ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: History & Political Science (ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନ)
ଅଧ୍ୟାୟ: ଦ୍ଵିତୀୟ ପାଠ - ସୂଚନା ଅଧିକାର : ଭାରତର ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନ (Right to Information Act of India)
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
୧.୧ ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ (Chapter Summary):
ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନ (Right to Information Act) ହେଉଛି ଭାରତୀୟ ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଇତିହାସରେ ଏକ ଯୁଗାନ୍ତକାରୀ ପଦକ୍ଷେପ। ଏହା ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆୟୁଧ ପ୍ରଦାନ କରିଛି। ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଚଳିତ ୧୯୨୩ ମସିହାର 'ସରକାରୀ ଗୋପନୀୟତା ଆଇନ' (Official Secrets Act) ବଳରେ ସରକାରୀ ତଥ୍ୟ ଗୋପନ ରଖାଯାଉଥିଲା, ଯାହା ଗଣତନ୍ତ୍ରର ସ୍ଵଚ୍ଛତା ପ୍ରତି ଏକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଥିଲା। ୨୦୦୫ ମସିହାରେ ପ୍ରଣୀତ ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟାପକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣିଛି। ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟଙ୍କ ମତରେ, ସମ୍ବିଧାନର ତୃତୀୟ ଭାଗର ଧାରା ୧୯(୧)(କ) ଅନ୍ତର୍ଗତ 'ବାକ୍ ଓ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ଵାଧୀନତା' ମୌଳିକ ଅଧିକାର ମଧ୍ୟରେ ସୂଚନା ପାଇବାର ଅଧିକାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଟେ। ଏହି ଆଇନ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ଵଚ୍ଛତା ଆଣିବା, ପ୍ରଶାସନକୁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ କରିବା ଏବଂ ଦୁର୍ନୀତି ମୁକ୍ତ ସମାଜ ଗଠନ କରିବାରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଛି।
୧.୨ କ୍ରମବିକାଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Mind Map):
୧.୨.୧ ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି:
୧.୨.୨ ଭାରତୀୟ ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନ, ୨୦୦୫:
୧.୨.୩ ସାଂଗଠନିକ ଢାଞ୍ଚା (Organizational Structure):
୧.୨.୪ ଆବେଦନ ଓ ଅପିଲ ପ୍ରକ୍ରିୟା:
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଓ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ (Comprehensive Theory & Detailed Concepts)
୨.୧ ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନର ପରିସରଭୁକ୍ତ ସଂସ୍ଥା:
ସମ୍ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ ସଂସଦ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳ ଦ୍ଵାରା ପ୍ରଣୀତ ଆଇନ ବଳରେ ଗଠିତ ସମସ୍ତ ସଂସ୍ଥା, ସରକାରୀ ଆଦେଶନାମା ଦ୍ଵାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ସରକାରଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ପରିଚାଳିତ କିମ୍ବା ଆର୍ଥିକ ଅନୁଦାନପ୍ରାପ୍ତ ସମସ୍ତ ସଂସ୍ଥା ଏବଂ ସ୍ଵେଚ୍ଛାସେବୀ ଅନୁଷ୍ଠାନ (NGO) ଏହି ଆଇନର ପରିସରଭୁକ୍ତ ଅଟନ୍ତି।
୨.୨ ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ:
ଏହି ଆଇନର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରହିଛି:
୧. ସ୍ଵଚ୍ଛତା ରକ୍ଷା କରିବା: ସରକାରଙ୍କର ତଥା ସୂଚନା ଅଧିକାର ପରିସରଭୁକ୍ତ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀକୁ ସୂଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶ କରି ପ୍ରଶାସନରେ ସ୍ଵଚ୍ଛତା ଆଣିବା।
୨. ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ଵ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା: ସରକାରୀ କଳ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ରହିବେ। କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅବହେଳା କରୁଥିବା କିମ୍ବା ଭୁଲ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଉଥିବା କର୍ମଚାରୀ ନିଜେ ଏଥିପାଇଁ ଦାୟୀ ରହିବେ।
