BSE ODISHA CLASS 9 • UTKAL MASTER STROKE

ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ

ଶ୍ରେଣୀ: ନବମ ଶ୍ରେଣୀ (Class 9) | ବିଷୟ: ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନ (Life Science - SCL)

ଅଧ୍ୟାୟ ୧: ଜୈବ ବିବିଧତା (Biodiversity)

---

ଭାଗ ୧: ଅଧ୍ୟାୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଓ ଜୈବିକ ତତ୍ତ୍ୱ (Complete Textbook Theory)

---

୧.୧ ଜୈବ ବିବିଧତା ଓ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ (Biodiversity & Taxonomy):

୧. ଜୈବ ବିବିଧତାର ସଂଜ୍ଞା:

ପୃଥିବୀରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଅଣୁଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନତା ଓ ବିବିଧ ରୂପକୁ "ଜୈବ ବିବିଧତା (Biodiversity)" କୁହାଯାଏ।

୨. ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗର ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ଉପକାରିତା:

ପୃଥିବୀରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଜୀବଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଅସମ୍ଭବ।

ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା:

(i) ଜୀବମାନଙ୍କ ବିବିଧତାକୁ ସହଜରେ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇପାରେ।

(ii) ବିଭିନ୍ନ ଜୀବଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଜଣାପଡ଼େ।

(iii) ଜୀବମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ଓ କ୍ରମବିକାଶ (Evolution) ର ଧାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।

୩. ଟାକ୍ସୋନୋମି ଓ ଦ୍ୱିପଦ ନାମକରଣ (Binomial Nomenclature):

ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ବିଜ୍ଞାନ (Taxonomy) ର ଜନକ: କାରୋଲସ୍ ଲିନିୟସ୍ (Carolus Linnaeus)।

ଦ୍ୱିପଦ ନାମକରଣ ନିୟମ:

(i) ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ ଦୁଇଟି ପଦ ବିଶିଷ୍ଟ — ପ୍ରଥମ ପଦ "ପ୍ରଜାତି (Genus)" ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ "ଜାତି (Species)"।

(ii) ପ୍ରଜାତି ନାମର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର Capital ଏବଂ ଜାତି ନାମ small letter ରେ ଲେଖାଯାଏ (ଯଥା: ମଣିଷ = Homo sapiens, ବରଗଛ = Ficus benghalensis, ଧାନ = Oryza sativa, ମଟର = Pisum sativum)।

୧.୨ ପାଞ୍ଚ-ଜଗତ ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ପଦ୍ଧତି (Whittaker's Five Kingdom Classification):

୧୯୬୯ ମସିହାରେ ରବର୍ଟ ଏଚ୍. ହୁଇଟାକର୍ (R.H. Whittaker) ଜୀବଜଗତକୁ ୫ଟି ମୁଖ୍ୟ ଜଗତରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ:

(ଆଧାର: କୋଷ ଗଠନ - ପ୍ରୋକାରିଓଟିକ୍/ୟୁକାରିଓଟିକ୍, କୋଷ ସଂଖ୍ୟା - ଏକକୋଷୀ/ବହୁକୋଷୀ, ପୋଷଣ ପ୍ରଣାଳୀ - ସ୍ୱଭୋଜୀ/ପରଭୋଜୀ)।

୧. ମୋନେରା (Kingdom Monera):

ପ୍ରୋକାରିଓଟିକ୍ (ନ୍ୟଷ୍ଟିଝିଲ୍ଲୀ ବିହୀନ), ଏକକୋଷୀ, କୋଷଭିତ୍ତି ଥାଇପାରେ ବା ନଥାଇପାରେ।

ଉଦାହରଣ: ଜୀବାଣୁ (Bacteria), ନୀଳହରିତ ଶୈବାଳ (Cyanobacteria/Blue Green Algae), ମାଇକୋପ୍ଲାଜ୍ମା।

୨. ପ୍ରୋଟିଷ୍ଟା (Kingdom Protista):

