📚 E-Library 📱 Open in App
BSE ODISHA CLASS 9 • UTKAL MASTER STROKE

ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ

ଶ୍ରେଣୀ: ନବମ ଶ୍ରେଣୀ (Class 9) | ବିଷୟ: ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନ (Life Science - SCL)

ଅଧ୍ୟାୟ ୨: କୋଷ ଏବଂ ଏହାର ସଂଗଠନ (Cell and Its Structure)

ଭାଗ ୧: ଅଧ୍ୟାୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଓ ଜୈବିକ ତତ୍ତ୍ୱ (Complete Textbook Theory)

୨.୧ କୋଷର ଆବିଷ୍କାର ଓ କୋଷ ତତ୍ତ୍ୱ (Discovery of Cell & Cell Theory):

୧. ଆବିଷ୍କାର ଇତିହାସ:

  • ରବର୍ଟ ହୁକ୍ (Robert Hooke, ୧୬୬୫): କର୍କ (Cork) ଛେଦକୁ ସ୍ୱନିର୍ମିତ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଦେଖି ମହୁଫେଣା ପରି କୋଠରୀ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଏହାର ନାମ "କୋଷ (Cell)" ରଖିଲେ।
  • ଲିଉୱେନ୍ ହକ୍ (Leeuwenhoek, ୧୬୭୪): ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ପୋଖରୀ ପାଣିରେ ଜୀବନ୍ତ କୋଷ (ଜୀବାଣୁ ଓ ପ୍ରୋଟୋଜୋଆ) ଆବିଷ୍କାର କଲେ।
  • ରବର୍ଟ ବ୍ରାଉନ୍ (Robert Brown, ୧୮୩୧): କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ନ୍ୟଷ୍ଟି (Nucleus) ଆବିଷ୍କାର କଲେ।
  • ପୁରକିଞ୍ଜେ (Purkinje, ୧୮୩୯): କୋଷର ଜୀବନ୍ତ ତରଳ ପଦାର୍ଥକୁ "ପ୍ରୋଟୋପ୍ଲାଜମ୍ (ଆଦିଜୀବକ)" ନାମକରଣ କଲେ।

    • ୨. କୋଷ ତତ୍ତ୍ୱ (Cell Theory):

  • ଜର୍ମାନ ଉଦ୍ଭିଦବିତ୍ ମାଥିଆସ୍ ଶ୍ଲାଇଡେନ୍ (M. Schleiden, ୧୮୩୮) ଏବଂ ପ୍ରାଣୀବିତ୍ ଥିଓଡୋର୍ ଶ୍ୱାନ୍ (T. Schwann, ୧୮୩୯) କୋଷ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଣୟନ କଲେ:

    • (i) ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ (ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ) ଏକ ବା ଏକାଧିକ କୋଷ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।

    (ii) କୋଷ ହେଉଛି ଜୀବନର ମୌଳିକ ଗଠନମୂଳକ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ଏକକ।

  • ରୁଡଲ୍‌ଫ ଭିରକୋ (Rudolf Virchow, ୧୮୫୫) ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମ୍ପ୍ରସାରିତ କରି କହିଲେ:

    • "ସମସ୍ତ ନୂତନ କୋଷ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ କୋଷର ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଅନ୍ତି (Omnis cellula-e-cellula)।"

    ୨.୨ ପ୍ରୋକାରିଓଟିକ୍ ବନାମ ୟୁକାରିଓଟିକ୍ କୋଷ (Prokaryotic vs Eukaryotic Cell):

    ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ପ୍ରୋକାରିଓଟିକ୍ କୋଷ (ପ୍ରାକ୍-ନ୍ୟଷ୍ଟିୟ) ୟୁକାରିଓଟିକ୍ କୋଷ (ସୁ-ନ୍ୟଷ୍ଟିୟ)
    ଆକାର ସାଧାରଣତଃ କ୍ଷୁଦ୍ର (୧ ରୁ ୧୦ ମାଇକ୍ରୋମିଟର)। ବୃହତ୍ (୫ ରୁ ୧୦୦ ମାଇକ୍ରୋମିଟର)।
    ନ୍ୟଷ୍ଟି (Nucleus) ନ୍ୟଷ୍ଟିଝିଲ୍ଲୀ ବିହୀନ (ଏହାକୁ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଓଏଡ୍ କୁହାଯାଏ)। ସୁଗଠିତ ଏବଂ ଦ୍ୱିସ୍ତରୀୟ ନ୍ୟଷ୍ଟିଝିଲ୍ଲୀ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
    କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ କେବଳ ଗୋଟିଏ ବୃତ୍ତାକାର DNA ଥାଏ। ଏକାଧିକ ରୈଖିକ କ୍ରୋମୋଜୋମ୍ ଥାଏ।
    ଅଙ୍ଗିକା ଝିଲ୍ଲୀବଦ୍ଧ ଅଙ୍ଗିକା (ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ, ପ୍ଲାଷ୍ଟିଡ୍ ଆଦି) ନଥାଏ। ସମସ୍ତ ଝିଲ୍ଲୀବଦ୍ଧ ଅଙ୍ଗିକା ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ।
    ରାଇବୋଜୋମ୍ ୭୦S (70S) ପ୍ରକାର। ୮୦S (80S) ପ୍ରକାର।
    ଉଦାହରଣ ଜୀବାଣୁ (Bacteria), ନୀଳହରିତ ଶୈବାଳ। ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷ, ପ୍ରାଣୀ କୋଷ, କବକ।

