ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Life Science
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 LifeSci Ch06 Ch06 Prakrutika Sampada O Tahara Pradusana
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଆମ ପରିବେଶର ଅମୂଲ୍ୟ ସମ୍ପଦ, ସେଗୁଡ଼ିକର ଉପଯୋଗିତା ଏବଂ ମାନବକୃତ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯୋଗୁଁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ପ୍ରଦୂଷଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା ପ୍ରଦାନ କରେ। ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ସୌରମଣ୍ଡଳର ଏକମାତ୍ର ଗ୍ରହ ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ ଧାରଣ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ତାପମାତ୍ରା, ବାୟୁମଣ୍ଡଳ, ଜଳ ଓ ମୃତ୍ତିକା ରହିଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନକୁ ଆମେ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ କହୁ।
ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ: ଜୈବ ସମ୍ପଦ (ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ) ଏବଂ ଭୌତିକ ସମ୍ପଦ (ବାୟୁ, ଜଳ, ମୃତ୍ତିକା, ଆଲୋକ ଓ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ)। ବ୍ୟବହାର ଓ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଭିତ୍ତିରେ ଏହାକୁ ପୁନର୍ବାର ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ (Renewable) ଓ ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ (Non-renewable) ସମ୍ପଦ ଭାବେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି।
ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର (ଟ୍ରୋପୋସ୍ଫିୟର, ଷ୍ଟ୍ରାଟୋସ୍ଫିୟର, ମେସୋସ୍ଫିୟର, ଥର୍ମୋସ୍ଫିୟର ଓ ଏକ୍ସୋସ୍ଫିୟର) ଜୀବଜଗତକୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିବା ସହ ଜଳବାୟୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି। ଜଳ ହେଉଛି ଜୀବନର ଆଧାର, ଯାହା କୋଷଜୀବକର ୭୦-୯୦% ଅଂଶ ଗଠନ କରେ। ମୃତ୍ତିକା ହେଉଛି ଉଦ୍ଭିଦ ଜଗତର ଆଧାର, ଯାହା ପଥରର କ୍ଷୟୀଭବନ (Weathering) ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।
ମାନବର ଅବିବେକୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯୋଗୁଁ ବାୟୁ, ଜଳ, ମୃତ୍ତିକା ଓ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ ଭଳି ଗୁରୁତର ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି। ଏହାଫଳରେ ଅମ୍ଳବୃଷ୍ଟି, ସବୁଜ କୋଠରୀ ପ୍ରଭାବ (Greenhouse Effect), ବିଶ୍ୱ ଉଷ୍ଣାୟନ (Global Warming) ଏବଂ ଓଜୋନ୍ ସ୍ତରର ଅବକ୍ଷୟ (Ozone Depletion) ଭଳି ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଦେଇଛି।
ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Architecture):
ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ ଓ ପ୍ରଦୂଷଣ
│
├─ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ
│ ├─ ଜୈବ ସମ୍ପଦ (ଉଦ୍ଭିଦ, ପ୍ରାଣୀ)
│ ├─ ଭୌତିକ ସମ୍ପଦ (ବାୟୁ, ଜଳ, ମୃତ୍ତିକା, ଆଲୋକ)
│ ├─ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ (ସୌରଶକ୍ତି, ବାୟୁ, ଜଳ, ଜୈବସମ୍ପଦ)
│ └─ ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ (କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ, ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ)
│
├─ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ସ୍ତର ସମୂହ
│ ├─ ଟ୍ରୋପୋସ୍ଫିୟର (୦-୨୦ କି.ମି. - ପାଣିପାଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ)
│ ├─ ଷ୍ଟ୍ରାଟୋସ୍ଫିୟର (୨୦-୫୦ କି.ମି. - ଓଜୋନ୍ ସ୍ତର O₃)
│ ├─ ମେସୋସ୍ଫିୟର (୫୦-୮୫ କି.ମି. - ସର୍ବନିମ୍ନ ତାପମାତ୍ରା -୯୦°C)
│ ├─ ଥର୍ମୋସ୍ଫିୟର / ଆୟୋନୋସ୍ଫିୟର (୮୫-୪୫୦ କି.ମି. - ଉଚ୍ଚ ତାପମାତ୍ରା ୧୨୦୦°C)
│ └─ ଏକ୍ସୋସ୍ଫିୟର (୪୫୦ କି.ମି. ରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ)
│
├─ ମୃତ୍ତିକା ଗଠନ ଓ ପ୍ରକାର
│ ├─ ଗଠନ ପ୍ରକ୍ରିୟା: ଭୌତିକ, ରାସାୟନିକ ଓ ଜୈବିକ ବିଘଟନ (ଲାଇକେନ୍, ମସ୍)
│ └─ ପ୍ରକାର: କୃଷ୍ଣ, ଲୋହିତ, ପଟୁ, ପାହାଡ଼ିଆ, ମରୁ, ମାଙ୍କଡ଼ା ମାଟି
│
└─ ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ ଓ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ପ୍ରଭାବ
├─ ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ (ଅମ୍ଳବୃଷ୍ଟି, ଧୂଆଁଖୋଇ/Smog, ଲାଇକେନ୍ ସୂଚକ)
├─ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ (ଶୈବାଳ ବ୍ଲୁମ୍/Algal Bloom, ତାପଜ ପ୍ରଦୂଷଣ)
