାଳିତଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷାଲାଭର ସୁଯୋଗ ଯୋଗାଇ ଦେବେ । (ଏହା ୮୬ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ, ୨୦୦୨ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ କରାଯାଇଛି) ।
୨.୫ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ପ୍ରକାରଭେଦ (Classification of Fundamental Duties)
ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ । ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
୧. ଆଇନଗତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ (Legal Duty): ଏହା ହେଲା, ସମ୍ବିଧାନର ସମ୍ମାନରକ୍ଷା କରିବା । (ଉଦାହରଣ: (କ) ସମ୍ବିଧାନକୁ ମାନି ଚଳିବା) ।
୨. ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ (Political Duty): ଏହା ହେଉଛି ଭାରତର ସାର୍ବଭୌମ ରକ୍ଷା କରିବା, ଜାତୀୟ ସଂହତି ବଜାୟ ରଖିବା ଓ ଦେଶର ସୁରକ୍ଷା କରିବା । (ଉଦାହରଣ: (ଗ) ସାର୍ବଭୌମ, ଏକତା ଓ ସଂହତି ରକ୍ଷା, (ଘ) ଦେଶର ପ୍ରତିରକ୍ଷା) ।
୩. ସାମାଜିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ (Social Duty): ଏହା ହେଲା, ନାଗରିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦ୍ଭାବ ଓ ଭ୍ରାତୃଭାବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଏବଂ ମହିଳାମାନଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବା । (ଉଦାହରଣ: (ଙ) ଐକ୍ୟ ଓ ଭ୍ରାତୃଭାବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ନାରୀ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା) ।
୪. ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ (Moral Duty): ଦେଶକୁ ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରିବା, ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ମହାନ୍ ନୀତି ଓ ଆଦର୍ଶକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଏବଂ ଜାତୀୟ ସେବାରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରିବା ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ । (ଉଦାହରଣ: (ଖ) ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଆଦର୍ଶକୁ ଅନୁସରଣ, (ଞ) ଉତ୍କର୍ଷ ସାଧନ) ।
୫. ଅର୍ଥନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ (Economic Duty): ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟଟି ହେଉଛି, ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସମ୍ପତ୍ତିର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଏବଂ ପରିବେଶର ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କିତ । (ଉଦାହରଣ: (ଛ) ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା, (ଝ) ସର୍ବସାଧାରଣ ସମ୍ପତ୍ତି ସୁରକ୍ଷା) ।
୨.୬ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱ (Significance of Fundamental Duties)
ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି । ତାହାର କାରଣ ହେଲା:
୧. ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପରସ୍ପର ପରିପୂରକ: ନାଗରିକମାନେ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ପାଇଥିବାରୁ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଦରକାର । ଏହାଦ୍ୱାରା ସମାଜରେ ସନ୍ତୁଳନ ବଜାୟ ରହିଥାଏ ।
୨. ଦେଶପ୍ରେମ ଓ ଜାତୀୟ ସେବା: ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ଦେଶପ୍ରେମୀ କରାଇଥାଏ । ଏଥିରୁ ଦେଶ ଓ ଜାତି ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହ ମିଳେ । ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କଲେ ନାଗରିକ ଦେଶର କଲ୍ୟାଣ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରର ଗଠନ ପାଇଁ ସଚେତନ ହୁଏ ।
୩. ଆଚରଣବିଧି ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା: ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣବିଧି ଅଟେ । ଏହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଗରିକ ପାଳନ କଲେ ସମାଜରେ ସମ ଶୃଙ୍ଖଳା ରହିପାରିବ ।
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)
୧. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ୬୦ ଗୋଟି ଶବ୍ଦରେ ଲେଖ ।
(କ) ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କର ?
ଉତ୍ତର: ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଅନେକ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି । ଏହା ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ସହିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପ୍ରତି ସଚେତନ କରାଇଥାଏ, କାରଣ ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପରସ୍ପର ପରିପୂରକ । ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଦେଶପ୍ରେମ, ଜାତୀୟ ଏକତା ଓ ସଂହତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ । ଏହା ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବିଧାନ, ଜାତୀୟ ପତାକା ଓ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା, ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଏବଂ ସର୍ବସାଧାରଣ ସମ୍ପତ୍ତିର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ କରେ । ଏହା ଏକ ଆଦର୍ଶ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ରାଷ୍ଟ୍ର ଗଠନରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।
(ଖ) ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ‘ ଏକ ଅଭିନବ ବ୍ୟବସ୍ଥା’ – ଏହା କାହିଁକି କୁହାଯାଏ ?
