ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Life Science
ଅଧ୍ୟାୟ: ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ - ଟିସୁ ତନ୍ତ୍ର (Tissue System)
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଜୀବବିଜ୍ଞାନର ଏକ ମୌଳିକ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟ 'ଟିସୁ ତନ୍ତ୍ର' ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏକକୋଷୀ ଜୀବମାନଙ୍କଠାରେ ସମସ୍ତ ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଗୋଟିଏ କୋଷ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ବହୁକୋଷୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ କାର୍ଯ୍ୟବଣ୍ଟନ (Division of Labour) ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କୋଷ ସମୂହ ବା ଟିସୁ ରହିଥାନ୍ତି।
ବୈଜ୍ଞାନିକ ଫାହା (Faha) ଙ୍କ ମତରେ - "ସମଜାତୀୟ କୋଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଏକ ପ୍ରକାରର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରୁଥିବା କୋଷମାନଙ୍କର ସମାହାରକୁ ଟିସୁ କୁହାଯାଏ।"
ଟିସୁଗୁଡ଼ିକ ସାମୂହିକ ଭାବେ ମିଶି ଅଙ୍ଗ (Organ) ଏବଂ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ମିଶି ଅଙ୍ଗ ସଂସ୍ଥାନ (Organ System) ଗଠନ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉଦ୍ଭିଦ ଟିସୁ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଟିସୁର ଗଠନ, ପ୍ରକାରଭେଦ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି।
କାର୍ଯ୍ୟାତ୍ମକ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Mind Map):
୧. ଟିସୁ (Tissue)
├── ୧.୧ ଉଦ୍ଭିଦ ଟିସୁ (Plant Tissue)
│ ├── ୧.୧.୧ ମେରିଷ୍ଟେମାଟିକ୍ ଟିସୁ (Meristematic Tissue)
│ │ ├── ପ୍ରାଥମିକ ମେରିଷ୍ଟେମ୍ (Primary Meristem)
│ │ └── ଉତ୍ତର ମେରିଷ୍ଟେମ୍ (Secondary Meristem)
│ │ └── ଅବସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ: ଅଗ୍ରସ୍ଥ (Apical), ପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ (Lateral), ଅନ୍ତର୍ବିଷ୍ଟ (Intercalary)
│ └── ୧.୧.୨ ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁ (Permanent Tissue)
│ ├── ସରଳ ଟିସୁ (Simple Tissue): ପାରେନ୍କାଇମା, କୋଲେନ୍କାଇମା, ସ୍କ୍ଲେରେନ୍କାଇମା
│ └── ଜଟିଳ ଟିସୁ (Complex Tissue): ଜାଇଲେମ୍ (Xylem), ଫ୍ଲୋଏମ୍ (Phloem)
│
└── ୧.୨ ପ୍ରାଣୀ ଟିସୁ (Animal Tissue)
├── ୧.୨.୧ ଏପିଥେଲିଆଲ୍ ଟିସୁ (Epithelial Tissue) - ସ୍କ୍ୱାମସ୍, ସ୍ତମ୍ଭାକାର, ଘନାକାର, କୂଟସ୍ତରୀକୃତ, ଜଟିଳ
├── ୧.୨.୨ ସଂଯୋଜକ ଟିସୁ (Connective Tissue) - ରକ୍ତ, ଅସ୍ଥି, ଉପାସ୍ଥି, ଏରିଓଲାର୍, ଏଡିପୋଜ୍, ଟେଣ୍ଡନ୍, ଲିଗାମେଣ୍ଟ୍
├── ୧.୨.୩ ପେଶୀ ଟିସୁ (Muscular Tissue) - ରେଖିତ (ଐଚ୍ଛିକ), ଅରେଖିତ (ଅନୈଚ୍ଛିକ), ହୃଦ୍ପେଶୀ
└── ୧.୨.୪ ସ୍ନାୟୁ ଟିସୁ (Nervous Tissue) - ସ୍ନାୟୁକୋଷ (Neuron)
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory)
୨.୧ ଉଦ୍ଭିଦ ଟିସୁ (Plant Tissue)
ଉଦ୍ଭିଦ ଶରୀରରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଟିସୁ ଦେଖାଯାଏ:
(କ) ମେରିଷ୍ଟେମାଟିକ୍ ଟିସୁ (Meristematic Tissue):
ଏହି ଟିସୁର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ବିଭାଜନକ୍ଷମ। ଏମାନଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
ବିକାଶ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର:
୧. ପ୍ରାଥମିକ ମେରିଷ୍ଟେମ୍ (Primary Meristem): ଉଦ୍ଭିଦର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅବସ୍ଥାରୁ କାଣ୍ଡ ଓ ଚେରର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ରହିଥାଏ।
୨. ଉତ୍ତର ମେରିଷ୍ଟେମ୍ (Secondary Meristem): ଏହା ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁରୁ ପରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଦ୍ୱିତୀୟକ ବୃଦ୍ଧି ଘଟାଏ।
ଅବସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ତିନି ପ୍ରକାରର:
(ଖ) ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁ (Permanent Tissue):
ମେରିଷ୍ଟେମାଟିକ୍ ଟିସୁରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କୋଷଗୁଡ଼ିକ ବିଭାଜନ କ୍ଷମତା ହରାଇ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ ତାହାକୁ ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର:
୧. ସରଳ ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁ (Simple Permanent Tissue):
ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାରର କୋଷକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଟିସୁ। ଏହା ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ:
୨. ଜଟିଳ ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁ (Complex Permanent Tissue):