├─ ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରଦୂଷଣ (ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ, ରାସାୟନିକ ସାରର ପ୍ରଭାବ)
├─ ସବୁଜ କୋଠରୀ ପ୍ରଭାବ (CO₂, CH₄, N₂O, CFCs - ବିଶ୍ୱ ଉଷ୍ଣାୟନ)
├─ ଓଜୋନ୍ ସ୍ତର ଅବକ୍ଷୟ (CFCs ଦ୍ୱାରା O₃ ସ୍ତରରେ ରନ୍ଧ୍ର ସୃଷ୍ଟି)
└─ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ (ଡେସିବେଲ୍ ମାପ, ଗ୍ରୀନ୍ ମଫ୍ଲର୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା)
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory)
୨.୧ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ (Natural Resources):
ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଜୀବଜଗତର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ବିକାଶ ପାଇଁ ପ୍ରକୃତି ଦେଇଥିବା ସମସ୍ତ ଉପାଦାନକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ।
୧. ଜୈବ ସମ୍ପଦ (Bioresources): ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ସମୂହ।
୨. ଭୌତିକ ସମ୍ପଦ (Physical Resources): ଆଲୋକ, ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ, ବାୟୁ, ଜଳ ଓ ମୃତ୍ତିକା।
ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ପଦ (Renewable Resources):
ଯେଉଁ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦଗୁଡ଼ିକର ବାରମ୍ବାର ବ୍ୟବହାର ସତ୍ତ୍ୱେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାକୃତିକ ଚକ୍ରୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Cyclic Process) ଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ଭରଣ ହୋଇଥାନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନବୀକରଣଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ: ସୌରଶକ୍ତି, ବାୟୁ, ଜଳ, ମୃତ୍ତିକା, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ।
ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ପଦ (Non-renewable Resources):
ଯେଉଁ ପ୍ରାକୃତିକ ସମ୍ପଦଗୁଡ଼ିକର ଅନବରତ ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକର ପରିମାଣ ହ୍ରାସ ପାଏ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ସହଜରେ ପୁନର୍ଭରଣ ସମ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନବୀକରଣ ଅଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ପଦ କୁହାଯାଏ।
ଉଦାହରଣ: କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ, ପ୍ରାକୃତିକ ଗ୍ୟାସ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୨.୨ ବାୟୁ ଓ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ (Air and Atmosphere):
ବାୟୁ ହେଉଛି ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ୟାସର ଏକ ମିଶ୍ରଣ। ଜୀବଜଗତର ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦର ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଲେଷଣ ପାଇଁ ବାୟୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।
ବାୟୁର ଉପାଦାନ ଓ ସେଗୁଡ଼ିକର ଆନୁମାନିକ ପରିମାଣ (%):
┌────────────────────────────────────────┬────────────────────────────┐
│ ଉପାଦାନ │ ଆନୁମାନିକ ପରିମାଣ (%) │
├────────────────────────────────────────┼────────────────────────────┤
│ ଯବକ୍ଷାରଜାନ (Nitrogen - N₂) │ 77.16% │
│ ଅମ୍ଳଜାନ (Oxygen - O₂) │ 20.60% │
│ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ (Water Vapour - H₂O) │ 1.40% │
│ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଗ୍ୟାସ (Argon, Neon, etc.) │ 0.80% │
│ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (Carbon Dioxide - CO₂) │ 0.03% │
│ ଧୂଳିକଣା ଓ ଆମୋନିଆ (Dust & NH₃) │ 0.01% │
└────────────────────────────────────────┴────────────────────────────┘
ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ସ୍ତର ସମୂହ:
୧. ଟ୍ରୋପୋସ୍ଫିୟର (Troposphere): ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ପ୍ରାୟ ୨୦ କି.ମି. ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ସ୍ତରରେ ମେଘ, ବର୍ଷା, ପବନ ଓ ଝଡ଼ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।
୨. ଷ୍ଟ୍ରାଟୋସ୍ଫିୟର (Stratosphere): ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ୨୦-୫୦ କି.ମି. ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ସ୍ତରରେ ଓଜୋନ୍ (O₃) ଗ୍ୟାସର ଏକ ସୁରକ୍ଷା ସ୍ତର ରହିଛି।