୩. ଦୁର୍ନୀତି ନିବାରଣ: ଦେଶରୁ ତଥା ସମାଜରୁ ଦୁର୍ନୀତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରତିହତ କରିବା।
୨.୩ ସୂଚନା ପାଇବାର ପ୍ରଣାଳୀ (Procedure to Obtain Information):
୨.୪ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନର ସମୟସୀମା (Timelines for Providing Information):
୨.୫ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନରୁ ମୁକ୍ତ ଥିବା କ୍ଷେତ୍ର (Exemptions from Disclosure):
ଆଇନର କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାରା ଅନୁଯାୟୀ ନିମ୍ନଲିଖିତ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରାଯିବ ନାହିଁ:
(କ) ଦେଶର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ସଂହତି, ଅଖଣ୍ଡତା ଓ ନିରାପତ୍ତା ପ୍ରତି ଆଞ୍ଚ ଆଣୁଥିବା ସୂଚନା।
(ଖ) ସାମରିକ, ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗବେଷଣା ବା ଅର୍ଥନୈତିକ ସ୍ଵାର୍ଥ ସମ୍ପର୍କିତ ସୂଚନା।
(ଗ) ଅନ୍ୟ ରାଷ୍ଟ୍ର ସହିତ ସମ୍ପର୍କ କ୍ଷୁଣ୍ଣ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ଅପରାଧ ଘଟାଇବାକୁ ପ୍ରରୋଚିତ କରୁଥିବା ସୂଚନା।
(ଘ) ସଂସଦ ବା ରାଜ୍ୟ ବିଧାନମଣ୍ଡଳର ସ୍ଵାଧିକାର ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା ସୂଚନା।
(ଙ) ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ସରକାରୀ ସମ୍ବଳର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ୁଥିଲେ।
(ଚ) ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ବୈଠକର ଆଲୋଚନା, ସଚିବ ବା ଅନ୍ୟ ଅଫିସର ସ୍ତରୀୟ ବୈଠକର ଆଲୋଚନା (କିନ୍ତୁ ବୈଠକର ନିଷ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କିତ ସୂଚନା ମିଳିପାରିବ)।
(ଛ) ନ୍ୟାୟାଳୟ ଦ୍ଵାରା ନିଷେଧ କରାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଅଦାଲତ ଅବମାନନା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ସୂଚନା।
(ଜ) ୨୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବର ଘଟଣା ସମ୍ପର୍କିତ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରାଯିବ ନାହିଁ।
୨.୬ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସୂଚନା କମିଶନ (Central Information Commission - CIC):
୧. ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ (କମିଟିର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ)
୨. ଲୋକସଭାର ବିରୋଧୀ ଦଳ ନେତା
୩. ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ମନୋନୀତ ଜଣେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ କ୍ୟାବିନେଟ୍ ମନ୍ତ୍ରୀ।
୨.୭ ରାଜ୍ୟ ସୂଚନା କମିଶନ (State Information Commission - SIC):
୧. ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ (କମିଟିର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ)
୨. ବିଧାନସଭାର ବିରୋଧୀ ଦଳ ନେତା
୩. ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ମନୋନୀତ ଜଣେ କ୍ୟାବିନେଟ୍ ମନ୍ତ୍ରୀ।
୨.୮ କମିଶନଙ୍କ କ୍ଷମତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀ (Powers of the Commissions):
ତଦନ୍ତ ସମୟରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଓ ରାଜ୍ୟ ସୂଚନା କମିଶନଙ୍କର ଏକ ଦେୱାନୀ ଅଦାଲତ (Civil Court) ର କ୍ଷମତା ଥାଏ। ସେମାନେ ନିମ୍ନଲିଖିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ:
(କ) ସମନ ଜାରି କରି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ହାଜର କରାଇବା ଏବଂ ଶପଥପୂର୍ବକ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା।
(ଖ) ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଦଲିଲ ବା ଦସ୍ତାବିଜ୍ ଯାଞ୍ଚ ଓ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବା।