    ୨.୩ କୋଷର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ ଓ ଅଙ୍ଗିକାସମୂହ (Cell Structure & Organelles):

    ୧. କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ (Plasma Membrane):

  • ଲିପିଡ୍ ଓ ପ୍ରୋଟିନ୍ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧପାରଗମ୍ୟ / ବିଭେଦକ ପାରଗମ୍ୟ ଝିଲ୍ଲୀ।
  • ବିସରଣ (Diffusion) ଓ ପରାସରଣ (Osmosis) ଦ୍ୱାରା ପଦାର୍ଥ ଓ ଜଳର ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।

    • ୨. କୋଷଭିତ୍ତି (Cell Wall):

  • କେବଳ ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷ, କବକ ଓ ଜୀବାଣୁରେ ଥାଏ। ସେଲ୍ୟୁଲୋଜ୍ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, କଠିନ ଓ ମୃତ। ଏହା କୋଷକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକୃତି ଓ ଦୃଢ଼ତା ପ୍ରଦାନ କରେ।

    • ୩. ନ୍ୟଷ୍ଟି (Nucleus):

  • କୋଷର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କକ୍ଷ। ଏଥିରେ ନ୍ୟଷ୍ଟିଝିଲ୍ଲୀ, ନ୍ୟଷ୍ଟିରସ, ନ୍ୟଷ୍ଟିକା (Nucleolus) ଏବଂ କ୍ରୋମାଟିନ୍ ଜାଲିକା ଥାଏ। କ୍ରୋମାଟିନ୍ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା DNA ବଂଶଗତ ଗୁଣ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ିକୁ ବହନ କରେ।

    • ୪. ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ (Mitochondria):

  • "କୋଷର ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର (Powerhouse of the Cell)"। ଏଥିରେ କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ ଘଟି ATP (Adenosine Triphosphate - ଶକ୍ତି ମୁଦ୍ରା) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହାର ନିଜସ୍ୱ DNA ଓ ରାଇବୋଜୋମ୍ ଥାଏ।

    • ୫. ପ୍ଲାଷ୍ଟିଡ୍ (Plastid):

  • କେବଳ ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ଥାଏ।
  • କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟ୍ (ହରିତଲବକ): ସବୁଜ ରଙ୍ଗ, ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଳେଷଣ କରେ।
  • କ୍ରୋମୋପ୍ଲାଷ୍ଟ୍ (ବର୍ଣ୍ଣଲବକ): ଫୁଲ ଓ ଫଳକୁ ରଙ୍ଗିନ କରେ।
  • ଲ୍ୟୁକୋପ୍ଲାଷ୍ଟ୍ (ଶ୍ୱେତଲବକ): ଶ୍ୱେତସାର, ସ୍ନେହସାର ଓ ପ୍ରୋଟିନ୍ ସଞ୍ଚୟ କରେ।

    • ୬. ଏଣ୍ଡୋପ୍ଲାଜ୍ମିକ୍ ରେଟିକ୍ୟୁଲମ୍ (ER):

  • ଖସଖସିଆ ER (RER): ପୃଷ୍ଠରେ ରାଇବୋଜୋମ୍ ଥାଏ, ପ୍ରୋଟିନ୍ ସଂଶ୍ଳେଷଣ କରେ।
  • ଚିକ୍କଣ ER (SER): ଲିପିଡ୍ ଓ ଚର୍ବି ସଂଶ୍ଳେଷଣ କରେ, ଯକୃତ କୋଷରେ ବିଷାକ୍ତ ପଦାର୍ଥ ନିଷ୍କାସନ କରେ।

    • ୭. ଗଲ୍‌ଗି ପିଣ୍ଡ (Golgi Apparatus):

  • କ୍ୟାମିଲୋ ଗଲ୍‌ଗି ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ। ସ୍ତରୀକୃତ ଥଳି (ସିଷ୍ଟର୍ଣ୍ଣି)। ଏହା ପଦାର୍ଥ ସଂଚୟ, ରୂପାନ୍ତରଣ, ପ୍ୟାକେଜିଂ ଏବଂ ଲାଇସୋଜୋମ୍ ଗଠନ କରେ।