୩. ମେସୋସ୍ଫିୟର (Mesosphere): ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ୫୦-୮୫ କି.ମି. ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏଠାରେ ତାପମାତ୍ରା ହ୍ରାସ ପାଇ ପ୍ରାୟ -୯୦°C ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
୪. ଥର୍ମୋସ୍ଫିୟର (Thermosphere): ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ୮୫-୪୫୦ କି.ମି. ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏଠାରେ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ଆୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଆୟୋନୋସ୍ଫିୟର (Ionosphere) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏହାର ତାପମାତ୍ରା ପ୍ରାୟ ୧୨୦୦°C।
୫. ଏକ୍ସୋସ୍ଫିୟର (Exosphere): ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ୪୫୦ କି.ମି. ରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ସୀମାକୁ ଏକ୍ସୋସ୍ଫିୟର କୁହାଯାଏ।
ବର୍ଷା ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା:
ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଦ୍ୱାରା ଜଳଭାଗରୁ ଜଳ ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହୋଇ ଉପରକୁ ଉଠେ। ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ଉତ୍ସେଦନ (Transpiration) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଯାଏ। ଏହି ଗରମ ବାୟୁ ଉପରକୁ ଉଠିବା ସହ ପ୍ରସାରିତ ଓ ଶୀତଳ ହୁଏ। ବାୟୁରେ ଥିବା ଧୂଳିକଣାଗୁଡ଼ିକ ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟସ୍ (Nucleus) ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯାହା ଚାରିପାଖରେ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ଘନୀଭୂତ ହୋଇ ଜଳବିନ୍ଦୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ଜଳବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକ ମିଶି ମେଘ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ ଓଜନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ବର୍ଷା ଆକାରରେ ଭୂପୃଷ୍ଠକୁ ଖସିପଡ଼ନ୍ତି।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୨.୩ ଜଳ (Water):
ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠର ପ୍ରାୟ ୭୫% ଭାଗ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ। ଜଳ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର: ଲବଣ ଜଳ (୯୭.୫%) ଏବଂ ମଧୁର ଜଳ (୨.୫%)।
ମଧୁର ଜଳର ସର୍ବାଧିକ ଅଂଶ (୧.୯୭%) ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ବରଫ ଆକାରରେ ଗଚ୍ଛିତ ରହିଛି। କେବଳ ୦.୫% ଜଳ ଭୂତଳ ଜଳ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର ଉପଯୋଗୀ ହୋଇ ରହିଥାଏ।
ଜୀବକୋଷର କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm) ରେ ପ୍ରାୟ ୭୦-୯୦% ଜଳ ଥାଏ। ଜୀବ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଜୈବ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜଳୀୟ ମାଧ୍ୟମରେ ହିଁ ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଥାଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୨.୪ ମୃତ୍ତିକା (Soil):
ମୃତ୍ତିକା ହେଉଛି ଜୈବିକ ଓ ଅଜୈବିକ ପଦାର୍ଥର ଏକ ଜଟିଳ ମିଶ୍ରଣ। ପଥରର କ୍ଷୟୀଭବନ ବା ଚୂର୍ଣ୍ଣୀଭବନ (Weathering of Rocks) ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ତିକା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।
ମୃତ୍ତିକା ଗଠନର କାରକ ସମୂହ:
୧. ଭୌତିକ କାରକ: ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ (ତାପଜ ପ୍ରସାରଣ ଓ ସଙ୍କୋଚନ ଦ୍ୱାରା ପଥରରେ ଫାଟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ), ଜଳ (ପ୍ରବାହିତ ଜଳ ପଥରକୁ କ୍ଷୟ କରେ ଏବଂ ଫାଟ ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ବରଫ ପାଲଟିଲେ ପଥର ଫାଟିଯାଏ), ଏବଂ ପବନ (ଘର୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ପଥର ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ)।
୨. ରାସାୟନିକ କାରକ: ଜଳ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ ସହ ପଥରର ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥର ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା।