(ଗ) ସତ୍ୟପାଠ (Affidavit) ମାଧ୍ୟମରେ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା।
(ଘ) କୌଣସି ନ୍ୟାୟାଳୟ ବା କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରୁ ସରକାରୀ ରେକର୍ଡପତ୍ର ମଗାଇବା।
(ଙ) ସାକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ଦସ୍ତାବିଜ୍ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ସମନ ଜାରି କରିବା।
୨.୯ ଅପିଲ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Appellate Mechanism):
୨.୧୦ ଶାସ୍ତିବିଧାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା (Penalty Provisions):
ଯଦି ଲୋକ ସୂଚନା ଅଧିକାରୀ ବିନା କାରଣରେ ଆବେଦନ ଗ୍ରହଣ ନକରନ୍ତି, ମନ୍ଦ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖି ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ ନକରନ୍ତି, ଭୁଲ୍ ବା ଭ୍ରମାତ୍ମକ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ସୂଚନା ପ୍ରଦାନରେ ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତି, ତେବେ କମିଶନ ବିଳମ୍ବ ହୋଇଥିବା ଦିନକୁ ୨୫୦ ଟଙ୍କା ହିସାବରେ ସର୍ବାଧିକ ୨୫,୦୦୦ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜରିମାନା କରିପାରିବେ। ଏହି ଜରିମାନା ଅର୍ଥ ସରକାର ଭରଣା କରିବେ ନାହିଁ, ବରଂ ଦାୟୀ ଅଧିକାରୀ ନିଜ ଦରମାରୁ ପୈଠ କରିବେ।
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Solved Exercises)
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(କ) ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣନ କର।
ଉତ୍ତର: ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନ, ୨୦୦୫ର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:
୧. ସ୍ଵଚ୍ଛତା ରକ୍ଷା କରିବା: ସରକାରଙ୍କର ତଥା ସୂଚନା ଅଧିକାର ପରିସରଭୁକ୍ତ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାବଳୀକୁ ସୂଚନା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶ କରି ପ୍ରଶାସନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ଵଚ୍ଛତା ଆଣିବା ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷ୍ୟ।
୨. ଉତ୍ତରଦାୟିତ୍ଵ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ: ଦେଶର ନାଗରିକମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ସରକାରୀ କଳ ଏହାର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉତ୍ତରଦାୟୀ ରହିବେ। କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅବହେଳା କରୁଥିବା କିମ୍ବା ଭୁଲ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଉଥିବା କର୍ମଚାରୀ ନିଜେ ଏଥିପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବେ ଦାୟୀ ରହିବେ।
୩. ଦୁର୍ନୀତି ନିବାରଣ: ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ବୃଦ୍ଧି କରି ଦେଶରୁ ତଥା ସମାଜରୁ ଦୁର୍ନୀତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରତିହତ କରିବା ଏହି ଆଇନର ଅନ୍ୟତମ ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।
(ଖ) କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସୂଚନା କମିଶନର ଗଠନ ପ୍ରଣାଳୀ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା କର।
ଉତ୍ତର: କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସୂଚନା କମିଶନ (Central Information Commission) ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଗଠିତ ହୁଏ:
୧. ସଦସ୍ୟ ସଂଖ୍ୟା: ଏହି କମିଶନ ଜଣେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ମୁଖ୍ୟ ସୂଚନା ଆୟୁକ୍ତ (Chief Information Commissioner) ଏବଂ ସର୍ବାଧିକ ୧୦ ଜଣ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସୂଚନା ଆୟୁକ୍ତଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ।