ୟୁକାରିଓଟିକ୍, ଏକକୋଷୀ, ଗତି ପାଇଁ ସିଲିଆ/ଫ୍ଲାଜେଲା/କ୍ଷଣପଦ ଥାଏ।

ଉଦାହରଣ: ଆମିବା, ପାରାମେସିୟମ୍, ୟୁଗ୍ଲିନା, ଡାଏଟମ୍।

୩. ଫଞ୍ଜାଇ / କବକ (Kingdom Fungi):

ୟୁକାରିଓଟିକ୍, ବହୁକୋଷୀ (ଇଷ୍ଟ୍ ବ୍ୟତୀତ), କାଇଟିନ୍ (Chitin) ନିର୍ମିତ କୋଷଭିତ୍ତି ଥାଏ, ମୃତୋପଜୀବୀ ପୋଷଣ।

ଉଦାହରଣ: ଛତୁ (Agaricus), ଇଷ୍ଟ୍ (Yeast), ମ୍ୟୁକର୍, ପେନିସିଲିୟମ୍।

ସହଜୀବୀତା (Symbiosis): କବକ ଓ ନୀଳହରିତ ଶୈବାଳର ମିଳିତ ସହବାସକୁ "ଲାଇକେନ୍ (Lichen)" କୁହାଯାଏ।

୪. ପ୍ଲାଣ୍ଟି / ଉଦ୍ଭିଦ ଜଗତ (Kingdom Plantae):

ୟୁକାରିଓଟିକ୍, ବହୁକୋଷୀ, ସେଲ୍ୟୁଲୋଜ୍ ନିର୍ମିତ କୋଷଭିତ୍ତି ଥାଏ, ସ୍ୱଭୋଜୀ (ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣକ୍ଷମ)।

୫ଟି ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ:

(i) ଥାଲୋଫାଇଟା (ଶୈବାଳ / Algae): ଶରୀର ଚେର, କାଣ୍ଡ ଓ ପତ୍ରରେ ବିଭକ୍ତ ନୁହେଁ (ସ୍ପାଇରୋଗାଇରା, ଉଲୋଥ୍ରିକ୍ସ)।

(ii) ବ୍ରାୟୋଫାଇଟା (ଉଦ୍ଭିଦ ଜଗତର ଉଭୟଚର / Moss): କାଣ୍ଡ-ପତ୍ର ସଦୃଶ ଅଙ୍ଗ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସମ୍ବହନ ଟିସୁ ନାହିଁ (ରିକସିଆ, ଫ୍ୟୁନାରିଆ)।

(iii) ଟେରିଡୋଫାଇଟା (Ferns): ଚେର, କାଣ୍ଡ, ପତ୍ର ଏବଂ ସମ୍ବହନ ଟିସୁ (ଜାଇଲେମ୍ ଓ ଫ୍ଲୋଏମ୍) ଥାଏ (ମାର୍ସିଲିଆ, ଫର୍ଣ୍ଣ)।

[ଉପରୋକ୍ତ ୩ଟି ହେଉଛନ୍ତି "କ୍ରିପ୍ଟୋଗାମ୍ସ (Cryptogams - ଅପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦ)"]

(iv) ଜିମ୍ନୋସ୍ପର୍ମ (ନଗ୍ନବୀଜୀ ଉଦ୍ଭିଦ): ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ମଞ୍ଜି ଖୋଲା ରହେ (ପାଇନ୍, ସାଇକାସ୍)।

(v) ଆଞ୍ଜିଓସ୍ପର୍ମ (ଆବୃତବୀଜୀ / ପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦ): ମଞ୍ଜି ଫଳ ଭିତରେ ଆବୃତ ରହେ (ଏକବୀଜପତ୍ରୀ: ଧାନ, ଗହମ; ଦ୍ୱିବୀଜପତ୍ରୀ: ମଟର, ଆମ୍ବ)।

୫. ଏନିମାଲିଆ / ପ୍ରାଣୀ ଜଗତ (Kingdom Animalia):

ୟୁକାରିଓଟିକ୍, ବହୁକୋଷୀ, କୋଷଭିତ୍ତି ବିହୀନ, ପରଭୋଜୀ।

ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବସମୂହ (Phyla):