ଉତ୍ତର: ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ‘ଏକ ଅଭିନବ ବ୍ୟବସ୍ଥା’ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ମୂଳ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ନଥିଲା । ୧୯୭୬ ମସିହାରେ ସ୍ୱରଣ ସିଂହ କମିଟିର ସୁପାରିସ କ୍ରମେ ୪୨ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ସମ୍ବିଧାନରେ ଯୋଗ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହା କେବଳ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏବଂ ଏହାକୁ ପାଳନ ନକଲେ କୌଣସି ଆଇନଗତ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ । ଏହି ଅଣ-ନ୍ୟାୟୋଚିତ ପ୍ରକୃତି ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସମ୍ବିଧାନରେ ଏହାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତି ଏହାକୁ ଏକ ଅଭିନବ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଛି ।
୨. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ୨୦ ଗୋଟି ଶବ୍ଦରେ ଲେଖ ।
(କ) ଏକାଦଶତମ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ଵ ବୁଝାଇ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: ଏକାଦଶତମ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ (ଧାରା ୫୧(କ) (ଟ)) ୨୦୦୨ ମସିହାର ୮୬ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ କରାଯାଇଛି । ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ ହେଉଛି ଯେ ଏହା ମାତା, ପିତା ବା ଅଭିଭାବକଙ୍କୁ ୬ରୁ ୧୪ ବର୍ଷ ବୟସର ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷାଲାଭର ସୁଯୋଗ ଯୋଗାଇ ଦେବା ପାଇଁ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କରିଛି, ଯାହା ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରସାର ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରର ବିକାଶ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
(ଖ) ଉଦାହରଣ ସହିତ ସାମାଜିକ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟ ଆଲୋଚନା କର ।
ଉତ୍ତର: ସାମାଜିକ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଦ୍ଭାବ ଓ ଭ୍ରାତୃଭାବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ତଥା ମହିଳାମାନଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ଧର୍ମ, ଭାଷା, ଅଞ୍ଚଳ ଭେଦଭାବରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ରହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ଓ ସମ୍ମାନର ଭାବନା ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଏବଂ ନାରୀଜାତିର ଅପମାନଜନକ ପ୍ରଥାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଏକ ସାମାଜିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।
(ଗ) ‘ଭାରତୀୟ ନାଗରିକଙ୍କମାନଙ୍କର ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଓ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପରସ୍ପର ପରିପୂରକ’ – ଏହାର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: ଏହାର ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଯେ, ନାଗରିକମାନେ ଯେପରି ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରଦତ୍ତ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ସେମାନଙ୍କର କିଛି ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ଯାହା ସେମାନେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ୍ । କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ଓ ସୁଫଳ ମିଳିଥାଏ । ଏକ ସୁସ୍ଥ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଉଭୟ ଅଧିକାର ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ସନ୍ତୁଳନ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ।
(ଘ) ଭାରତୀୟ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୁଝାଇ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: ଭାରତୀୟ ନାଗରିକମାନଙ୍କର ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଦେଶର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ଏକତା ଓ ସଂହତିକୁ ବଜାୟ ରଖିବା ଏବଂ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା । ଏହା ସହିତ ଦେଶର ପ୍ରତିରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳେ ଜାତୀୟ ସେବା ପ୍ରଦାନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ । ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ରାଷ୍ଟ୍ରର ସୁରକ୍ଷା ଓ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ ।
୩. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଲେଖ ।
(କ) କେଉଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆମଦେଶରେ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ?
ଉତ୍ତର: ଆମଦେଶରେ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଭାରତୀୟ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ।
(ଖ) ଜଣେ ନାଗରିକ ନିଜର ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ ନକଲେ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଆଇନଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇପାରିବ କି ?