୨. ନିଯୁକ୍ତି ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଏକ ଉଚ୍ଚସ୍ତରୀୟ କମିଟିର ସୁପାରିସ କ୍ରମେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ସେମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଏହି ସୁପାରିସ କମିଟିର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଲୋକସଭାର ବିରୋଧୀ ଦଳ ନେତା ଏବଂ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ମନୋନୀତ ଜଣେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ କ୍ୟାବିନେଟ୍ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏହାର ସଦସ୍ୟ ଥାଆନ୍ତି।
୩. ଯୋଗ୍ୟତା: ନିଯୁକ୍ତ ହେବାକୁ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଆଇନ, ବିଜ୍ଞାନ, ବୈଷୟିକ ବିଦ୍ୟା, ସମାଜସେବା, ପରିଚାଳନା, ଗଣମାଧ୍ୟମ, ସାମ୍ବାଦିକତା କିମ୍ବା ପ୍ରଶାସନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଭିଜ୍ଞତା ସମ୍ପନ୍ନ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ବ୍ୟକ୍ତି ହୋଇଥିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସେମାନେ ସଂସଦ ବା ବିଧାନମଣ୍ଡଳର ସଦସ୍ୟ ହୋଇନଥିବେ କିମ୍ବା କୌଣସି ରାଜନୈତିକ ଦଳ ବା ବ୍ୟବସାୟ ସହ ଜଡ଼ିତ ନଥିବେ।
(ଗ) କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସୂଚନା କମିଶନ ଓ ରାଜ୍ୟ ସୂଚନା କମିଶନରଗୁଡ଼ିକର କ୍ଷମତା ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର: କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଓ ରାଜ୍ୟ ସୂଚନା କମିଶନଙ୍କର କ୍ଷମତାଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା:
୧. ଅଭିଯୋଗର ତଦନ୍ତ: ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ କୌଣସି ନାଗରିକଙ୍କ ଆବେଦନ ଗ୍ରହଣ କରାନଗଲେ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ସୂଚନା ନମିଳିଲେ କିମ୍ବା ଭୁଲ୍ ତଥ୍ୟ ମିଳିଲେ, କମିଶନ ସେହି ଅଭିଯୋଗର ସିଧାସଳଖ ତଦନ୍ତ କରିପାରିବେ।
୨. ଦେୱାନୀ ଅଦାଲତର କ୍ଷମତା: ତଦନ୍ତ ସମୟରେ କମିଶନଙ୍କର ଏକ ସିଭିଲ୍ କୋର୍ଟ ବା ଦେୱାନୀ ଅଦାଲତର କ୍ଷମତା ଥାଏ। ସେମାନେ ସମନ ଜାରି କରି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ହାଜର କରାଇପାରିବେ, ଶପଥପୂର୍ବକ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ ଏବଂ ସରକାରୀ ଦସ୍ତାବିଜ୍ ମଗାଇ ଯାଞ୍ଚ କରିପାରିବେ।
୩. ଶାସ୍ତିବିଧାନ କ୍ଷମତା: ଆଇନର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରୁଥିବା ଦାୟୀ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଦୈନିକ ୨୫୦ ଟଙ୍କା ହିସାବରେ ସର୍ବାଧିକ ୨୫,୦୦୦ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜରିମାନା କରିପାରିବେ ଏବଂ ବିଭାଗୀୟ ଶୃଙ୍ଖଳାଗତ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ସୁପାରିସ କରିପାରିବେ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(କ) ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିବା ଶାସ୍ତିବିଧାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର: ସୂଚନା ପ୍ରଦାନରେ ଅବହେଳା ବା ବିଳମ୍ବ କଲେ, କମିଶନ ଦାୟୀ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ଦୈନିକ ୨୫୦ ଟଙ୍କା ହିସାବରେ ସର୍ବାଧିକ ୨୫,୦୦୦ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜରିମାନା କରିପାରିବେ। ଏହି ଅର୍ଥ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ନିଜ ଦରମାରୁ କଟାଯିବ।
(ଖ) ସୂଚନା କିପରି ମିଳିପାରିବ, ସେହି ପ୍ରଣାଳୀ ସୂଚିତ କର।
ଉତ୍ତର: ଆବେଦନକାରୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଫର୍ମରେ ୧୦ ଟଙ୍କା ଫିସ୍ (BPL ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ମାଗଣା) ସହ ଲୋକ ସୂଚନା ଅଧିକାରୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଆବେଦନ କରି ସୂଚନା ପାଇପାରିବେ।