୩. ଜୈବିକ କାରକ: ଲାଇକେନ୍ (Lichens) ପଥର ଉପରେ ବଢ଼ିବା ସମୟରେ ଏକ ପ୍ରକାର ଜୈବ ରାସାୟନିକ ଅମ୍ଳ କ୍ଷରଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ପଥରକୁ ଗୁଣ୍ଡ କରିଦିଏ। ପରେ ମସ୍ (Moss) ଓ ଫର୍ଣ୍ଣ (Fern) ଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଏବଂ ବୃକ୍ଷର ଚେର ପଥର ଫାଟକୁ ପ୍ରସାରିତ କରି ମୃତ୍ତିକା ଗଠନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ମୃତ୍ତିକାର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ:
୧. କୃଷ୍ଣ ମୃତ୍ତିକା (Black Soil): କଳା ରଙ୍ଗର, ଚିକିଟା ମାଟି ଏବଂ ଜଳ ଧାରଣ କ୍ଷମତା ଅଧିକ।
୨. ଲୋହିତ ମୃତ୍ତିକା (Red Soil): ଆଗ୍ନେୟ ଓ ରୂପାନ୍ତରିତ ଶିଳାରୁ ସୃଷ୍ଟି, ଲୌହ ଅଂଶ ଅଧିକ ଥିବାରୁ ରଙ୍ଗ ଲାଲ୍।
୩. ପଟୁମାଟି (Alluvial Soil): ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉର୍ବର, ଜଳ ଧାରଣ କ୍ଷମତା ଅଧିକ, ନଦୀ ଅବବାହିକାରେ ଦେଖାଯାଏ।
୪. ପାହାଡ଼ିଆ ମାଟି (Mountain Soil): ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ (ହ୍ୟୁମସ) ସମୃଦ୍ଧ ଓ ଉର୍ବର।
୫. ମରୁ ମୃତ୍ତିକା (Desert Soil): ବାଲୁକାମୟ ଓ ଅନୁର୍ବର।
୬. ମାଙ୍କଡ଼ା ମାଟି (Laterite Soil): ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗର, ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥର ମାତ୍ରା କମ୍ ଏବଂ ଅନୁର୍ବର।
ହ୍ୟୁମସ୍ (Humus): ମୃତ୍ତିକାରେ ଥିବା ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅପଘଟିତ ଅବଶେଷକୁ ହ୍ୟୁମସ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହା ମୃତ୍ତିକାର ଜଳଧାରଣ କ୍ଷମତା ଓ ବାୟୁ ଚଳାଚଳ ବୃଦ୍ଧି କରେ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
୨.୫ ପରିବେଶ ପ୍ରଦୂଷଣ (Environmental Pollution):
ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ (Air Pollution):
କୋଇଲା, ପେଟ୍ରୋଲିୟମର ଦହନ ଯୋଗୁଁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ CO₂, CO, SO₂, NO₂ ଏବଂ କାର୍ବନ କଣିକାର ପରିମାଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
ରାସାୟନିକ ସମୀକରଣ:
SO₂ + H₂O → H₂SO₃ (ସଲଫ୍ୟୁରସ ଅମ୍ଳ)
2SO₂ + O₂ + 2H₂O → 2H₂SO₄ (ସଲଫ୍ୟୁରିକ ଅମ୍ଳ)
4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃ (ନାଇଟ୍ରିକ ଅମ୍ଳ)
ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ (Water Pollution):
ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳର ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ, ମଳମୂତ୍ର, କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରର ରାସାୟନିକ ସାର ଓ କୀଟନାଶକ ଜଳରେ ମିଶିବା ଦ୍ୱାରା ଜଳ ପ୍ରଦୂଷିତ ହୁଏ।
ମୃତ୍ତିକା ପ୍ରଦୂଷଣ (Soil Pollution):
ରାସାୟନିକ ସାର, କୀଟନାଶକର ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟବହାର ଏବଂ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଯୋଗୁଁ ମୃତ୍ତିକାର ଉର୍ବରତା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ମୃତ୍ତିକାସ୍ଥ ଉପକାରୀ ଅଣୁଜୀବ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି।
ସବୁଜ କୋଠରୀ ପ୍ରଭାବ ଓ ବିଶ୍ୱ ଉଷ୍ଣାୟନ (Greenhouse Effect & Global Warming):
ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା କେତେକ ଗ୍ୟାସ ଯଥା: ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO₂), ମିଥେନ୍ (CH₄), ନାଇଟ୍ରସ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (N₂O) ଏବଂ କ୍ଲୋରୋଫ୍ଲୋରୋକାର୍ବନ (CFCs) ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରୁ ବିକିରିତ ଅବଲୋହିତ ରଶ୍ମି (Infrared Radiation) କୁ ଶୋଷଣ କରି ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଗରମ ରଖନ୍ତି। ଏହାକୁ ସବୁଜ କୋଠରୀ ପ୍ରଭାବ କୁହାଯାଏ। ମାତ୍ର ଏହି ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକର ମାତ୍ରା ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀର ହାରାହାରି ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି, ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱ ଉଷ୍ଣାୟନ (Global Warming) କୁହାଯାଏ।
ଓଜୋନ୍ ସ୍ତରର ଅବକ୍ଷୟ (Ozone Layer Depletion):
ଷ୍ଟ୍ରାଟୋସ୍ଫିୟରରେ ଥିବା ଓଜୋନ୍ (O₃) ସ୍ତର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କ୍ଷତିକାରକ ଅତିବାଇଗଣୀ ରଶ୍ମି (UV Rays) କୁ ଶୋଷଣ କରି ଜୀବଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ମାତ୍ର ମାନବକୃତ କ୍ଲୋରୋଫ୍ଲୋରୋକାର୍ବନ (CFCs) ଗ୍ୟାସ ଓଜୋନ୍ ଅଣୁ ସହିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଏହାକୁ ଅମ୍ଳଜାନରେ ପରିଣତ କରେ, ଯାହାଫଳରେ ଓଜୋନ୍ ସ୍ତର ପତଳା ହୋଇ 'ଓଜୋନ୍ ରନ୍ଧ୍ର' (Ozone Hole) ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ (Noise Pollution):