(i) ପୋରିଫେରା (ରନ୍ଧ୍ରୀ ପ୍ରାଣୀ): ଶରୀରରେ ଅସଂଖ୍ୟ ରନ୍ଧ୍ର (ଅଷ୍ଟିଆ) ଥାଏ (ସ୍ପଞ୍ଜ, ସାଇକନ୍)।

(ii) ସିଲେଣ୍ଟେରେଟା / ନିଡାରିଆ: ଟେଣ୍ଟାକଲ୍ ଓ ଦଂଶକ କୋଷ ଥାଏ (ହାଇଡ୍ରା, ଜେଲିଫିସ୍)।

(iii) ପ୍ଲାଟିହେଲ୍‌ମିନ୍ଥେସ୍ (ଚେପ୍ଟା କୃମି): ଦ୍ୱିପାର୍ଶ୍ୱ ପ୍ରତିସମ, ତ୍ରିସ୍ତରୀୟ (ପ୍ଲାନାରିଆ, ଫିତାକୃମି)।

(iv) ନିମାଟୋଡ଼ା / ଆସ୍କେଲମିନ୍ଥେସ୍ (ଗୋଲକୃମି): ସିଉଡୋସିଲୋମ୍ ଥାଏ (ଝିଞ୍ଜିରିଆ / Ascaris, ଫାଇଲେରିଆ କୃମି)।

(v) ଏନିଲିଡ଼ା (ଖଣ୍ଡିତ କୃମି): ଶରୀର ବଳୟ ଯୁକ୍ତ, ପ୍ରକୃତ ସିଲୋମ୍ ଥାଏ (ଜିଆ, ଜୋକ)।

(vi) ଆର୍ଥ୍ରୋପୋଡ଼ା (ସନ୍ଧିପଦ ପ୍ରାଣୀ): ସର୍ବବୃହତ୍ ପର୍ବ, ଯୋଡ଼ା ଯୋଡ଼ା ସନ୍ଧିତ ଗୋଡ଼ ଥାଏ (ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି, କଙ୍କଡ଼ା, ପ୍ରଜାପତି, ମାଛି)।

(vii) ମୋଲୁସ୍କା (କୋମଳାଙ୍ଗୀ ପ୍ରାଣୀ): ଶରୀର ଉପରେ ଚୂନ ଖୋଳପା ଥାଏ (ଶାମୁକା, ଗେଣ୍ଡା, ଅକ୍ଟୋପସ୍)।

(viii) ଏକାଇନୋଡର୍ମାଟା (କଣ୍ଟକିତ ଚର୍ମୀ): ତାରକା ସଦୃଶ, ଜଳ ସମ୍ବହନ ତନ୍ତ୍ର (ତାରାମାଛ, ସାଗର କୁସୁମ)।

(ix) କର୍ଡ଼ାଟା (ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀ): ନୋଟୋକର୍ଡ଼ ଓ ପୃଷ୍ଠୀୟ ସ୍ନାୟୁରଜ୍ଜୁ ଥାଏ।

୫ଟି ଶ୍ରେଣୀ: ମତ୍ସ୍ୟ (Pisces), ଉଭୟଚର (Amphibia), ସରୀସୃପ (Reptilia), ପକ୍ଷୀ (Aves), ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ (Mammalia)।

---

ଭାଗ ୨: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ ୧ ର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାମାଣିକ ସମାଧାନ

---

୧. ବିଶାଳ ଜୀବଜଗତର ଅସଂଖ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସହଜରେ, କମ୍ ସମୟରେ ଓ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିହୁଏ।

୨. ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗୋଷ୍ଠୀର ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇଟି ପ୍ରତିନିଧି ଜୀବଙ୍କୁ ପଢ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଗୋଷ୍ଠୀର ଲକ୍ଷଣ ଜଣାପଡ଼େ।

୩. ବିଭିନ୍ନ ଜୀବଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାରସ୍ପରିକ ସମ୍ପର୍କ ଓ ସାଦୃଶ୍ୟ-ବୈସାଦୃଶ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।

୪. ଜୀବମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କ୍ରମବିକାଶ (Evolution) ର ଧାରାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିହୁଏ।