(ଗ) କେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଆବେଦନକାରୀ ମାଗିଥିବା ତଥ୍ୟର ସୂଚନା ତାଙ୍କୁ ମିଳିବ ନାହିଁ, ତାହା ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର: ଦେଶର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ, ସୁରକ୍ଷା, ସାମରିକ ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗବେଷଣା ସମ୍ପର୍କିତ ତଥ୍ୟ ଏବଂ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଦ୍ଵାରା ନିଷେଧ କରାଯାଇଥିବା ସୂଚନା ଆବେଦନକାରୀଙ୍କୁ ମିଳିବ ନାହିଁ।
(ଘ) ଲୋକ ସୂଚନା ଅଧିକାରୀଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କର।
ଉତ୍ତର: ଆବେଦନ ଗ୍ରହଣ କରିବା, ଅସମର୍ଥ ଆବେଦନକାରୀଙ୍କୁ ଲେଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା, ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟର ତଥ୍ୟ ଥିଲେ ୫ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ସେଠାକୁ ପଠାଇବା ଏବଂ ୩୦ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ସୂଚନା ପ୍ରଦାନ କରିବା ଲୋକ ସୂଚନା ଅଧିକାରୀଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
(ଙ) ରାଜ୍ୟ ସୂଚନା କମିଶନ କିପରି ଗଠିତ ହୁଏ ?
ଉତ୍ତର: ରାଜ୍ୟ ସୂଚନା କମିଶନ ଜଣେ ରାଜ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ସୂଚନା ଆୟୁକ୍ତ ଏବଂ ସର୍ବାଧିକ ୧୦ ଜଣ ରାଜ୍ୟ ସୂଚନା ଆୟୁକ୍ତଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୁଏ। ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ ଗଠିତ କମିଟିର ସୁପାରିସ କ୍ରମେ ରାଜ୍ୟପାଳ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି।
(ଚ) କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସୂଚନା କମିଶନର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଓ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅବସର ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବୟସ ସୀମା ଉଲ୍ଲେଖ କର।
ଉତ୍ତର: କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସୂଚନା କମିଶନର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଓ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ହେଉଛି ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ ଦିନଠାରୁ ୫ ବର୍ଷ କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କୁ ୬୫ ବର୍ଷ ବୟସ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (ଯେଉଁଟି ପ୍ରଥମେ ହେବ)।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(କ) କେତେ ବର୍ଷ ପୂର୍ବର ଘଟଣା ହୋଇଥିଲେ, ସେ ସମ୍ପର୍କିତ ତଥ୍ୟ ଦିଆଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ ?
ଉତ୍ତର: ୨୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ପୂର୍ବର ଘଟଣା ହୋଇଥିଲେ, ସେ ସମ୍ପର୍କିତ ତଥ୍ୟ ଦିଆଯାଇ ପାରିବ ନାହିଁ।
(ଖ) କେତେ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଆବେଦନକାରୀଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ ?
ଉତ୍ତର: ଆବେଦନକାରୀ ଦରଖାସ୍ତ ଦେବାର ୩୦ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ସୂଚନା ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ।
(ଗ) କେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ୪୮ ଘଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ସୂଚନା ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ ?
ଉତ୍ତର: ଯଦି ସୂଚନା କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଜୀବନ ବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ଵାଧୀନତା ସମ୍ପର୍କିତ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ୪୮ ଘଣ୍ଟା ମଧ୍ୟରେ ସୂଚନା ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ।
(ଘ) ଆବେଦନକାରୀ କେତେ ଟଙ୍କା ଫିସ୍ ଦାଖଲ କରିବେ ଓ କେଉଁ ବର୍ଗର ଦରଖାସ୍ତକାରୀଙ୍କୁ ଫିସ୍ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ ?