ଅବାଞ୍ଛିତ, ଅଶ୍ରୁତିମଧୁର ଓ ଉଚ୍ଚତୀବ୍ରତା ସମ୍ପନ୍ନ ଶବ୍ଦକୁ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ କୁହାଯାଏ। ଶବ୍ଦର ତୀବ୍ରତାକୁ ଡେସିବେଲ୍ (dB) ଏକକରେ ମାପ କରାଯାଏ।
ଉତ୍ପନ୍ନ ଶବ୍ଦର ତୀବ୍ରତା ସାରଣୀ:
┌────────────────────────────────────────┬────────────────────────────┐
│ କାର୍ଯ୍ୟ / ଉତ୍ସ │ ଶବ୍ଦର ତୀବ୍ରତା (ଡେସିବେଲ୍ - dB)│
├────────────────────────────────────────┼────────────────────────────┤
│ ଚକୋଲେଟ୍ ଖୋଳିବା │ ୧୦ dB │
│ ପତ୍ରର ମର୍ମର ଶବ୍ଦ │ ୨୦ dB │
│ ସାଧାରଣ କଥୋପକଥନ │ ୩୦ dB ରୁ ୭୦ dB │
│ ଟେଲିଫୋନ୍ ଘଣ୍ଟି │ ୭୦ dB │
│ ମୋଟର ସାଇକେଲ୍ │ ୧୧୦ dB ରୁ ୧୨୦ dB │
│ ସାଇରେନ୍ │ ୧୩୦ dB ରୁ ୧୫୦ dB │
│ ଜେଟ୍ ବିମାନ ଉଡ଼ାଣ │ ୧୫୦ dB ରୁ ଅଧିକ │
└────────────────────────────────────────┴────────────────────────────┘
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (Solved Exercises)
(କ) ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ 20 କି.ମି. ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ସ୍ତରକୁ __________ କୁହାଯାଏ।
ଉତ୍ତର: ଟ୍ରୋପୋସ୍ଫିୟର (Troposphere)
(ଖ) ସୂର୍ଯ୍ୟାଲୋକରେ ସ୍ଥଳଭାଗ ଶୀଘ୍ର ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଗରମ ହେବାଦ୍ୱାରା ବାୟୁ __________ ରୁ __________ ଆଡ଼କୁ ଗତି କରିଥାଏ।
ଉତ୍ତର: ଜଳଭାଗ, ସ୍ଥଳଭାଗ
(ଗ) ଆର୍ଦ୍ରତା ଅଧିକହେଲେ ବାୟୁରେ ଥିବା __________ ଗୁଡ଼ିକ ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟସ୍ ହୋଇ ଜଳକଣା ସୃଷ୍ଟି କରିଥାନ୍ତି।
ଉତ୍ତର: ଧୂଳିକଣା
(ଘ) ବିଶ୍ୱ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର __________ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ।
ଉତ୍ତର: ବିଶ୍ୱ ଉଷ୍ଣାୟନ (Global Warming) / ସବୁଜ କୋଠରୀ ପ୍ରଭାବ
(ଚ) ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବର୍ଷା ସମୟରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଦୂଷିତ ବାଷ୍ପ ବର୍ଷା ଜଳ ସହିତ ମିଶି ଅମ୍ଳ ଆକାରରେ ଭୂପୃଷ୍ଠରେ ପଡ଼ିଥାଏ ତାହାକୁ __________ କୁହାଯାଏ।
ଉତ୍ତର: ଅମ୍ଳବୃଷ୍ଟି (Acid Rain)
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(କ) ଲୁଣିଜଳରେ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ __________ ଥିବାରୁ ଏହା ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥାଏ। (ଖଣିଜ ଲବଣ, ମୃତ୍ତିକା, ଖଣିଜ ତେଲ, ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ)
ଉତ୍ତର: ଖଣିଜ ଲବଣ
(ଖ) ପଥର ଉପରେ ବଞ୍ଚି ରହିବାକୁ __________ ସକ୍ଷମ ହୋଇଥାନ୍ତି। (ସାଇକସ, ଲାଇକେନ୍, ଆମ୍ବଗଛ, ନଡ଼ିଆଗଛ)
ଉତ୍ତର: ଲାଇକେନ୍
(ଗ) ଭୂପୃଷ୍ଠର ଉପର ସ୍ତର ମୃତ୍ତିକାକୁ __________ କୁହାଯାଏ। (ଅନ୍ତଃମୃତ୍ତିକା, ଉପମୃତ୍ତିକା, ପୃଷ୍ଠମୃତ୍ତିକା, ପ୍ରସ୍ତରସ୍ତର)
ଉତ୍ତର: ପୃଷ୍ଠମୃତ୍ତିକା
(ଘ) ଶବ୍ଦର ମାତ୍ର __________ ଡେସିବେଲ୍ରୁ ଅଧିକ ହେଲେ କର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତି କ୍ଷତିକାରକ। (୧୦୦, ୧୧୦, ୧୨୦, ୧୩୦)
ଉତ୍ତର: ୧୩୦
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(କ) ଜଳଜ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରି ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାନ୍ତି।
ଉତ୍ତର: ଭୁଲ୍। (ସଂଶୋଧିତ କଥନ: ଜଳଜ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଗ୍ରହଣ କରି ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଲେଷଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥ ବା ଶର୍କରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।)
(ଖ) ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠର ଜୀବମାନଙ୍କୁ UV ରଶ୍ମିରୁ ଓଜୋନ୍ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ।
ଉତ୍ତର: ଠିକ୍।
(ଗ) ଜୈବ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଅପଘଟନ ଅଣୁଜୀବ ମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ।
ଉତ୍ତର: ଠିକ୍।
(ଘ) ବାୟୁମଣ୍ଡଳରୁ ସବୁଜ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ଶୋଷଣ କରି ଶର୍କରା ଜାତୀୟ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥାନ୍ତି।
ଉତ୍ତର: ଠିକ୍।
(ଙ) ଅଣୁଜୀବମାନେ ଜୈବ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଅପଘଟନ କରିବାପାଇଁ ହିଲିୟମ୍ ଦରକାର କରିଥାନ୍ତି।
ଉତ୍ତର: ଭୁଲ୍। (ସଂଶୋଧିତ କଥନ: ଅଣୁଜୀବମାନେ ଜୈବ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଅପଘଟନ କରିବା ପାଇଁ ଅମ୍ଳଜାନ ଆବଶ୍ୟକ କରିଥାନ୍ତି।)
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(କ) ବାୟୁର ଗତି (Movement of Air / Wind):