───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ "ମୌଳିକ ବା ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ" କୁ ଆଧାର କରି ଉଚ୍ଚତର ସ୍ତର ଏବଂ ତା'ପରେ "ଗୌଣ ଲକ୍ଷଣ" କୁ ଆଧାର କରି ନିମ୍ନତର ସ୍ତର ଚୟନ କରାଯାଏ:

୧. ପ୍ରଥମ ସ୍ତରର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ: କୋଷର ପ୍ରକୃତି (ପ୍ରୋକାରିଓଟିକ୍ କିମ୍ବା ୟୁକାରିଓଟିକ୍) ଏବଂ କୋଷ ସଂଖ୍ୟା (ଏକକୋଷୀ କିମ୍ବା ବହୁକୋଷୀ)।

୨. ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ତରର ଗୌଣ ଲକ୍ଷଣ: କୋଷଭିତ୍ତିର ଉପସ୍ଥିତି/ଅନୁପସ୍ଥିତି, ପୋଷଣ ପ୍ରଣାଳୀ (ସ୍ୱଭୋଜୀ କିମ୍ବା ପରଭୋଜୀ) ଏବଂ ଶରୀର ସଂଗଠନର ସ୍ତର (କୋଷୀୟ, ଟିସୁ, ଅଙ୍ଗ ବା ତନ୍ତ୍ର ସ୍ତର)।

───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

ଆର୍.ଏଚ୍. ହୁଇଟାକର୍ ୫ଟି ମୁଖ୍ୟ ନିୟମ ଆଧାରରେ ଜୀବଜଗତକୁ ଗୋଷ୍ଠୀଭୁକ୍ତ କରିଥିଲେ:

୧. ପ୍ରୋକାରିଓଟିକ୍ (ନ୍ୟଷ୍ଟିଝିଲ୍ଲୀହୀନ) ଏକକୋଷୀ ଜୀବ ➔ "ମୋନେରା" (ଯଥା: ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆ)।

୨. ୟୁକାରିଓଟିକ୍ (ନ୍ୟଷ୍ଟିଝିଲ୍ଲୀଯୁକ୍ତ) ଏକକୋଷୀ ଜୀବ ➔ "ପ୍ରୋଟିଷ୍ଟା" (ଯଥା: ଆମିବା)।

୩. ୟୁକାରିଓଟିକ୍ ବହୁକୋଷୀ, କୋଷଭିତ୍ତିଯୁକ୍ତ କିନ୍ତୁ କ୍ଲୋରୋଫିଲ୍ ବିହୀନ ପରଭୋଜୀ ଜୀବ ➔ "ଫଞ୍ଜାଇ / କବକ" (ଯଥା: ଛତୁ)।

୪. ୟୁକାରିଓଟିକ୍ ବହୁକୋଷୀ, କୋଷଭିତ୍ତିଯୁକ୍ତ ଓ ସ୍ୱଭୋଜୀ (ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣକ୍ଷମ) ➔ "ପ୍ଲାଣ୍ଟି / ଉଦ୍ଭିଦ ଜଗତ"।

୫. ୟୁକାରିଓଟିକ୍ ବହୁକୋଷୀ, କୋଷଭିତ୍ତିବିହୀନ ଓ ପରଭୋଜୀ ➔ "ଏନିମାଲିଆ / ପ୍ରାଣୀ ଜଗତ"।

───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

ଉଦ୍ଭିଦ ଜଗତ (Plantae) ର ୫ଟି ମୁଖ୍ୟ ବିଭାଗ:

୧. ଥାଲୋଫାଇଟା (Thallophyta) — ଶରୀର ଅବିଭକ୍ତ (ଶୈବାଳ / Algae, ଯଥା: ସ୍ପାଇରୋଗାଇରା)।

୨. ବ୍ରାୟୋଫାଇଟା (Bryophyta) — ସମ୍ବହନ ଟିସୁ ବିହୀନ ମସ୍ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ (ଯଥା: ରିକସିଆ, ଫ୍ୟୁନାରିଆ)।

୩. ଟେରିଡୋଫାଇଟା (Pteridophyta) — ସମ୍ବହନ ଟିସୁ ଯୁକ୍ତ ଅପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦ (ଯଥା: ଫର୍ଣ୍ଣ, ମାର୍ସିଲିଆ)।