ଉତ୍ତର: ଆବେଦନକାରୀ ୧୦ ଟଙ୍କା ଫିସ୍ ଦାଖଲ କରିବେ ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସୀମାରେଖା ତଳେ ଥିବା (BPL) ବର୍ଗର ଦରଖାସ୍ତକାରୀଙ୍କୁ କୌଣସି ଫିସ୍ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ।
(ଙ) ପ୍ରତି କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ କେଉଁ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ନିକଟରେ ସୂଚନା ପାଇବା ପାଇଁ ଦରଖାସ୍ତ ଦାଖଲ କରାଯିବ ?
ଉତ୍ତର: ପ୍ରତି କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ସହକାରୀ ଲୋକ ସୂଚନା ଅଧିକାରୀ (APIO) ବା ଲୋକ ସୂଚନା ଅଧିକାରୀ (PIO) ଙ୍କ ନିକଟରେ ଦରଖାସ୍ତ ଦାଖଲ କରାଯିବ।
(ଚ) ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନ କେଉଁ ଦିନ ଓଡ଼ିଶାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଲା ?
ଉତ୍ତର: ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନ ୨୦୦୫ ମସିହା ନଭେମ୍ବର ୧୯ ତାରିଖ ଦିନ ଓଡ଼ିଶାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଲା।
(ଛ) କେତେ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଅପିଲ ଦାୟର କରାଯିବ ଓ କେତେ ଟଙ୍କାର କୋର୍ଟ ଫି ଷ୍ଟାମ୍ପ ଲଗାଇ ଦରଖାସ୍ତ କରାଯିବ ?
ଉତ୍ତର: ନିଷ୍ପତ୍ତି ମିଳିବାର ୩୦ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଅପିଲ ଦାୟର କରାଯିବ ଏବଂ ଏଥିପାଇଁ ୨୦ ଟଙ୍କାର କୋର୍ଟ ଫି ଷ୍ଟାମ୍ପ ଲଗାଇ ଦରଖାସ୍ତ କରାଯିବ।
(ଜ) କେତେ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଅପିଲ ଅଧିକାରୀ ତାଙ୍କର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଜଣାଇବେ ?
ଉତ୍ତର: ପ୍ରଥମ ଅପିଲ ଅଧିକାରୀ ଆବେଦନ ପାଇବାର ୩୦ ଦିନ (ବା ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ କାରଣ ସହ ସର୍ବାଧିକ ୪୫ ଦିନ) ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଜଣାଇବେ।
(ଝ) କେତେ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ସୂଚନା କମିଶନଙ୍କ ନିକଟରେ ଦ୍ଵିତୀୟବାର ଅପିଲ କରିହେବ ଓ ସେଥିପାଇଁ କେତେ ଟଙ୍କାର କୋର୍ଟ ଫି ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ ?
ଉତ୍ତର: ପ୍ରଥମ ଅପିଲ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ୯୦ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ସୂଚନା କମିଶନଙ୍କ ନିକଟରେ ଦ୍ଵିତୀୟବାର ଅପିଲ କରିହେବ ଏବଂ ସେଥିପାଇଁ ୨୫ ଟଙ୍କାର କୋର୍ଟ ଫି ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ।
(ଞ) ଭାରତରେ ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନ କେଉଁଦିନ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଲା ?
ଉତ୍ତର: ଭାରତରେ ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନ ୨୦୦୫ ମସିହା ଅକ୍ଟୋବର ୧୨ ତାରିଖ ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେଲା।
(ଟ) ଭାରତରେ ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନ ପ୍ରଣୀତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଦେଶର ଅନ୍ୟ କେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ ଏ ସମ୍ପର୍କିତ ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରାଯାଇଥିଲା ?
ଉତ୍ତର: ଭାରତରେ ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନ ପ୍ରଣୀତ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ୧୯୯୬ ମସିହାରେ ତାମିଲନାଡୁ ଏବଂ ୧୯୯୭ ମସିହାରେ ଗୋଆ ରାଜ୍ୟରେ ଏହି ଆଇନ ପ୍ରଣୟନ କରାଯାଇଥିଲା।
(ଠ) ସୂଚନା କମିଶନ ସର୍ବାଧିକ କେତେ ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାସ୍ତିବିଧାନ କରିପାରିବେ ?
ଉତ୍ତର: ସୂଚନା କମିଶନ ସର୍ବାଧିକ ୨୫,୦୦୦ (ପଚିଶ ହଜାର) ଟଙ୍କା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାସ୍ତିବିଧାନ କରିପାରିବେ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ତୁମ ପାଇଁ କାମ (Project Work / Practical Application)
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର: ଯଦି ଜଣେ ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ କର୍ମଚାରୀଙ୍କର ଅବସରକାଳୀନ ଭତ୍ତା (Pension/Retirement Benefits) ମିଳିବାରେ ଅହେତୁକ ବିଳମ୍ବ ହେଉଥାଏ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଆବେଦନ ବହୁଦିନ ଧରି କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ପଡ଼ି ରହିଥାଏ, ତେବେ ସେ ସୂଚନା ଅଧିକାର ଆଇନ, ୨୦୦୫ର ସହାୟତା ନେଇ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦକ୍ଷେପ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ:
୧. ଆବେଦନ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ବ୍ୟକ୍ତିଜଣକ ଏକ ଧଳା କାଗଜରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଫର୍ମାଟ୍ ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ପୃକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟର 'ଲୋକ ସୂଚନା ଅଧିକାରୀ' (PIO) ଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ଆବେଦନ ପତ୍ର ଲେଖିବେ।
୨. ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବା: ସେ ତାଙ୍କ ଆବେଦନରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ସୂଚନା ମାଗିପାରିବେ:
୩. ଫିସ୍ ଦାଖଲ: ଆବେଦନ ପତ୍ର ସହିତ ୧୦ ଟଙ୍କାର ଆବେଦନ ଫିସ୍ (କୋର୍ଟ ଫି ଷ୍ଟାମ୍ପ, ପୋଷ୍ଟାଲ ଅର୍ଡର କିମ୍ବା ନଗଦ ଆକାରରେ) ସଂଲଗ୍ନ କରିବେ। ଯଦି ସେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସୀମାରେଖା ତଳେ (BPL) ଥାଆନ୍ତି, ତେବେ ବିପିଏଲ୍ କାର୍ଡର ନକଲ ସହ ମାଗଣାରେ ଆବେଦନ କରିବେ।
୪. ଆବେଦନ ଦାଖଲ: ଏହି ଆବେଦନକୁ ସେ ସମ୍ପୃକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ସିଧାସଳଖ ଦାଖଲ କରି ରସିଦ୍ ରଖିବେ କିମ୍ବା ରେଜିଷ୍ଟର୍ଡ ଡାକ/ସ୍ପିଡ୍ ପୋଷ୍ଟ ମାଧ୍ୟମରେ ପଠାଇବେ।
୫. ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ: ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ୩୦ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଲୋକ ସୂଚନା ଅଧିକାରୀ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ। ଯଦି ୩୦ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ସୂଚନା ନମିଳେ କିମ୍ବା ଭୁଲ୍ ସୂଚନା ମିଳେ, ତେବେ ସେ ପ୍ରଥମ ଅପିଲ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରଥମ ଅପିଲ ଏବଂ ପରେ ସୂଚନା କମିଶନଙ୍କ ନିକଟରେ ଦ୍ଵିତୀୟ ଅପିଲ କରିପାରିବେ। ଏହାଦ୍ଵାରା ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀମାନେ ଶାସ୍ତି ଭୟରେ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କର ଅବସରକାଳୀନ ଭତ୍ତା ଫାଇଲ୍ ଫଇସଲା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବେ।
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
୪.୧ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି ରଣନୀତି (Exam Preparation Strategies):
୪.୨ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Mistakes to Avoid):
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App