ଉତ୍ତର: ନା, ଜଣେ ନାଗରିକ ନିଜର ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ ନକଲେ ତାଙ୍କ ବିରୋଧରେ କୌଣସି ଆଇନଗତ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ ।
(ଗ) ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ କେତେ ପ୍ରକାରର ?
ଉତ୍ତର: ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ଯଥା: ଆଇନଗତ, ରାଜନୈତିକ, ସାମାଜିକ, ନୈତିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ।
(ଘ) କେବେ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଆମ ସମ୍ବିଧାନରେ ଯୋଗ କରାଯାଇଛି ?
ଉତ୍ତର: ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ୧୯୭୬ ମସିହାର ୪୨ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା (୧୦ଟି) ଏବଂ ୨୦୦୨ ମସିହାର ୮୬ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ ଦ୍ୱାରା (୧୧ତମ) ଆମ ସମ୍ବିଧାନରେ ଯୋଗ କରାଯାଇଛି ।
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
୪.୧ ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ:
୧. ମୂଳ ଧାରଣା ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ: ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଓ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତୁ । ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଅଣ-ନ୍ୟାୟୋଚିତ (non-justiciable) ଅଟେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଏହାକୁ ପାଳନ ନକଲେ ଆଇନଗତ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ହୁଏ ନାହିଁ ।
୨. ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ମନେରଖନ୍ତୁ: ସ୍ୱରଣ ସିଂହ କମିଟି, ୪୨ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ (୧୯୭୬), ୮୬ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ (୨୦୦୨) ଏବଂ ସମ୍ବିଧାନର ଭାଗ ୪(କ) ଓ ଧାରା ୫୧(କ) କୁ ମନେରଖିବା ଜରୁରୀ ।
୩. ୧୧ଟି କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ: ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଆଇନଗତ, ରାଜନୈତିକ, ସାମାଜିକ, ନୈତିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଭାବରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରି ମନେରଖିଲେ ସହଜ ହେବ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ରେଣୀରୁ ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ମନେରଖନ୍ତୁ ।
୪. ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ବୁଝି ମନେରଖନ୍ତୁ: କେବଳ ମୁଖସ୍ଥ ନକରି ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଅର୍ଥ ଓ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ । ଏହା ଉତ୍ତର ଲେଖିବାରେ ସହାୟକ ହେବ ।
୫. ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ: ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ (ଦେଶପ୍ରେମ, ଶୃଙ୍ଖଳା, ଅଧିକାରର ପରିପୂରକ) ତାହା ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତୁ ।
୬. ସମୟ ସୀମା ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତର ଲେଖିବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ: ୬୦ ଶବ୍ଦ, ୨୦ ଶବ୍ଦ ଓ ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟର ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ସଠିକ୍ ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର ଲେଖିବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ।
୪.୨ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Pitfalls):
୧. ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଓ ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: ଅନେକ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଗୋଳମାଳ କରିଦିଅନ୍ତି । ମନେରଖନ୍ତୁ, ଅଧିକାର ଦାବି କରାଯାଏ କିନ୍ତୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରାଯାଏ ।
୨. ଆଇନଗତ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକତା ସମ୍ପର୍କରେ ଭୁଲ୍ ଧାରଣା: ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଆଇନଗତ ଭାବେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ପାଳନ ନକଲେ କୌଣସି ଦଣ୍ଡର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନାହିଁ । ଏହି ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
୩. ସଂଶୋଧନ ବର୍ଷ ଓ ସଂଖ୍ୟା ଭୁଲ୍ କରିବା: ୪୨ତମ ଓ ୮୬ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନର ବର୍ଷ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ କରାଯାଇଥିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ମନେରଖନ୍ତୁ ।
୪. ସମସ୍ତ ୧୧ଟି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମନେ ନରଖିବା: ପରୀକ୍ଷାରେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିପାରେ, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ୧୧ଟି କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ମନେରଖିବା ଜରୁରୀ ।
୫. ଉତ୍ତରକୁ ଅଧିକ ଲମ୍ବା ବା ଅଧିକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରିବା: ପ୍ରଶ୍ନର ଶବ୍ଦ ସୀମା ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତର ଲେଖିବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ । ଅନାବଶ୍ୟକ ତଥ୍ୟ ଯୋଗ ନକରି ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App