ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Political Science
ଅଧ୍ୟାୟ: ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ (Directive Principles of State Policy)
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ:
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ 'ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ' (Directive Principles of State Policy - DPSP) ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏହା ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗରେ ଧାରା ୩୬ରୁ ୫୧ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀଗୁଡ଼ିକର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଭାରତରେ ଏକ ସମାଜବାଦୀ ଜନମଙ୍ଗଳକାରୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା, ଯେଉଁଠାରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ସହିତ ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ମିଳିପାରିବ । ଏଗୁଡ଼ିକ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ମୌଳିକ ଅଧିକାରଠାରୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ, କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଦେଶର ଶାସନ ପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକ ମୌଳିକ ଅଟେ । ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ସମାଜବାଦୀ, ଗାନ୍ଧିବାଦୀ ଓ ଉଦାରବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ଭିତ୍ତିରେ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ DPSP ର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ, ମୌଳିକ ଅଧିକାର ସହିତ ଏହାର ପାର୍ଥକ୍ୟ ଏବଂ ଏହାର ଗୁରୁତ୍ୱ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି ।
ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Architecture):
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)
୨.୧. ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀର ପରିଚୟ ଓ ଆବଶ୍ୟକତା
ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ପ୍ରଣେତାମାନେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ଯେ, ନାଗରିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ରାଜନୈତିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ । ଏହା ସହିତ ଅର୍ଥନୈତିକ ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ମଧ୍ୟ ସେହି ପରିମାଣରେ ଆବଶ୍ୟକ । ଦେଶର ଗରିବ, ପଛୁଆବର୍ଗ, ଶିଶୁ, ମହିଳା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବହେଳିତ ଲୋକମାନଙ୍କର ବିକାଶ ପାଇଁ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ନିତାନ୍ତ ଜରୁରୀ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦେଶର ପ୍ରକୃତ ପ୍ରଗତି ଘଟିବ । ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗରେ ଧାରା ୩୬ରୁ ଧାରା ୫୧ ମଧ୍ୟରେ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ (Directive Principles of State Policy) ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି । ଏଗୁଡ଼ିକ କେନ୍ଦ୍ର ଓ ରାଜ୍ୟ ସରକାରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ଏଗୁଡ଼ିକୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିବା ସରକାରଙ୍କର ମୌଳିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।
୨.୨. ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ
ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀର କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:
୧. ମୁଖବନ୍ଧର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ: ଉଭୟ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଓ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ସମ୍ବିଧାନର 'ମୁଖବନ୍ଧ' ବା 'ପ୍ରସ୍ତାବନା'ରେ ରହିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣର ଏକ ଉତ୍ତମ ମାଧ୍ୟମ ।
୨. ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମୂଳଦୁଆ: ମୌଳିକ ଅଧିକାର ମୁଖ୍ୟତଃ ରାଜନୈତିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ମୂଳଦୁଆ ତିଆରି କରିଥିବା ବେଳେ, ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଥାଏ ।
୩. ଜନମଙ୍ଗଳକାରୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା: ଭାରତକୁ ଏକ ସମାଜବାଦୀ ଜନମଙ୍ଗଳକାରୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ରୂପେ ଗଠନ କରିବାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖି ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ପ୍ରଣୟନ କରାଯାଇଛି ।
୪. ଅଣ-ନ୍ୟାୟୋଚିତ ପ୍ରକୃତି: ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ର ବାଧ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏଗୁଡ଼ିକର ପାଳନ ପାଇଁ ନ୍ୟାୟାଳୟର ସାହାଯ୍ୟ ନିଆଯାଇ ପାରେନାହିଁ । ତଥାପି, ଜନମତକୁ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ସରକାର ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ପାଳନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରିଥାଆନ୍ତି ।
୨.୩. ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଓ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ
ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଏବଂ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଦୁଇଟି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେତେକ ମୌଳିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି:
୧. ପ୍ରକୃତି:
୨. ଭିତ୍ତିଭୂମି:
୩. ନ୍ୟାୟୋଚିତତା:
୪. ରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରକୃତି:
୫. ସୀମା:
୨.୪. ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀର ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗ
ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ: (କ) ସମାଜବାଦୀ, (ଖ) ଗାନ୍ଧିବାଦୀ ଓ (ଗ) ଉଦାରବାଦୀ ।
୨.୪.୧. ସମାଜବାଦୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ:
ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରଣୀତ ହେଉଥିବାବେଳେ ଅନେକ ଜନନେତା ସମାଜବାଦରେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ । ତେଣୁ ଆମ ସମ୍ବିଧାନ ସମାଜବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଛି । ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା ପ୍ରତିଫଳିତ କରୁଥିବା କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:
୨.୪.୨. ଗାନ୍ଧିବାଦୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ:
ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ଆଦର୍ଶଗୁଡ଼ିକ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି । ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୪୦, ୪୫, ୪୬, ୪୭ ଓ ୪୮ ରେ ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଏହା କୁହାଯାଇଛି:
୨.୪.୩. ଉଦାରବାଦୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ:
ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା ୪୪, ୪୯, ୫୦ ଓ ୫୧ରେ ପ୍ରଦତ୍ତ କେତୋଟି ଉଦାରବାଦୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:
୨.୫. ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀର ଗୁରୁତ୍ୱ
କେତେକ ସମାଲୋଚକଙ୍କ ମତରେ ଅଧିକାଂଶ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଅବାସ୍ତବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀର ଯେଉଁ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି ତାହା ନିମ୍ନରେ ଆଲୋଚିତ ହୋଇଅଛି:
୧. ଅର୍ଥନୈତିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା: ଡକ୍ଟର ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ମତରେ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀର ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଅଧିକ । ଅର୍ଥନୈତିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ଏହା ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।
୨. ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାଜବାଦୀ ସମାଜ ଗଠନ: ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ସମାଜବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଏକ ସୁଦୃଢ଼ ସମାଜ ଗଠନ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ ।
୩. ସୁଶାସନର ମାପକାଠି: ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ସୁଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଲାଗି ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ ରହିଛି । ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ସୁଶାସନର ସାମର୍ଥ୍ୟ ମାପିବା ପାଇଁ ଏକ ନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟ ମାପକାଠି । ଯେଉଁ ସରକାର ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ପାଳନ କରିବାରେ ଆନ୍ତରିକତା ଦେଖାନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଲୋକପ୍ରିୟତା ହରାଇ ବସନ୍ତି ।
୪. କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାର ଉଦାହରଣ: ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ମଧ୍ୟରୁ ଅଧିକାଂଶ ଆମ ଦେଶରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରାଯାଇଛି । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଜମିଦାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉଚ୍ଛେଦ କରାଯିବା ସହିତ ଭୂ-ସଂସ୍କାର ମାଧ୍ୟମରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପଦକ୍ଷେପ ନିଆଯାଇଛି । ସେହିପରି ଦେଶରେ ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳନ ହେବା ସହିତ ଏହାର ଦୃଢ଼ୀକରଣ କରାଯାଇଛି । ୭୩ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ ବଳରେ ପଞ୍ଚାୟତଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିକ କ୍ଷମତା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି ଓ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଲୋକାଭିମୁଖୀ କରାଯାଇଛି । ୭୪ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ ବଳରେ ପୌରପାଳିକାଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ କ୍ଷମତା ଦିଆଯାଇଛି । ସମାଜର ଦୁର୍ବଳଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସୁରକ୍ଷା ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଇଛି । ଏହି ଶ୍ରେଣୀ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି, ଜନଜାତି, ପଛୁଆବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକରେ ଓ ନିଯୁକ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ଥାନ ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି । ବ୍ୟାଙ୍କ ଜାତୀୟକରଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଗରିବ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକମାନଙ୍କ ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ଦିଆଯାଇଛି । ପଞ୍ଚବାର୍ଷିକ ଯୋଜନା ମାଧ୍ୟମରେ ବିଭିନ୍ନ ବିକାଶମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ସରକାର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରୁଛନ୍ତି ।