    • ୮. ଲାଇସୋଜୋମ୍ (Lysosome):

  • "କୋଷର ଆତ୍ମଘାତୀ ଥଳୀ (Suicide Bag)"। ଏଥିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଚକ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ଥାଏ। କୋଷ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଏହା ଫାଟି ନିଜ କୋଷକୁ ନିଜେ ହଜମ କରିଦିଏ।

    • ୯. ରାସଧାନୀ (Vacuole):

  • ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷରେ ଏକ ବିରାଟ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ରାସଧାନୀ ଥାଏ (୫୦-୯୦% ସ୍ଥାନ ମାଡ଼େ), ଯାହା କୋଷକୁ ସ୍ଫୀତି ଓ ଦୃଢ଼ତା ପ୍ରଦାନ କରେ। ପ୍ରାଣୀ କୋଷରେ ଏଗୁଡ଼ିକ କ୍ଷୁଦ୍ରାକାର।

    • ଭାଗ ୨: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାମାଣିକ ସମାଧାନ (Textbook Exercises)

    ପ୍ରଶ୍ନ ୧: ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷ ଓ ପ୍ରାଣୀ କୋଷ ମଧ୍ୟରେ ୪ଟି ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଭେଦ ଲେଖ।

    ଉତ୍ତର:

    ତୁଳନାତ୍ମକ ବିଷୟ ଉଦ୍ଭିଦ କୋଷ (Plant Cell) ପ୍ରାଣୀ କୋଷ (Animal Cell)
    କୋଷଭିତ୍ତି କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ ବାହାରେ ସେଲ୍ୟୁଲୋଜ୍ ନିର୍ମିତ କଠିନ କୋଷଭିତ୍ତି ଥାଏ। କୋଷଭିତ୍ତି ନଥାଏ (କେବଳ କୋଷ ଝିଲ୍ଲୀ ଥାଏ)।
    ପ୍ଲାଷ୍ଟିଡ୍ କ୍ଲୋରୋପ୍ଲାଷ୍ଟ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ଲାଷ୍ଟିଡ୍ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ। ପ୍ଲାଷ୍ଟିଡ୍ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ।
    ରାସଧାନୀ ଗୋଟିଏ ବୃହତ୍ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ରାସଧାନୀ ଥାଏ। ରାସଧାନୀ ଅନୁପସ୍ଥିତ ବା ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ରାକାର ହୋଇଥାଏ।
    ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ ଓ ସେଣ୍ଟ୍ରିଓଲ୍ ନଥାଏ। ସେଣ୍ଟ୍ରୋଜୋମ୍ ଥାଏ (କୋଷ ବିଭାଜନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ)।

    ───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

    ପ୍ରଶ୍ନ ୨: ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆକୁ କୋଷର ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର କାହିଁକି କୁହାଯାଏ?

    ଉତ୍ତର:

    କୋଷର ସମସ୍ତ ଜୈବିକ କ୍ରିୟା ସମ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଶକ୍ତି ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ମଧ୍ୟରେ କୋଷୀୟ ଶ୍ୱସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ଏ.ଟି.ପି. (ATP - Adenosine Triphosphate) ରୂପରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ରହେ। ATP କୁ "ଜୈବିକ ଶକ୍ତି ମୁଦ୍ରା" କୁହାଯାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆକୁ "କୋଷର ଶକ୍ତିକେନ୍ଦ୍ର (Powerhouse of the Cell)" କୁହାଯାଏ।

    ───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

    ପ୍ରଶ୍ନ ୩: ଲାଇସୋଜୋମ୍‌କୁ କାହିଁକି ଆତ୍ମଘାତୀ ଥଳୀ (Suicidal Bag) କୁହାଯାଏ?

    ଉତ୍ତର:

    ଲାଇସୋଜୋମ୍ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଚକ ଏନ୍‌ଜାଇମ୍ ଭରି ରହିଥାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜୈବ ପଦାର୍ଥକୁ ହଜମ କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖେ। ଯେତେବେଳେ କୋଷଟି କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ, ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ବା ମୃତପ୍ରାୟ ହୋଇପଡ଼େ, ଲାଇସୋଜୋମ୍ ଝିଲ୍ଲୀ ଫାଟିଯାଏ ଏବଂ ଏହାର ଏନ୍‌ଜାଇମ୍‌ଗୁଡ଼ିକ ବାହାରି ନିଜ କୋଷର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗିକାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହଜମ କରି ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହାକୁ "ଆତ୍ମଘାତୀ ଥଳୀ" କୁହାଯାଏ।

    ───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

    (ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)

    🤖 Have a Doubt in this Chapter?

    Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

    🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App