୪. ଜିମ୍ନୋସ୍ପର୍ମ (Gymnosperms) — ନଗ୍ନବୀଜୀ ଉଦ୍ଭିଦ (ଯଥା: ପାଇନ୍, ସାଇକାସ୍)।

୫. ଆଞ୍ଜିଓସ୍ପର୍ମ (Angiosperms) — ଆବୃତବୀଜୀ ପୁଷ୍ପକ ଉଦ୍ଭିଦ (ଯଥା: ଆମ୍ବ, ମଟର, ଧାନ)।

───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

କର୍ଡ଼ାଟା (ମେରୁଦଣ୍ଡୀ / Vertebrata) ପର୍ବକୁ ୫ଟି ମୁଖ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:

୧. ମତ୍ସ୍ୟ (Pisces) — ଜଳଚର, ଗାଲିସି ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱସନ, ଦୁଇ-ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ବିଶିଷ୍ଟ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ (ଯଥା: ରୋହି, ଭାକୁର, ସାର୍କ)।

୨. ଉଭୟଚର (Amphibia) — ଜଳ ଓ ସ୍ଥଳ ଉଭୟରେ ବାସ, ତିନି-ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ବିଶିଷ୍ଟ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ (ଯଥା: ବେଙ୍ଗ, ସାଲାମାଣ୍ଡର୍)।

୩. ସରୀସୃପ (Reptilia) — କାତିଯୁକ୍ତ ଚର୍ମ, ଭୂମିରେ ଘୁଷୁରି ଚାଲନ୍ତି, ତିନି-ପ୍ରକୋଷ୍ଠ (କୁମ୍ଭୀରର ୪ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ) ବିଶିଷ୍ଟ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ (ଯଥା: ସାପ, ଝିଟିପିଟି, କଇଁଛ)।

୪. ପକ୍ଷୀ (Aves) — ଡେଣା ଓ ପର ଥାଏ, ଉଷ୍ଣରକ୍ତ, ଚାରି-ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ବିଶିଷ୍ଟ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ (ଯଥା: ପାରା, କାଉ, ଚିଲ)।

୫. ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ (Mammalia) — ସ୍ତନଗ୍ରନ୍ଥି ଥାଏ, ଶରୀରରେ ଲୋମ ଥାଏ, ଛୁଆ ଜନ୍ମ କରନ୍ତି, ଚାରି-ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ବିଶିଷ୍ଟ ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ (ଯଥା: ମଣିଷ, ଗାଈ, ବାଦୁଡ଼ି, ତିମି)।

───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

ନିମ୍ନଲିଖିତ ପର୍ବର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶରୀର "ଦ୍ୱିପାର୍ଶ୍ୱ ପ୍ରତିସମ" (କେବଳ ଗୋଟିଏ ଲମ୍ବ ଅକ୍ଷରେ କାଟିଲେ ଶରୀର ଦୁଇଟି ସମାନ ଅର୍ଦ୍ଧାଂଶରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ):

୧. ପ୍ଲାଟିହେଲ୍‌ମିନ୍ଥେସ୍ (ଯଥା: ପ୍ଲାନାରିଆ, ଫିତାକୃମି)

୨. ନିମାଟୋଡ଼ା (ଯଥା: ଗୋଲକୃମି / ଆସ୍କାରିସ୍)

୩. ଏନିଲିଡ଼ା (ଯଥା: ଜିଆ, ଜୋକ)

୪. ଆର୍ଥ୍ରୋପୋଡ଼ା (ଯଥା: ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି, ପ୍ରଜାପତି, କଙ୍କଡ଼ା)

୫. ମୋଲୁସ୍କା (ଯଥା: ଶାମୁକା, ଗେଣ୍ଡା)

୬. କର୍ଡ଼ାଟା (ମାଛ, ବେଙ୍ଗ, ସାପ, ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ମଣିଷ ସମେତ ସମସ୍ତ ମେରୁଦଣ୍ଡୀ)

───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

(ଖ) କେଉଁ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରାଣୀ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ?

ଉତ୍ତର: (iii) ଆର୍ଥ୍ରୋପୋଡ଼ା (Arthropoda)

🤖 Have a Doubt in this Chapter?

Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App