୫. ନ୍ୟାୟାଳୟର ସ୍ୱୀକୃତି: କ୍ରମେ କ୍ରମେ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀର ଗୁରୁତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି । ସରକାର ସମ୍ବିଧାନରେ ୨୫ତମ ସଂଶୋଧନ ଆଣି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀର ଆବଶ୍ୟକତା ଦେଶ ଗଠନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଧିକ ଥିବା ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି । ଏପରିକି କେଶବାନନ୍ଦ ଭାରତୀ ମାମଲାରେ ଭାରତର ଉଚ୍ଚତମ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ ଶାସନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ରହିଛି । ଭାରତର ସଂସଦ ଓ ଉଚ୍ଚତମ ନ୍ୟାୟାଳୟ କ୍ରମାଗତ ଭାବେ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ।
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)
୧. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ୬୦ ଗୋଟି ଶବ୍ଦରେ ଲେଖ ।
Q1. (କ) ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଆଲୋଚନା କର ।
ଉତ୍ତର: ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗରେ ଧାରା ୩୬ରୁ ୫୧ ମଧ୍ୟରେ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: ଏହା ସମ୍ବିଧାନର ମୁଖବନ୍ଧରେ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣର ମାଧ୍ୟମ । ଏହା ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମୂଳଦୁଆ ପକାଇଥାଏ । ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଭାରତକୁ ଏକ ସମାଜବାଦୀ ଜନମଙ୍ଗଳକାରୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ରୂପେ ଗଠନ କରିବା । ଏଗୁଡ଼ିକ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଦେଶର ଶାସନ ପାଇଁ ମୌଳିକ ଅଟେ ଏବଂ ସରକାର ଏହାକୁ ପାଳନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରନ୍ତି ।
Q1. (ଖ) ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଓ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ।
ଉତ୍ତର: ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଓ ମୌଳିକ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
୧. ମୌଳିକ ଅଧିକାର ନାସ୍ତିବାଚକ (ସରକାରଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରୁ ବାରଣ କରେ), କିନ୍ତୁ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଅସ୍ତିବାଚକ (ସରକାରଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଏ) ।
୨. ମୌଳିକ ଅଧିକାର ରାଜନୈତିକ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ, କିନ୍ତୁ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ସାମାଜିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ମୂଳଦୁଆ ପକାଏ ।
୩. ମୌଳିକ ଅଧିକାର ନ୍ୟାୟୋଚିତ (ଅଦାଲତରେ ଲାଗୁ କରାଯାଇପାରିବ), କିନ୍ତୁ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଅଣ-ନ୍ୟାୟୋଚିତ ।
୪. ମୌଳିକ ଅଧିକାର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ, କିନ୍ତୁ DPSP ଜନମଙ୍ଗଳ ରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ।
୨. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ୨୦ ଗୋଟି ଶବ୍ଦରେ ଲେଖ ।
Q2. (କ) ଆମ ସମ୍ବିଧାନର କେଉଁ ଭାଗ ଓ କେଉଁ ଧାରାଗୁଡ଼ିକରେ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ବର୍ଦ୍ଧନ କରାଯାଇଛି ?
ଉତ୍ତର: ଆମ ସମ୍ବିଧାନର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗରେ ଧାରା ୩୬ରୁ ଧାରା ୫୧ ମଧ୍ୟରେ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ବର୍ଣ୍ଣନ କରାଯାଇଛି ।
Q2. (ଖ) ଗାନ୍ଧିବାଦୀ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ସଂକ୍ଷେପରେ ଆଲୋଚନା କର ।
ଉତ୍ତର: ଗାନ୍ଧିବାଦୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧିଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏଥିରେ ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା (ଧାରା ୪୦), କୁଟୀରଶିଳ୍ପ ପ୍ରସାର, ଅନୁନ୍ନତ ବର୍ଗର ଉନ୍ନତି (ଧାରା ୪୬), ନିଶା ନିବାରଣ (ଧାରା ୪୭), ଗୋ-ହତ୍ୟା ନିବାରଣ (ଧାରା ୪୮) ଏବଂ ୬-୧୪ ବର୍ଷ ପିଲାଙ୍କୁ ମାଗଣା ଶିକ୍ଷା (ଧାରା ୪୫) ଭଳି ବିଷୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।
Q2. (ଗ) ଉଦାହରଣ ସହିତ ଉଦାରବାଦୀ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ବର୍ଦ୍ଧନ କର ।
ଉତ୍ତର: ଉଦାରବାଦୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଉଦାରବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ନ୍ୟାୟପାଳିକାକୁ କାର୍ଯ୍ୟପାଳିକାଠାରୁ ପୃଥକ ରଖିବା (ଧାରା ୫୦), ସମାନ ଦେୱାନୀ ଆଇନ (ଧାରା ୪୪), ଐତିହାସିକ ସ୍ଥାନ ସଂରକ୍ଷଣ (ଧାରା ୪୯) ଏବଂ ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଶାନ୍ତି ଓ ନିରାପତ୍ତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା (ଧାରା ୫୧) ଏହାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।
Q2. (ଘ) ସମାଜବାଦୀ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: ସମାଜବାଦୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ସମାଜବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ । ଏଥିରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା (ଧାରା ୩୮), ଜୀବିକା, ସମ୍ପତ୍ତି ବଣ୍ଟନ, ସମାନ ପାରିଶ୍ରମିକ, ଶ୍ରମିକ ସ୍ୱାର୍ଥରକ୍ଷା (ଧାରା ୩୯), ମାଗଣା ଆଇନ ସହାୟତା (ଧାରା ୩୯କ) ଏବଂ ବେକାର, ବୃଦ୍ଧ, ଅକର୍ମଣ୍ୟଙ୍କୁ ସହାୟତା (ଧାରା ୪୧) ଭଳି ବିଷୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।
୩. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଲେଖ।
Q3. (କ) ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ କେଉଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖି ପ୍ରଣୟନ କରାଯାଇଅଛି ?