ଏକାଧିକ ପ୍ରକାରର କୋଷକୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ ମିଶି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର:
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୨.୨ ପ୍ରାଣୀ ଟିସୁ (Animal Tissue)
ପ୍ରାଣୀ ଶରୀରରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଚାରି ପ୍ରକାରର ମୁଖ୍ୟ ଟିସୁ ଦେଖାଯାଏ:
(କ) ଏପିଥେଲିଆଲ୍ ଟିସୁ (Epithelial Tissue):
ଏହା ଶରୀରର ବାହ୍ୟ ଆବରଣ ଏବଂ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ଆସ୍ତରଣ ଗଠନ କରେ। ଏହାର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଆଧାର ଝିଲ୍ଲୀ (Basement Membrane) ଉପରେ ସଜ୍ଜିତ ଥାନ୍ତି।
(ଖ) ସଂଯୋଜକ ଟିସୁ (Connective Tissue):
ଏହି ଟିସୁ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗକୁ ସଂଯୋଗ କରେ। ଏଥିରେ କୋଷ ସଂଖ୍ୟା କମ୍ ଓ ଆଧାର ବା ମାଟ୍ରିକ୍ସ (Matrix) ଅଧିକ ଥାଏ।
(ଗ) ପେଶୀ ଟିସୁ (Muscular Tissue):
ଶରୀରର ଚଳନ ପାଇଁ ଦାୟୀ। ଏଥିରେ ସଙ୍କୋଚନଶୀଳ ପ୍ରୋଟିନ୍ ଥାଏ।
(ଘ) ସ୍ନାୟୁ ଟିସୁ (Nervous Tissue):
ଉଦ୍ଦୀପନା ଗ୍ରହଣ ଓ ସ୍ନାୟୁବିକ ଆବେଗ ପରିବହନ କରେ। ଏହାର ଗାଠନିକ ଓ କ୍ରିୟାତ୍ମକ ଏକକ ହେଉଛି ସ୍ନାୟୁକୋଷ (Neuron)।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (Solved Exercises)
Q1. ମେରିଷ୍ଟେମାଟିକ୍ ଟିସୁର ପ୍ରକାରଭେଦ ଲେଖ। ଏହି ଟିସୁର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର:
ମେରିଷ୍ଟେମାଟିକ୍ ଟିସୁର ପ୍ରକାରଭେଦ:
ଉଦ୍ଭିଦ ଶରୀରରେ ଥିବା ସ୍ଥାନ ଓ ବିକାଶ ଅନୁଯାୟୀ ମେରିଷ୍ଟେମାଟିକ୍ ଟିସୁକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି।
(କ) ବିକାଶ ଅନୁଯାୟୀ:
୧. ପ୍ରାଥମିକ ମେରିଷ୍ଟେମ୍ (Primary Meristem): ଏହା ଉଦ୍ଭିଦର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଥାଏ ଏବଂ କାଣ୍ଡ ଓ ଚେରର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ରହି ଲମ୍ବ ବୃଦ୍ଧି କରାଏ।
୨. ଉତ୍ତର ମେରିଷ୍ଟେମ୍ (Secondary Meristem): ଏହା ପ୍ରାଥମିକ ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁରୁ ପରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଦ୍ୱିତୀୟକ ବୃଦ୍ଧି ଘଟାଏ।
(ଖ) ଅବସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ:
୧. ଅଗ୍ରସ୍ଥ ମେରିଷ୍ଟେମ୍ (Apical Meristem): କାଣ୍ଡ ଓ ଚେରର ବର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଣୁ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ରହି ଲମ୍ବ ବୃଦ୍ଧି କରାଏ।
୨. ପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ମେରିଷ୍ଟେମ୍ (Lateral Meristem): କାଣ୍ଡ ଓ ଚେରର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରହି ଓସାର ବା ମୋଟେଇ ବୃଦ୍ଧି କରାଏ।
୩. ଅନ୍ତର୍ବିଷ୍ଟ ମେରିଷ୍ଟେମ୍ (Intercalary Meristem): ପତ୍ରର ମୂଳରେ ଓ ପର୍ବସନ୍ଧିର ଦୁଇପାଖରେ ରହି ଶାଖା ପ୍ରଶାଖା ବୃଦ୍ଧି କରାଏ।
ମେରିଷ୍ଟେମାଟିକ୍ ଟିସୁର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ:
୧. ଏହି ଟିସୁର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଅତି ଛୋଟ, ଜୀବନ୍ତ ଓ ସମବ୍ୟାସୀ ହୋଇଥାନ୍ତି।
୨. କୋଷଗୁଡ଼ିକର କୋଷ ବିଭାଜନ କ୍ଷମତା ଜୀବନସାରା ରହିଥାଏ।
୩. କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଅତି ଘନ ଭାବେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଅନ୍ତଃକୋଷୀୟ ସ୍ଥାନ (Intercellular Space) ନଥାଏ।
୪. କୋଷ ଭିତ୍ତି ସାଧାରଣତଃ ଅତି ପତଳା ଓ ସେଲ୍ୟୁଲୋଜ୍ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।
୫. କୋଷଜୀବକ ଅତି ଘନ ଓ ଏଥିରେ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ନ୍ୟଷ୍ଟି ଥାଏ।
୬. କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ରସଧାନୀ (Vacuoles) ନଥାଏ କିମ୍ବା ଅତି ଛୋଟ ଥାଏ। ଏଣ୍ଡୋପ୍ଲାଜମିକ୍ ରେଟିକ୍ୟୁଲମ୍, ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ ଓ ଲବକ ଆଦି ପ୍ରାଥମିକ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
Q2. ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁର ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗ ଆଲୋଚନା କର।
ଉତ୍ତର:
ମେରିଷ୍ଟେମାଟିକ୍ ଟିସୁରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କୋଷଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମବିକାଶ, ଗଠନ ଓ ପୃଥକୀକରଣ ଘଟି ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁ ଗଠିତ ହୋଇଥାଏ। ଆକାର, ପ୍ରକାର ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ:
(କ) ସରଳ ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁ (Simple Permanent Tissue):
ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାରର କୋଷକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏବଂ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରୁଥିବା ଟିସୁକୁ ସରଳ ଟିସୁ କୁହାଯାଏ। ଏହା ତିନି ପ୍ରକାରର:
୧. ପାରେନ୍କାଇମା (Parenchyma): କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନ୍ତ, ଗୋଲାକାର ବା ଡିମ୍ବାକାର ଏବଂ ପତଳା କୋଷଭିତ୍ତି ବିଶିଷ୍ଟ। କୋଷଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତଃକୋଷୀୟ ସ୍ଥାନ ଥାଏ। ଏହା ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ସଞ୍ଚୟ କରେ।
୨. କୋଲେନ୍କାଇମା (Collenchyma): କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନ୍ତ, ଲମ୍ବାଳିଆ ଓ କୋଷଭିତ୍ତିର କୋଣଗୁଡ଼ିକ ପେକ୍ଟିନ୍ ଓ ସେଲ୍ୟୁଲୋଜ୍ ଜମା ହେବା ଯୋଗୁଁ ମୋଟା ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଉଦ୍ଭିଦକୁ ନମନୀୟତା ଓ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ।
୩. ସ୍କ୍ଲେରେନ୍କାଇମା (Sclerenchyma): କୋଷଗୁଡ଼ିକ ମୃତ, ଦୀର୍ଘ ଏବଂ କୋଷଭିତ୍ତି ଲିଗ୍ନିନ୍ ଜମା ହେବା ଯୋଗୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୋଟା ଓ ଶକ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଦୃଢ଼ତା ପ୍ରଦାନ କରେ।
(ଖ) ଜଟିଳ ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁ (Complex Permanent Tissue):
ଏକାଧିକ ପ୍ରକାରର କୋଷକୁ ନେଇ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ କୋଷ ସଂଗଠିତ ହୋଇ ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର:
୧. ଜାଇଲେମ୍ (Xylem): ଜଳ ଓ ଖଣିଜ ଲବଣର ପରିବହନ କରେ। ଏହାର ଚାରୋଟି ଉପାଦାନ ହେଲା - ଟ୍ରାକିଡ୍, ଭେସେଲ୍, ଜାଇଲେମ୍ ପାରେନ୍କାଇମା ଓ ଜାଇଲେମ୍ ଫାଇବର୍।
୨. ଫ୍ଲୋଏମ୍ (Phloem): ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟକୁ ପତ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭିଦର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ପରିବହନ କରେ। ଏହାର ଚାରୋଟି ଉପାଦାନ ହେଲା - ସିଭ୍ ଟ୍ୟୁବ୍, କମ୍ପାନିଅନ୍ ସେଲ୍, ଫ୍ଲୋଏମ୍ ପାରେନ୍କାଇମା ଓ ଫ୍ଲୋଏମ୍ ଫାଇବର୍।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
Q3. ଜାଇଲେମ୍ ଟିସୁର ଗଠନ ବୁଝାଅ।
ଉତ୍ତର:
ଜାଇଲେମ୍ ଏକ ଜଟିଳ ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁ। ଏହା ଉଦ୍ଭିଦ ଶରୀରରେ ଜଳ ଓ ଖଣିଜ ଲବଣର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପରିବହନ ପାଇଁ ଦାୟୀ। ଜାଇଲେମ୍ ଟିସୁ ଚାରି ପ୍ରକାରର କୋଷକୁ ନେଇ ଗଠିତ:
୧. ଟ୍ରାକିଡ୍ (Tracheid): ଏହା ଏକ ଦୀର୍ଘ, ନଳୀ ସଦୃଶ ମୃତ କୋଷ। ଏହାର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ସରୁ ଓ ମୁନିଆ। କୋଷ ଭିତ୍ତି ଲିଗ୍ନିନ୍ ଯୁକ୍ତ ଓ ମୋଟା। ଏହା ଜଳ ପରିବହନ ସହ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ।
୨. ଭେସେଲ୍ (Vessel): ଏହା ଏକ ନଳୀ ସଦୃଶ ମୃତ କୋଷ। ଏକାଧିକ ଭେସେଲ୍ କୋଷ ପରସ୍ପର ଉପରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ ଏକ ଦୀର୍ଘ ନଳୀ ଗଠନ କରନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରାଚୀରଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇଯାଇଥିବାରୁ ଜଳ ସହଜରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇପାରେ।
୩. ଜାଇଲେମ୍ ପାରେନ୍କାଇମା (Xylem Parenchyma): ଏହା ଜାଇଲେମ୍ ଟିସୁର ଏକମାତ୍ର ଜୀବନ୍ତ କୋଷ। ଏହାର କୋଷଭିତ୍ତି ପତଳା। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଖାଦ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ କରେ ଏବଂ ଜଳର ପାର୍ଶ୍ୱ ପରିବହନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
୪. ଜାଇଲେମ୍ ଫାଇବର୍ (Xylem Fibre): ଏହା ଏକ ସ୍କ୍ଲେରେନ୍କାଇମା ଜାତୀୟ ମୃତ କୋଷ। ଏହାର କୋଷଭିତ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୋଟା। ଏହା ଉଦ୍ଭିଦକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଦୃଢ଼ତା ଓ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
Q4. ଏପିଥେଲିୟମ୍ କ’ଣ? ଏହାର ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗ କର।
ଉତ୍ତର:
ଏପିଥେଲିୟମ୍ (Epithelium) ବା ଆବରଣୀ ଟିସୁ ହେଉଛି ପ୍ରାଣୀ ଶରୀରର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଟିସୁ, ଯାହା ଶରୀରକୁ ବାହାର ପଟୁ ଆବୃତ କରି ରଖିବା ସହ ଶରୀର ଭିତରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଓ ଗହ୍ୱରଗୁଡ଼ିକର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଆସ୍ତରଣ ଗଠନ କରେ। ଏହାର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଅଣ-କୋଷୀୟ ଆଧାର ଝିଲ୍ଲୀ (Basement Membrane) ଉପରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି।
ଏପିଥେଲିୟମ୍ ଟିସୁର ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗ:
ଗଠନ ଓ ସ୍ତର ସଂଖ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହାକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ:
(A) ସରଳ ବା ଏକସ୍ତର ବିଶିଷ୍ଟ ଏପିଥେଲିୟମ୍ (Simple Epithelium):
ଏହା କେବଳ ଗୋଟିଏ କୋଷ ସ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଆକାର ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ଚାରି ପ୍ରକାରର:
୧. ସ୍କ୍ୱାମସ୍ ଏପିଥେଲିୟମ୍ (Squamous Epithelium): କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଅତି ପତଳା, ଚେପ୍ଟା ଓ ବହୁକୋଣୀ। ଉଦାହରଣ: ରକ୍ତନଳୀର ଭିତର ପାଖ, ଫୁସଫୁସର କୋଠରିକା (Alveoli)।
୨. ସ୍ତମ୍ଭାକାର ଏପିଥେଲିୟମ୍ (Columnar Epithelium): କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଲମ୍ବା ସ୍ତମ୍ଭ ପରି। ଉଦାହରଣ: ପାକସ୍ଥଳୀ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ରର ଭିତର ପାଖ। ଏଥିରେ ସିଲିଆ ଥିଲେ ଏହାକୁ ସିଲିଆଯୁକ୍ତ ସ୍ତମ୍ଭାକାର ଏପିଥେଲିୟମ୍ କୁହାଯାଏ (ଯଥା: ଶ୍ୱାସନଳୀ)।
୩. ଘନାକାର ଏପିଥେଲିୟମ୍ (Cuboidal Epithelium): କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଉଚ୍ଚତା ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ପ୍ରାୟ ସମାନ। ଉଦାହରଣ: ବୃକ୍କୀୟ ନଳିକା, ଲାଳଗ୍ରନ୍ଥି।
୪. କୂଟସ୍ତରୀକୃତ ଏପିଥେଲିୟମ୍ (Pseudostratified Epithelium): କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଉଚ୍ଚତା ଅସମାନ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ବହୁସ୍ତରୀୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ଏକସ୍ତରୀୟ। ଉଦାହରଣ: ଶ୍ୱାସନଳୀ।
(B) ଜଟିଳ ବା ବହୁସ୍ତର ବିଶିଷ୍ଟ ଏପିଥେଲିୟମ୍ (Stratified Epithelium):
ଏହା ଏକାଧିକ କୋଷ ସ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଏହା ଘର୍ଷଣ ଓ ଆଘାତରୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଉଦାହରଣ: ଚର୍ମର ବାହ୍ୟ ସ୍ତର (Epidermis), ଖାଦ୍ୟନଳୀର ଆସ୍ତରଣ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
Q5. ସଂଯୋଜକ ବା କନେକ୍ଟିଭ୍ ଟିସୁର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର:
ସଂଯୋଜକ ଟିସୁ (Connective Tissue) ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଓ ଟିସୁଗୁଡ଼ିକୁ ପରସ୍ପର ସହ ସଂଯୋଗ କରେ ଏବଂ ଶରୀରକୁ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରେ।
ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ:
୧. ଏହି ଟିସୁରେ କୋଷ ସଂଖ୍ୟା ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ କୋଷଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚୁର ଅନ୍ତଃକୋଷୀୟ ସ୍ଥାନ ଥାଏ।
୨. ଅନ୍ତଃକୋଷୀୟ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଏକ ନିର୍ଜୀବ ଆଧାର ବା ମାଟ୍ରିକ୍ସ (Matrix) ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ।
୩. ମାଟ୍ରିକ୍ସ ବା ଆଧାରଟି ତରଳ (ଯଥା: ରକ୍ତ), ଜେଲ୍ ପରି ଅର୍ଦ୍ଧ-କଠିନ (ଯଥା: ଉପାସ୍ଥି) କିମ୍ବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ (ଯଥା: ଅସ୍ଥି) ହୋଇପାରେ।
୪. ଏହି ଟିସୁରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରୋଟିନ୍ ତନ୍ତୁ (Fibre) ଦେଖାଯାଏ।
୫. ଏଥିରେ କୌଣସି ଆଧାର ଝିଲ୍ଲୀ (Basement Membrane) ନଥାଏ।
ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ:
୧. ସଂଯୋଗୀକରଣ: ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଓ ପେଶୀଗୁଡ଼ିକୁ ପରସ୍ପର ସହ ବାନ୍ଧି ରଖେ (ଯଥା: ଟେଣ୍ଡନ୍ ଓ ଲିଗାମେଣ୍ଟ୍)।
୨. ଆଧାର ଓ ସୁରକ୍ଷା: ଅସ୍ଥି ଓ ଉପାସ୍ଥି ଶରୀରର କଙ୍କାଳ ଗଠନ କରି ଶରୀରକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର, ଆଧାର ଓ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
୩. ପରିବହନ: ରକ୍ତ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ଅମ୍ଳଜାନ, ଖାଦ୍ୟସାର, ହରମୋନ୍ ଓ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ପରିବହନ କରେ।
୪. ତାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସଞ୍ଚୟ: ଏଡିପୋଜ୍ ଟିସୁ ଚର୍ବି ସଞ୍ଚୟ କରି ରଖିବା ସହ ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ (Insulator ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ)।
୫. କ୍ଷତ ନିରାକରଣ: ଏରିଓଲାର୍ ଟିସୁ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ମରାମତି ଓ ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
Q6. ସ୍ନାୟୁକୋଷ ଗଠନ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ନାମାଙ୍କିତ ଚିତ୍ର କର।
ଉତ୍ତର:
(ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ପରୀକ୍ଷାରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରିବେ। ଏଠାରେ ସ୍ନାୟୁକୋଷର ଗଠନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶର ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା:)
ସ୍ନାୟୁକୋଷ (Neuron) ର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର ନାମାଙ୍କନ ଓ ବର୍ଣ୍ଣନା:
୧. କୋଷପିଣ୍ଡ (Cell Body / Cyton):
୨. ଡେଣ୍ଡ୍ରନ୍ ଓ ଡେଣ୍ଡ୍ରାଇଟ୍ (Dendron & Dendrites):
୩. ଆକ୍ସନ୍ (Axon):
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
Q7. ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ଲେଖ:
(କ) ମେରିଷ୍ଟେମାଟିକ୍ ଟିସୁ (Meristematic tissue)
(ଖ) ସରଳ ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁ
(ଗ) ରକ୍ତ