୧. ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଦ୍ୱାରା ଭୂପୃଷ୍ଠର ସ୍ଥଳଭାଗ ଓ ଜଳଭାଗ ଅସମାନ ଭାବେ ଗରମ ହୋଇଥାଏ। ସ୍ଥଳଭାଗ ଜଳଭାଗ ଅପେକ୍ଷା ଶୀଘ୍ର ଗରମ ହୁଏ।
୨. ସ୍ଥଳଭାଗ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଥିବା ବାୟୁ ଗରମ ହୋଇ ହାଲୁକା ହୁଏ ଏବଂ ଉପରକୁ ଉଠିଯାଏ। ଫଳରେ ସେଠାରେ ଏକ ଲଘୁଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
୩. ଏହି ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଜଳଭାଗରୁ ଥଣ୍ଡା ଓ ଭାରୀ ବାୟୁ ସ୍ଥଳଭାଗ ଆଡ଼କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ବାୟୁର ଏହି ଚଳନକୁ ପବନ ବା ବାୟୁର ଗତି କୁହାଯାଏ। ଦିନବେଳା ପବନ ଜଳଭାଗରୁ ସ୍ଥଳଭାଗକୁ ଏବଂ ରାତିରେ ସ୍ଥଳଭାଗରୁ ଜଳଭାଗକୁ ବହିଥାଏ।
(ଖ) ମୃତ୍ତିକା ସଂରକ୍ଷଣ (Soil Conservation):
୧. ମୃତ୍ତିକାର ଉପର ସ୍ତର ବା ପୃଷ୍ଠ ମୃତ୍ତିକାକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ମାନବକୃତ କାରଣରୁ କ୍ଷୟ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ମୃତ୍ତିକା ସଂରକ୍ଷଣ କୁହାଯାଏ।
୨. ବ୍ୟାପକ ବୃକ୍ଷରୋପଣ (Afforestation) ଦ୍ୱାରା ଗଛର ଚେର ମାଟିକୁ ଶକ୍ତ ଭାବେ ଜାବୁଡ଼ି ଧରି ରଖେ, ଯାହାଫଳରେ ପବନ ବା ଜଳ ସ୍ରୋତରେ ମାଟି ଧୋଇଯାଏ ନାହିଁ।
୩. ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ପାହାଚ ଚାଷ (Terrace Farming), ଫସଲ ପର୍ଯ୍ୟାୟ (Crop Rotation) ଏବଂ ତୃଣଭୂମିର ସୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ ରୋକାଯାଇପାରିବ।
(ଗ) ଜୈବିକ ସବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଭଜନ (Biological Weathering):
୧. ଜୀବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଥରର ବିଘଟନ ଘଟି ମୃତ୍ତିକା ସୃଷ୍ଟି ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଜୈବିକ ବିଘଟନ କୁହାଯାଏ।
୨. ଲାଇକେନ୍ ଜାତୀୟ ସହଜୀବୀ ଉଦ୍ଭିଦ ପଥର ପୃଷ୍ଠରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ସମୟରେ ଏକ ପ୍ରକାର ଜୈବ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ (ଅମ୍ଳ) କ୍ଷରଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ପଥରକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରି ପତଳା ଧୂଳି ସ୍ତର ସୃଷ୍ଟି କରେ।
୩. ଏହି ସ୍ତରରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ମସ୍ (Moss) ଓ ଫର୍ଣ୍ଣ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ବଢ଼ନ୍ତି। ବଡ଼ ବୃକ୍ଷର ଚେର ପଥରର ଫାଟ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଫାଟକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ, ଯାହାଫଳରେ ପଥର ଭାଙ୍ଗି ମୃତ୍ତିକାରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
(ଘ) ଭୂପୃଷ୍ଠ ମଧୁର ଜଳ (Surface Freshwater):
୧. ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଥିବା ସମୁଦାୟ ଜଳର ମାତ୍ର ୨.୫% ହେଉଛି ମଧୁର ଜଳ। ଏହି ମଧୁର ଜଳର ଏକ ସୀମିତ ଅଂଶ ଭୂପୃଷ୍ଠରେ ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ପୋଖରୀ ଓ ଝରଣା ଆକାରରେ ପ୍ରବାହିତ ବା ଗଚ୍ଛିତ ହୋଇ ରହିଥାଏ।
୨. ଏହା ଜୀବଜଗତର ପାନୀୟ ଜଳର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ ଏବଂ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ ତଥା ଶିଳ୍ପ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହାର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥାଏ।
୩. ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରଦୂଷଣ ଯୋଗୁଁ ଭୂପୃଷ୍ଠ ମଧୁର ଜଳର ଗୁଣବତ୍ତା ହ୍ରାସ ପାଉଛି, ଯାହା ଏକ ଚିନ୍ତାଜନକ ବିଷୟ।
(ଙ) ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ (Air Pollution):
୧. ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ କ୍ଷତିକାରକ ଗ୍ୟାସ (CO₂, CO, SO₂, NO₂), ଧୂଳିକଣା ଓ ଧୂଆଁର ମାତ୍ରା ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁର ସ୍ୱାଭାବିକ ଗୁଣ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ କୁହାଯାଏ।
୨. କଳକାରଖାନା, ଯାନବାହନ ଏବଂ ଜୀବାଶ୍ମ ଜାଳେଣିର ଦହନ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ।
୩. ଏହାଦ୍ୱାରା ମାନବ ଶରୀରରେ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଜନିତ ରୋଗ, ଆଲର୍ଜି, କର୍କଟ ରୋଗ ଏବଂ ପରିବେଶରେ ଅମ୍ଳବୃଷ୍ଟି ଓ ବିଶ୍ୱ ଉଷ୍ଣାୟନ ଭଳି ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।
(ଚ) ଅପଘଟନକାରୀ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆର କାର୍ଯ୍ୟ (Role of Decomposing Bacteria):