ଉତ୍ତର: ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଭାରତରେ ଏକ ସମାଜବାଦୀ ଜନମଙ୍ଗଳକାରୀ ରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖି ପ୍ରଣୟନ କରାଯାଇଅଛି ।
Q3. (ଖ) ଯଦି ଗୋଟିଏ ସରକାର ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ପାଳନ କରିବାରେ ଆନ୍ତରିକତା ନ ଦେଖାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ପରିସ୍ଥିତି କ’ଣ ହୁଏ ?
ଉତ୍ତର: ଯଦି ଗୋଟିଏ ସରକାର ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ପାଳନ କରିବାରେ ଆନ୍ତରିକତା ନ ଦେଖାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଲୋକପ୍ରିୟତା ହରାଇ ବସନ୍ତି ।
Q3. (ଗ) କେଉଁ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ ବଳରେ ପଞ୍ଚାୟତମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ କ୍ଷମତା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି ?
ଉତ୍ତର: ୭୩ତମ ସମ୍ବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ଆଇନ ବଳରେ ପଞ୍ଚାୟତମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ କ୍ଷମତା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି ।
Q3. (ଘ) ଆମ ସମ୍ବିଧାନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀର ପ୍ରକାରଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖ କର ।
ଉତ୍ତର: ଆମ ସମ୍ବିଧାନରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀର ପ୍ରକାରଭେଦଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: ସମାଜବାଦୀ, ଗାନ୍ଧିବାଦୀ ଓ ଉଦାରବାଦୀ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ।
ତୁମ ପାଇଁ କାମ :
ତୁମ ବିଚାରରେ ‘ମାନବ ଜୀବନ ଧାରଣ ଲାଗି ଆବଶ୍ୟକ ପନ୍ଥା’ ଗୁଡ଼ିକ କ’ଣ ? ସେଗୁଡ଼ିକର ଏକ ତାଲିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କର ।
ଉତ୍ତର: ମାନବ ଜୀବନ ଧାରଣ ଲାଗି ଆବଶ୍ୟକ ପନ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ସେହି ମୌଳିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ସୁଯୋଗ, ଯାହା ଏକ ସମ୍ମାନଜନକ ଓ ସୁସ୍ଥ ଜୀବନ ପାଇଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ । ମୋ ବିଚାରରେ ସେଗୁଡ଼ିକର ଏକ ତାଲିକା ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:
୧. ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଖାଦ୍ୟ: ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପୁଷ୍ଟିକର ଖାଦ୍ୟର ଉପଲବ୍ଧତା ।
୨. ବସ୍ତ୍ର ଓ ବାସଗୃହ: ମୌଳିକ ବସ୍ତ୍ର ଓ ନିରାପଦ ବାସଗୃହର ବ୍ୟବସ୍ଥା ।
୩. ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା: ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଲଭ ଓ ଉନ୍ନତ ଚିକିତ୍ସା ସୁବିଧା ।
୪. ଶିକ୍ଷା: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶିଶୁ ପାଇଁ ମାଗଣା ଓ ଗୁଣାତ୍ମକ ଶିକ୍ଷାର ଅଧିକାର ।
୫. ନିଯୁକ୍ତି ଓ ଜୀବିକା: ସମ୍ମାନଜନକ ଜୀବିକା ଅର୍ଜନ ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ।
୬. ପରିମଳ ଓ ପରିଷ୍କାର ପରିବେଶ: ସ୍ୱଚ୍ଛ ପାନୀୟ ଜଳ ଓ ପରିମଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ।
୭. ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା: ବୃଦ୍ଧ, ଅସହାୟ, ବେକାର ଓ ଦୁର୍ବଳ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସହାୟତା ।
୮. ନ୍ୟାୟ ଓ ସମାନତା: ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସମାଜରେ ସମାନତା ।
୯. ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମ୍ମାନ: ମୌଳିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସମ୍ମାନର ସହିତ ବଞ୍ଚିବାର ଅଧିକାର ।
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
୪.୧. ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି ରଣନୀତି (Exam Preparation Strategies):