(ଘ) ହୃଦ୍ପେଶୀ
(ଙ) ଅସ୍ଥି
ଉତ୍ତର:
(କ) ମେରିଷ୍ଟେମାଟିକ୍ ଟିସୁ (Meristematic tissue):
ଉଦ୍ଭିଦ ଶରୀରରେ ଥିବା ସକ୍ରିୟ ବିଭାଜନକ୍ଷମ କୋଷମାନଙ୍କର ସମାହାରକୁ ମେରିଷ୍ଟେମାଟିକ୍ ଟିସୁ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଟିସୁର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନ୍ତ, ଛୋଟ, ପତଳା କୋଷଭିତ୍ତି ବିଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ଅନ୍ତଃକୋଷୀୟ ସ୍ଥାନ ବିହୀନ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କର କ୍ରମାଗତ ବିଭାଜନ ଯୋଗୁଁ ଉଦ୍ଭିଦର ଲମ୍ବ ଓ ଓସାର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ। ଅବସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ଅଗ୍ରସ୍ଥ, ପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ଓ ଅନ୍ତର୍ବିଷ୍ଟ ମେରିଷ୍ଟେମ୍ ଭାବେ ବିଭକ୍ତ।
(ଖ) ସରଳ ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁ:
ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାରର କୋଷକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଏବଂ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରୁଥିବା ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁକୁ ସରଳ ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁ କୁହାଯାଏ। ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ପ୍ରକାରର - ପାରେନ୍କାଇମା (ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ସଞ୍ଚୟ କରେ), କୋଲେନ୍କାଇମା (ଉଦ୍ଭିଦକୁ ନମନୀୟତା ଓ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତି ଦିଏ) ଏବଂ ସ୍କ୍ଲେରେନ୍କାଇମା (ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଦୃଢ଼ତା ପ୍ରଦାନ କରେ)।
(ଗ) ରକ୍ତ:
ରକ୍ତ ହେଉଛି ଶରୀରର ଏକମାତ୍ର ତରଳ ସଂଯୋଜକ ଟିସୁ (Fluid Connective Tissue)। ଏହାର ତରଳ ଆଧାରକୁ ପ୍ଲାଜ୍ମା (Plasma) କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ୯୦-୯୨% ଜଳ ଏବଂ ପ୍ରୋଟିନ୍, ଲବଣ, ହରମୋନ୍ ଆଦି ଥାଏ। ପ୍ଲାଜ୍ମାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ରକ୍ତ କଣିକା ଥାନ୍ତି - ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା (RBC - ଅମ୍ଳଜାନ ପରିବହନ କରେ), ଶ୍ଵେତ ରକ୍ତ କଣିକା (WBC - ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧ କରେ) ଓ ଅଣୁଚକ୍ରିକା (Platelets - ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ)। ରକ୍ତର pH ପ୍ରାୟ 7.4 ଏବଂ ଏହା ଶରୀରରେ ପରିବହନ ଓ ସୁରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
(ଘ) ହୃଦ୍ପେଶୀ:
କେବଳ ହୃତ୍ପିଣ୍ଡର ପ୍ରାଚୀରରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପେଶୀକୁ ହୃଦ୍ପେଶୀ କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଗଠନ ରେଖିତ ପେଶୀ ପରି (ପଟା ପଟା ଦାଗ ଥାଏ) କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଅରେଖିତ ପେଶୀ ପରି (ଅନୈଚ୍ଛିକ)। ଏହାର କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଶାଖାଯୁକ୍ତ, ଏକନ୍ୟଷ୍ଟି ବିଶିଷ୍ଟ ଏବଂ ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ବିଷ୍ଟ ଚକ୍ରିକା (Intercalated Disc) ଥାଏ। ଏହି ପେଶୀ ଜୀବନସାରା ବିନା କ୍ଲାନ୍ତିରେ ସଙ୍କୋଚନ ଓ ପ୍ରସାରଣ ଜାରି ରଖି ଶରୀରରେ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ କରାଏ।
(ଙ) ଅସ୍ଥି:
ଅସ୍ଥି ହେଉଛି ଶରୀରର ସବୁଠାରୁ କଠିନ ସଂଯୋଜକ ଟିସୁ। ଏହାର ଆଧାର ବା ମାଟ୍ରିକ୍ସ କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଓ ଫସଫରସ୍ ଯୌଗିକ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତ। ଅସ୍ଥିର କୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଅଷ୍ଟିଓସାଇଟ୍ (Osteocyte) କୁହାଯାଏ। ଏହା ଶରୀରର କଙ୍କାଳ ଗଠନ କରି ଶରୀରକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର, ଦୃଢ଼ତା ଓ ଆଧାର ପ୍ରଦାନ କରେ ଏବଂ କୋମଳ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
Q8. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ:
(କ) ମେରିଷ୍ଟେମାଟିକ୍ ଟିସୁ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁ
(ଖ) ଜାଇଲେମ୍ ଓ ଫ୍ଲୋଏମ୍
(ଗ) ଉଦ୍ଭିଦ ଟିସୁ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଟିସୁ
(ଘ) ପାରେନ୍କାଇମା ଓ ସ୍କ୍ଲେରେନ୍କାଇମା
(ଙ) ରେଖିତ ଓ ଅରେଖିତ ପେଶୀ
(ଚ) ଐଚ୍ଛିକ ଓ ଅନୈଚ୍ଛିକ ପେଶୀ
(ଛ) ଅସ୍ଥି ଓ ଉପାସ୍ଥି
ଉତ୍ତର:
(କ) ମେରିଷ୍ଟେମାଟିକ୍ ଟିସୁ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁ:
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ବିଷୟ / ଲକ୍ଷଣ | ମେରିଷ୍ଟେମାଟିକ୍ ଟିସୁ | ସ୍ଥାୟୀ ଟିସୁ
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୧. କୋଷ ବିଭାଜନ | କୋଷଗୁଡ଼ିକ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ବିଭାଜନକ୍ଷମ। | କୋଷଗୁଡ଼ିକ ବିଭାଜନ କ୍ଷମତା ହରାଇଥାନ୍ତି।