୧. ପରିବେଶରେ ଥିବା ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଶରୀରର ଜଟିଳ ଜୈବିକ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ସରଳ ଅଜୈବିକ ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ କରୁଥିବା ଅଣୁଜୀବମାନଙ୍କୁ ଅପଘଟନକାରୀ (Decomposers) କୁହାଯାଏ।
୨. ଏହି ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆଗୁଡ଼ିକ ମୃତ ଶରୀରର ଅପଘଟନ କରି ମୃତ୍ତିକାରେ ହ୍ୟୁମସ୍ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ ପୋଷକ ଚକ୍ର (Nutrient Cycling) କୁ ସଚଳ ରଖନ୍ତି।
୩. ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅମ୍ଳଜାନ ଆବଶ୍ୟକ ହୋଇଥାଏ। ଯଦି ଜଳରେ ଅପଘଟନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଧିକ ହୁଏ, ତେବେ ଜଳର ଅମ୍ଳଜାନ ହ୍ରାସ ପାଏ।
(ଛ) ସବୁଜ କୋଠରୀ ପ୍ରଭାବ (Greenhouse Effect):
୧. ପୃଥିବୀର ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଗ୍ୟାସ ଯଥା: CO₂, CH₄, N₂O ଓ CFCs ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତାପକୁ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠକୁ ଆସିବାକୁ ଦିଅନ୍ତି, ମାତ୍ର ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ଅବଲୋହିତ ରଶ୍ମି (Infrared Rays) କୁ ବାହାରକୁ ଯିବାକୁ ନଦେଇ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଧରି ରଖନ୍ତି।
୨. ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଯୋଗୁଁ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠ ଜୀବନ ଧାରଣ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଉଷ୍ମତା ବଜାୟ ରଖେ। ଏହାକୁ ସବୁଜ କୋଠରୀ ପ୍ରଭାବ କୁହାଯାଏ।
୩. ମାତ୍ର ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ଏହି ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକର ପରିମାଣ ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଉଷ୍ଣାୟନ (Global Warming) ଘଟୁଛି।
(ଜ) ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ (Soil Erosion):
୧. ପ୍ରାକୃତିକ କାରକ ଯଥା: ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା, ବନ୍ୟା, ପବନ କିମ୍ବା ମାନବକୃତ କାରଣ ଯଥା: ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ପଶୁଚାରଣ ଯୋଗୁଁ ଭୂପୃଷ୍ଠର ଉର୍ବର ମୃତ୍ତିକା ସ୍ତର ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେବାକୁ ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟ କୁହାଯାଏ।
୨. ଏହାଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ତିକାର ଉର୍ବରତା ହ୍ରାସ ପାଏ ଏବଂ ଚାଷ ଜମି ମରୁଭୂମିରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
୩. ବ୍ୟାପକ ବୃକ୍ଷରୋପଣ ଓ ବନ୍ଧ ନିର୍ମାଣ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ତିକା କ୍ଷୟକୁ ରୋକାଯାଇପାରିବ।
(ଝ) ଓଜୋନ୍ ସ୍ତର (Ozone Layer):
୧. ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ତର ଷ୍ଟ୍ରାଟୋସ୍ଫିୟର (୨୦-୫୦ କି.ମି.) ମଧ୍ୟରେ ଓଜୋନ୍ (O₃) ଗ୍ୟାସର ଏକ ଘନ ସ୍ତର ରହିଛି।
୨. ଏହି ସ୍ତର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଆସୁଥିବା ଅତି କ୍ଷତିକାରକ ଅତିବାଇଗଣୀ ରଶ୍ମି (Ultraviolet Rays - UV) କୁ ଶୋଷଣ କରି ପୃଥିବୀର ଜୀବଜଗତକୁ ଚର୍ମ କର୍କଟ, ଆଖିର ମୋତିଆବିନ୍ଦୁ ଏବଂ ଜିନ୍ଗତ ମ୍ୟୁଟେସନରୁ ରକ୍ଷା କରେ।
୩. କ୍ଲୋରୋଫ୍ଲୋରୋକାର୍ବନ (CFCs) ର ବ୍ୟବହାର ଯୋଗୁଁ ଏହି ସ୍ତରର ଅବକ୍ଷୟ ଘଟୁଛି, ଯାହାକୁ ଓଜୋନ୍ ରନ୍ଧ୍ର କୁହାଯାଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ବର୍ଷା ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା (Mechanism of Rain Formation):
୧. ବାଷ୍ପୀଭବନ (Evaporation): ଦିନବେଳା ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠର ବିଭିନ୍ନ ଜଳାଶୟ (ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ହ୍ରଦ) ର ଜଳ ଗରମ ହୋଇ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହା ସହିତ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ଉତ୍ସେଦନ (Transpiration) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଯାଏ।
୨. ବାୟୁର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି ଓ ପ୍ରସାରଣ: ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପପୂର୍ଣ୍ଣ ଗରମ ବାୟୁ ହାଲୁକା ହୋଇ ଉପରକୁ ଉଠିଥାଏ। ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଉପର ସ୍ତରକୁ ଗଲେ ଚାପ ହ୍ରାସ ପାଇବା ଯୋଗୁଁ ଏହି ବାୟୁ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ଏବଂ ଶୀତଳ ହେବାକୁ ଲାଗେ।