୧. ଧାରାଗୁଡ଼ିକ ମନେରଖନ୍ତୁ: ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ କେଉଁ ଭାଗରେ (ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ) ଏବଂ କେଉଁ ଧାରା (୩୬-୫୧) ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ତାହା ମନେରଖିବା ଜରୁରୀ । ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ (ସମାଜବାଦୀ, ଗାନ୍ଧିବାଦୀ, ଉଦାରବାଦୀ) ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ଧାରାଗୁଡ଼ିକୁ ମନେରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ ।
୨. ମୌଳିକ ଅଧିକାର ସହିତ ତୁଳନା: ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତୁ ଓ ତୁଳନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତୁ । ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ଭାବରେ ଆସିପାରେ ।
୩. ଉଦାହରଣ ସହିତ ବୁଝାନ୍ତୁ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ରେଣୀର ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ (ସମାଜବାଦୀ, ଗାନ୍ଧିବାଦୀ, ଉଦାରବାଦୀ) ପାଇଁ ଅତି କମରେ ୨-୩ଟି ଲେଖାଏଁ ଉଦାହରଣ ମନେରଖନ୍ତୁ ।
୪. ଗୁରୁତ୍ୱ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତୁ: ରାଷ୍ଟ୍ରନୀତି ନିୟାମକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀର ଗୁରୁତ୍ୱ ଏବଂ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାର କେତେକ ମୁଖ୍ୟ ଉଦାହରଣ (ଯଥା: ପଞ୍ଚାୟତିରାଜ, ଜମିଦାରୀ ଉଚ୍ଛେଦ, ବ୍ୟାଙ୍କ ଜାତୀୟକରଣ) ମନେରଖନ୍ତୁ ।
୫. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତୁ: ୨୦ ଶବ୍ଦ ଓ ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଷୟବସ୍ତୁର ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକୁ ମନେରଖନ୍ତୁ ।
୪.୨. ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Pitfalls):
୧. ମୌଳିକ ଅଧିକାର ଓ DPSP ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: ଅନେକ ସମୟରେ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ଗୋଟିଏର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟକୁ ଅନ୍ୟଟିରେ ଲେଖିଦିଅନ୍ତି । ମନେରଖନ୍ତୁ, ମୌଳିକ ଅଧିକାର ନ୍ୟାୟୋଚିତ କିନ୍ତୁ DPSP ନୁହେଁ ।
୨. ଧାରାଗୁଡ଼ିକର ଭୁଲ୍ ଉଲ୍ଲେଖ: ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାରା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ଭୁଲ୍ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଗ୍ରାମପଞ୍ଚାୟତ (ଧାରା ୪୦) ବଦଳରେ ଅନ୍ୟ ଧାରା ଲେଖିବା ।
୩. କେବଳ ତଥ୍ୟ ମନେରଖିବା: କେବଳ ଧାରା ଓ ବିଷୟବସ୍ତୁ ମନେରଖିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ଏହାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା ଜରୁରୀ ।
୪. ଉତ୍ତରର ଦୈର୍ଘ୍ୟ: ପ୍ରଶ୍ନର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତର ଲେଖିବା । ୬୦ ଶବ୍ଦ ପାଇଁ ୨୦ ଶବ୍ଦର ଉତ୍ତର ଲେଖିବା କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ବାକ୍ୟ ପାଇଁ ଅଧିକ ଲେଖିବା ଭୁଲ୍ ।
୪.୩. ୧୦୦/୧୦୦ ସ୍କୋରିଂ ସିକ୍ରେଟ୍ସ (100/100 Scoring Secrets):
୧. ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର: ପ୍ରଶ୍ନର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ସଠିକ୍ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉତ୍ତର ଲେଖନ୍ତୁ ।
୨. ବିନ୍ଦୁ ଆକାରରେ ଉତ୍ତର: ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତରମୂଳକ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ବିନ୍ଦୁ (points) ଆକାରରେ ଉତ୍ତର ଲେଖିଲେ ଅଧିକ ନମ୍ବର ମିଳେ ।
୩. ଉଦାହରଣ ଓ ତଥ୍ୟ: ଉତ୍ତରରେ ଯଥାସମ୍ଭବ ସମ୍ବିଧାନର ଧାରା, ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱଙ୍କ ମତ (ଯଥା: ଡକ୍ଟର ଆମ୍ବେଦକର) ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାର ଉଦାହରଣ ଦେଲେ ଉତ୍ତର ଅଧିକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୁଏ ।
୪. ପରିଷ୍କାର ଓ ସୁନ୍ଦର ହସ୍ତାକ୍ଷର: ପରୀକ୍ଷା ଖାତାରେ ପରିଷ୍କାର ଓ ସୁନ୍ଦର ହସ୍ତାକ୍ଷରରେ ଲେଖିଲେ ପରୀକ୍ଷକଙ୍କ ଉପରେ ଭଲ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼େ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App