୨. କୋଷର ପ୍ରକୃତି | କୋଷଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବଦା ଜୀବନ୍ତ ଓ ସମରୂପୀ। | କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନ୍ତ କିମ୍ବା ମୃତ ହୋଇପାରନ୍ତି।
୩. ଅନ୍ତଃକୋଷୀୟ ସ୍ଥାନ | ଅନ୍ତଃକୋଷୀୟ ସ୍ଥାନ ଆଦୌ ନଥାଏ। | ଅନ୍ତଃକୋଷୀୟ ସ୍ଥାନ ଥାଇପାରେ ବା ନଥାଇପାରେ।
୪. ରସଧାନୀ | ରସଧାନୀ ସାଧାରଣତଃ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥାଏ। | କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ବଡ଼ ରସଧାନୀ ଥାଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ଖ) ଜାଇଲେମ୍ ଓ ଫ୍ଲୋଏମ୍:
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ବିଷୟ / ଲକ୍ଷଣ | ଜାଇଲେମ୍ | ଫ୍ଲୋଏମ୍
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୧. ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ | ଜଳ ଓ ଖଣିଜ ଲବଣର ପରିବହନ କରେ। | ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟର ପରିବହନ କରେ।
୨. ପରିବହନର ଦିଗ | ପରିବହନ କେବଳ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ (ଏକମୁଖୀ) ହୁଏ। | ପରିବହନ ଉଭୟ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଓ ନିମ୍ନମୁଖୀ (ଦ୍ୱିମୁଖୀ) ହୁଏ।
୩. କୋଷର ପ୍ରକୃତି | ଜାଇଲେମ୍ ପାରେନ୍କାଇମା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ | ଫ୍ଲୋଏମ୍ ଫାଇବର୍ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ
| କୋଷ ମୃତ। | କୋଷ ଜୀବନ୍ତ।
୪. ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତି | ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ। | ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେନାହିଁ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ଗ) ଉଦ୍ଭିଦ ଟିସୁ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଟିସୁ:
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ବିଷୟ / ଲକ୍ଷଣ | ଉଦ୍ଭିଦ ଟିସୁ | ପ୍ରାଣୀ ଟିସୁ
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୧. କୋଷ ଭିତ୍ତି | କୋଷଗୁଡ଼ିକରେ ସେଲ୍ୟୁଲୋଜ୍ ନିର୍ମିତ କୋଷଭିତ୍ତି ଥାଏ।| କୋଷଭିତ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁପସ୍ଥିତ।
୨. ମୃତ କୋଷର ଉପସ୍ଥିତି | ଅଧିକାଂଶ ଟିସୁରେ ମୃତ କୋଷ ଥାଏ (ଦୃଢ଼ତା ପାଇଁ)।| ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଟିସୁ ଜୀବନ୍ତ କୋଷ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।
୩. ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକତା | ଉଦ୍ଭିଦ ସ୍ଥିର ଥିବାରୁ କମ୍ ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ। | ପ୍ରାଣୀ ଚଳନଶୀଳ ହେତୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ।
୪. ବୃଦ୍ଧି | ବୃଦ୍ଧି କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ସୀମିତ ଥାଏ। | ବୃଦ୍ଧି ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ସମାନ ଭାବେ ହୁଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ଘ) ପାରେନ୍କାଇମା ଓ ସ୍କ୍ଲେରେନ୍କାଇମା:
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ବିଷୟ / ଲକ୍ଷଣ | ପାରେନ୍କାଇମା | ସ୍କ୍ଲେରେନ୍କାଇମା
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୧. କୋଷର ସ୍ଥିତି | କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଜୀବନ୍ତ। | କୋଷଗୁଡ଼ିକ ମୃତ।
୨. କୋଷ ଭିତ୍ତି | କୋଷଭିତ୍ତି ପତଳା ଓ ସେଲ୍ୟୁଲୋଜ୍ ଯୁକ୍ତ। | କୋଷଭିତ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୋଟା ଓ ଲିଗ୍ନିନ୍ ଯୁକ୍ତ।
୩. ଅନ୍ତଃକୋଷୀୟ ସ୍ଥାନ | କୋଷଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତଃକୋଷୀୟ ସ୍ଥାନ ଥାଏ। | ଅନ୍ତଃକୋଷୀୟ ସ୍ଥାନ ଆଦୌ ନଥାଏ।
୪. କାର୍ଯ୍ୟ | ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ। | ଉଦ୍ଭିଦକୁ ଦୃଢ଼ତା ଓ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ଙ) ରେଖିତ ଓ ଅରେଖିତ ପେଶୀ:
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ବିଷୟ / ଲକ୍ଷଣ | ରେଖିତ ପେଶୀ | ଅରେଖିତ ପେଶୀ
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୧. ଆକୃତି | କୋଷଗୁଡ଼ିକ ସିଲିଣ୍ଡର ଆକୃତିର ଓ ଶାଖାବିହୀନ। | କୋଷଗୁଡ଼ିକ ମାକୁ ଆକୃତିର (ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ସରୁ)।
୨. ପଟା ପଟା ଦାଗ | ଅଲ୍ଟରନେଟ୍ କଳା ଓ ଫିକା ପଟା ଦାଗ ଥାଏ। | କୌଣସି ପଟା ପଟା ଦାଗ ନଥାଏ।
୩. ନ୍ୟଷ୍ଟି | କୋଷଗୁଡ଼ିକ ବହୁନ୍ୟଷ୍ଟି (Multinucleate) ବିଶିଷ୍ଟ।| କୋଷଗୁଡ଼ିକ ଏକନ୍ୟଷ୍ଟି (Uninucleate) ବିଶିଷ୍ଟ।
୪. ନିୟନ୍ତ୍ରଣ | ଏହା ଆମ ଇଚ୍ଛାଧୀନ (ଐଚ୍ଛିକ ପେଶୀ)। | ଏହା ଆମ ଇଚ୍ଛାଧୀନ ନୁହେଁ (ଅନୈଚ୍ଛିକ ପେଶୀ)।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ଚ) ଐଚ୍ଛିକ ଓ ଅନୈଚ୍ଛିକ ପେଶୀ:
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ବିଷୟ / ଲକ୍ଷଣ | ଐଚ୍ଛିକ ପେଶୀ | ଅନୈଚ୍ଛିକ ପେଶୀ
─────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୧. ନିୟନ୍ତ୍ରଣ | ଏହି ପେଶୀର ଚଳନ ଆମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ହୁଏ। | ଏହି ପେଶୀର ଚଳନ ସ୍ୱତଃସ୍ପୃତ, ଆମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନଥାଏ।
୨. କ୍ଲାନ୍ତି | ଏହି ପେଶୀ ଶୀଘ୍ର କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼େ। | ଏହି ପେଶୀ କେବେହେଲେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
୩. ଅବସ୍ଥିତି | ହାତ, ଗୋଡ଼ ଓ କଙ୍କାଳ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ଥାଏ। | ପାକସ୍ଥଳୀ, ରକ୍ତନଳୀ, ଜରାୟୁ ଆଦିରେ ଥାଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ଛ) ଅସ୍ଥି ଓ ଉପାସ୍ଥି:
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ବିଷୟ / ଲକ୍ଷଣ | ଅସ୍ଥି | ଉପାସ୍ଥି
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୧. ପ୍ରକୃତି | ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଓ ଅନମନୀୟ। | ଏହା ନମନୀୟ ଓ ସ୍ଥିତିସ୍ଥାପକ।
୨. ଆଧାର (Matrix) | ଆଧାର କ୍ୟାଲସିୟମ୍ ଓ ଫସଫରସ୍ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। | ଆଧାର ପ୍ରୋଟିନ୍ ଓ ଶର୍କରା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।
୩. କୋଷର ନାମ | କୋଷଗୁଡ଼ିକୁ ଅଷ୍ଟିଓସାଇଟ୍ କୁହାଯାଏ। | କୋଷଗୁଡ଼ିକୁ କଣ୍ଡ୍ରୋସାଇଟ୍ କୁହାଯାଏ।
୪. ରକ୍ତ ପ୍ରବାହ | ଏଥିରେ ରକ୍ତନଳୀ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଥାଏ। | ଏଥିରେ ରକ୍ତନଳୀ ନଥାଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
Q9. ଉଦ୍ଭିଦ ଅଧିତ୍ଵଚାର କାର୍ଯ୍ୟ ଲେଖ।
ଉତ୍ତର:
ଉଦ୍ଭିଦର ବାହ୍ୟ ଆବରଣକୁ ଅଧିତ୍ଵଚା ବା ଏପିଡର୍ମିସ୍ (Epidermis) କୁହାଯାଏ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
୧. ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ: ଏହା ଉଦ୍ଭିଦର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ କୋମଳ ଟିସୁଗୁଡ଼ିକୁ ବାହ୍ୟ ଆଘାତ, ପରଜୀବୀ କବକ ଓ ଜୀବାଣୁ ଆକ୍ରମଣରୁ ରକ୍ଷା କରେ।
୨. ଜଳକ୍ଷୟ ରୋଧ: ପତ୍ର ଓ କାଣ୍ଡର ଅଧିତ୍ଵଚା ଉପରେ କ୍ୟୁଟିନ୍ର ଏକ ମହମ ଭଳି ଆସ୍ତରଣ (Cuticle) ଥାଏ, ଯାହା ପ୍ରସ୍ୱେଦନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଜଳକ୍ଷୟକୁ ରୋକିଥାଏ।
୩. ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ: ପତ୍ରର ଅଧିତ୍ଵଚାରେ ଥିବା ଷ୍ଟୋମାଟା ବା ସ୍ତୋମ୍ (Stomata) ଦ୍ୱାରା ଶ୍ଵସନ ଓ ଆଲୋକଶ୍ଳେଷଣ ପାଇଁ ଗ୍ୟାସ୍ ବିନିମୟ (O₂ ଓ CO₂) ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ।
୪. ଜଳ ଓ ଲବଣ ଶୋଷଣ: ଚେରର ଅଧିତ୍ଵଚାରେ ଥିବା ଏକକୋଷୀ ମୂଳଲୋମ (Root hairs) ମାଟିରୁ ଜଳ ଓ ଖଣିଜ ଲବଣ ଶୋଷଣ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
Q10. ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର:
(କ) ସ୍ପାଇରୋଗାଇରା ଏକ ________ କୋଷୀ ଉଦ୍ଭିଦ।
(ଖ) କେବଳ ________ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର କୋଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟବଣ୍ଟନ ହୋଇଥାଏ।
(ଗ) ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କରେ ________ ଟିସୁଦ୍ୱାରା ଜଳ ଓ ଖାଦ୍ୟ ପରିବାହିତ ହୋଇଥାଏ।
(ଘ) ଉଦ୍ଭିଦର ଶ୍ଵସନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପତ୍ରରେ ଥିବା ________ ଦେଇ ହୋଇଥାଏ।
(ଙ) ଜଳଜ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କରେ ହାଲୁକା ହୋଇ ସଜ୍ଜାଇହୋଇଥିବା ପାରେନ୍କାଇମାକୁ ________ କୁହାଯାଏ।
(ଚ) କୋଲେନ୍କାଇମାର କୋଷମାନଙ୍କରେ ________ ଜମି ରହିଥିବାରୁ ଟିସୁ ଶକ୍ତ ହୋଇଥାଏ।
ଉତ୍ତର:
(କ) ବହୁ
(ଖ) ବହୁକୋଷୀ
(ଗ) ଜଟିଳ ସ୍ଥାୟୀ (ଜାଇଲେମ୍ ଓ ଫ୍ଲୋଏମ୍)
(ଘ) ସ୍ତୋମ୍ (Stomata)
(ଙ) ଏରେନ୍କାଇମା (Aerenchyma)
(ଚ) ପେକ୍ଟିନ୍ ଓ ସେଲ୍ୟୁଲୋଜ୍ (ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅନୁଯାୟୀ: ଲିଗ୍ନିନ୍)
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
Q11. ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର:
(କ) ରକ୍ତ ଏକ ________ ଟିସୁ।
(ଖ) ଫୁସଫୁସର କୋଠରିକାରେ ________ ଏପିଥେଲିୟମ୍ ଦେଖାଯାଏ।
(ଗ) ଖାଦ୍ୟନଳୀର ମ୍ୟୁକସ ଝିଲ୍ଲୀରେ ________ ର ଗତି ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
(ଘ) ଘନାକାର ଏପିଥେଲିୟମରେ କୋଷଗୁଡ଼ିକର ଉଚ୍ଚତା ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ପ୍ରାୟ ________ ।
(ଙ) କ୍ଷରଣ ଓ ଶୋଷଣ କ୍ରିୟାରେ ________ ଟିସୁ ସକ୍ରିୟ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରେ।
(ଚ) ରକ୍ତର ପି.ଏଚ୍ ________ ।
(ଛ) ମଣିଷ ଶରୀରରେ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକାର ଆୟୁଷ ________ ଦିନ।
(ଜ) ଅସ୍ଥିରେ ଥିବା କୋଷକୁ ________ ସାଜର କୁହାଯାଏ।
(ଝ) ବହିଃକର୍ଣ୍ଣରେ ________ ଟିସୁ ଥାଏ।
(ଞ) ଶରୀରରେ ତାପ ପ୍ରତିରୋଧକ ଭଳି ଗଚ୍ଛିତ ________ ର ସ୍ତରଟି କାର୍ଯ୍ୟକରେ।
(ଟ) ହାତ ଓ ଗୋଡ଼ରେ ଥିବା ପେଶୀ ________ ପେଶୀର ଅନ୍ତର୍ଗତ।
(ଠ) ହୃଦପେଶୀ କୋଷରେ ଅନେକ ________ ଥାଏ।
(ଡ) କୋଷପିଣ୍ଡରୁ ବାହାରିଥିବା ସରୁ ଶାଖାଗୁଡ଼ିକୁ ________ କୁହାଯାଏ।
(ଢ) ସ୍ନାୟୁ ଟିସୁର ଗାଠନିକ ଓ କ୍ରିୟାତ୍ମକ ଏକକକୁ ________ କୁହାଯାଏ।
ଉତ୍ତର:
(କ) ତରଳ ସଂଯୋଜକ
(ଖ) ସ୍କ୍ୱାମସ୍ (Squamous)
(ଗ) ସିଲିଆ (Cilia)
(ଘ) ସମାନ
(ଙ) ସ୍ତମ୍ଭାକାର / ଘନାକାର ଏପିଥେଲିୟମ୍
(ଚ) 7.4
(ଛ) 120
(ଜ) ଅଷ୍ଟିଓସାଇଟ୍ (Osteocyte)
(ଝ) ଉପାସ୍ଥି (Cartilage)
(ଞ) ଏଡିପୋଜ୍ ଟିସୁ (ଚର୍ବି)
(ଟ) ରେଖିତ (ଐଚ୍ଛିକ)
(ଠ) ମାଇଟୋକଣ୍ଡ୍ରିଆ
(ଡ) ଡେଣ୍ଡ୍ରନ୍ (Dendron)
(ଢ) ସ୍ନାୟୁକୋଷ (Neuron)
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
Q12. ପ୍ରଥମ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱୟର ସମ୍ପର୍କକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଯୋଡ଼ାର ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କର:
(କ) ଜିହ୍ୱା : ରେଖିତପେଶୀ : : ଜରାୟୁ : ________
(ଖ) ଲୋହିତ ରକ୍ତକଣିକା : 120 ଦିନ : : ଶ୍ଵେତରକ୍ତ କଣିକା : ________
(ଗ) ଜାଇଲେମ୍ : ଜଳପ୍ରବାହ : : ଫ୍ଲୋଏମ୍ : ________
(ଘ) ଲମ୍ବରେ ବୃଦ୍ଧି : ଅଗ୍ରସ୍ଥମେରିଷ୍ଟେମ୍ : : ଓସାର ବୃଦ୍ଧି : ________
(ଙ) ନ୍ୟଷ୍ଟିବିହୀନ : R.B.C. : : ନ୍ୟଷ୍ଟିଯୁକ୍ତ : ________
ଉତ୍ତର:
(କ) ଅରେଖିତ ପେଶୀ (ଅନୈଚ୍ଛିକ ପେଶୀ)
(ଖ) ୨ ରୁ ୩ ସପ୍ତାହ (କିମ୍ବା କିଛି ଦିନ)
(ଗ) ଖାଦ୍ୟ ପରିବହନ
(ଘ) ପାର୍ଶ୍ୱସ୍ଥ ମେରିଷ୍ଟେମ୍
(ଙ) W.B.C. (ଶ୍ଵେତ ରକ୍ତ କଣିକା)
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
Q13. ଶ୍ଵେତରକ୍ତ କଣିକାର ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗ କର।
ଉତ୍ତର:
ଶ୍ଵେତ ରକ୍ତ କଣିକା (WBC) ଗୁଡ଼ିକ ନ୍ୟଷ୍ଟିଯୁକ୍ତ ଓ ରଙ୍ଗହୀନ କୋଷ। ଗଠନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
(A) ଗ୍ରାନୁଲୋସାଇଟ୍ (Granulocyte - ଦାନାଦାର କୋଷଜୀବକ ବିଶିଷ୍ଟ):
ଏମାନଙ୍କ କୋଷଜୀବକରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଦାନା ଥାଏ ଏବଂ ନ୍ୟଷ୍ଟିଟି ବହୁଖଣ୍ଡ ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ତିନି ପ୍ରକାରର:
୧. ନିଉଟ୍ରୋଫିଲ୍ (Neutrophil): ଏହା ଶରୀରକୁ ଜୀବାଣୁ ସଂକ୍ରମଣରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଫାଗୋସାଇଟୋସିସ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଜୀବାଣୁ ଭକ୍ଷଣ କରେ।
୨. ଇଓସିନୋଫିଲ୍ (Eosinophil): ଏହା ଆଲର୍ଜି ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
୩. ବାସୋଫିଲ୍ (Basophil): ଏହା ରକ୍ତନଳୀ ମଧ୍ୟରେ ରକ୍ତ ଜମାଟ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଦିଏନାହିଁ (ହିପାରିନ୍ କ୍ଷରଣ କରେ)।
(B) ଆଗ୍ରାନୁଲୋସାଇଟ୍ (Agranulocyte - ଦାନାବିହୀନ କୋଷଜୀବକ ବିଶିଷ୍ଟ):
ଏମାନଙ୍କ କୋଷଜୀବକରେ ଦାନା ନଥାଏ ଏବଂ ନ୍ୟଷ୍ଟିଟି ବଡ଼ ଓ ଅଖଣ୍ଡିତ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର:
୧. ଲିମ୍ଫୋସାଇଟ୍ (Lymphocyte): ଏହା ଶରୀରରେ ଆଣ୍ଟିବଡି (Antibody) ସୃଷ୍ଟି କରି ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ।
୨. ମୋନୋସାଇଟ୍ (Monocyte): ଏହା ସବୁଠାରୁ ବୃହତ ଶ୍ଵେତ ରକ୍ତ କଣିକା। ଏହା ବାହ୍ୟ ଜୀବାଣୁମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରି ଶରୀରକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଟିପ୍ସ (High-Yield Exam Tips):
୧. ଚିତ୍ରର ଗୁରୁତ୍ୱ: ସ୍ନାୟୁକୋଷ (Neuron), ପାରେନ୍କାଇମା, କୋଲେନ୍କାଇମା ଓ ସ୍କ୍ଲେରେନ୍କାଇମାର ଚିତ୍ର ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷାରେ ପ୍ରାୟତଃ ପଚରାଯାଏ। ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପେନ୍ସିଲ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଆଙ୍କି ନାମାଙ୍କନ କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ।
୨. ପାର୍ଥକ୍ୟ ଲେଖିବା ଶୈଳୀ: ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦର୍ଶାଅ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ସର୍ବଦା ଟେବୁଲ୍ (Table) ଫର୍ମାଟ୍ରେ ଲେଖନ୍ତୁ। ଏହା ପରୀକ୍ଷକଙ୍କ ଉପରେ ଭଲ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍କ ମିଳିବାର ସୁଯୋଗ ବଢ଼ିଯାଏ।
୩. ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ ଓ ଶବ୍ଦାବଳୀ: ଟିସୁଗୁଡ଼ିକର ଇଂରାଜୀ ପ୍ରତିଶବ୍ଦ (ଯଥା: Parenchyma, Collenchyma, Sclerenchyma) ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ ସଠିକ୍ ବନାନ ସହ ଲେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ।
୪. ରକ୍ତର ଉପାଦାନ: ରକ୍ତର ବିଭିନ୍ନ କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ଆୟୁଷ (RBC - 120 days, Platelets - 10 to 12 days) ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭଲ ଭାବେ ମନେରଖନ୍ତୁ, ଏଥିରୁ ସର୍ବଦା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିଥାଏ।
ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ ଯାହାକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ୍ (Common Student Pitfalls):
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App