୩. ଘନୀଭବନ (Condensation): ବାୟୁ ଶୀତଳ ହେବା ଦ୍ୱାରା ଏହାର ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ଧାରଣ କ୍ଷମତା ହ୍ରାସ ପାଏ। ବାୟୁରେ ଭାସି ବୁଲୁଥିବା ଧୂଳିକଣା, ଧୂଆଁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ନ୍ୟୁକ୍ଲିୟସ୍ (Nucleus) ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ଚାରିପାଖରେ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ଜମାଟ ବାନ୍ଧି କ୍ଷୁଦ୍ର ଜଳବିନ୍ଦୁରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
୪. ମେଘ ଓ ବର୍ଷା ସୃଷ୍ଟି: ଏହି କ୍ଷୁଦ୍ର ଜଳବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ମେଘ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଜଳବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକର ଆକାର ଓ ଓଜନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁରେ ଭାସି ନପାରି ମାଧ୍ୟାକର୍ଷଣ ବଳ ଯୋଗୁଁ ବର୍ଷା ଆକାରରେ ଭୂପୃଷ୍ଠକୁ ଖସିପଡ଼ନ୍ତି। ବେଳେବେଳେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ତାପମାତ୍ରା ଅତ୍ୟଧିକ ହ୍ରାସ ପାଇଲେ ଏହା ବରଫ ବା କୁଆପଥର ବର୍ଷା ଆକାରରେ ପଡ଼ିଥାଏ।
ବର୍ଷାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ କାରକ ସମୂହ:
୧. ବାୟୁ ପ୍ରବାହର ଦିଗ ଓ ଗତି: ବାୟୁ ପ୍ରବାହର ଗତି ଏବଂ ଦିଗ ବର୍ଷାର ପରିମାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଭାରତରେ ମୌସୁମୀ ବାୟୁ (Monsoon Winds) ପ୍ରବାହ ଉପରେ ବର୍ଷା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭର କରେ।
୨. ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଆର୍ଦ୍ରତା (Humidity): ବାୟୁରେ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପର ପରିମାଣ ଯେତେ ଅଧିକ ହେବ, ବର୍ଷା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ସେତେ ଅଧିକ ରହିବ।
୩. ଲଘୁଚାପ ଓ ଅବପାତ (Depression): ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଲଘୁଚାପ ବାୟୁକୁ ନିଜ ଆଡ଼କୁ ଆକର୍ଷିତ କରି ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
୪. ଜଙ୍ଗଲର ଉପସ୍ଥିତି: ବ୍ୟାପକ ଜଙ୍ଗଲ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଉତ୍ସେଦନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅଧିକ ହେଉଥିବାରୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳ ଆର୍ଦ୍ର ରହେ ଏବଂ ବର୍ଷାର ପରିମାଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ଜୀବମଣ୍ଡଳରେ ଜୀବନର ସ୍ଥିତି ଓ ବିକାଶ ପାଇଁ ଜଳର ଭୂମିକା ଅତୁଳନୀୟ। ଏହାକୁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିନ୍ଦୁ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝାଯାଇପାରିବ:
୧. କୋଷର ମୁଖ୍ୟ ଉପାଦାନ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଜୀବ କୋଷର କୋଷଜୀବକ (Cytoplasm) ର ପ୍ରାୟ ୭୦% ରୁ ୯୦% ଭାଗ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଜଳ ବିନା କୋଷର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
୨. ଜୈବ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ମାଧ୍ୟମ: ଜୀବ ଶରୀରରେ ସମ୍ପାଦିତ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ଚୟାପଚୟ (Metabolic) ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯଥା: ପରିପାକ, ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଓ ରେଚନ ପାଇଁ ଜଳ ଏକ ଦ୍ରାବକ ବା ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଶରୀରର ସମସ୍ତ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅବସ୍ଥାରେ ହିଁ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି।
୩. ପରିବହନ ମାଧ୍ୟମ: ଉଦ୍ଭିଦ ଶରୀରରେ ମୃତ୍ତିକାରୁ ଶୋଷିତ ଖଣିଜ ଲବଣ ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ ଶରୀରରେ ରକ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ, ହରମୋନ୍ ଓ ଅମ୍ଳଜାନର ପରିବହନ ଜଳୀୟ ମାଧ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ।
୪. ତାପମାତ୍ରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଜଳର ବିଶିଷ୍ଟ ତାପଧାରଣ କ୍ଷମତା ଅଧିକ ଥିବାରୁ ଏହା ଜୀବ ଶରୀରର ତାପମାତ୍ରାକୁ ସ୍ଥିର ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସ୍ୱେଦନ (Sweating) ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ଉତ୍ସେଦନ (Transpiration) ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଶୀତଳ ରହେ।
୫. ବାସସ୍ଥଳୀ ପ୍ରଦାନ: ପୃଥିବୀର ଏକ ବିଶାଳ ଜୈବ ବିବିଧତା (ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀ) ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଓ ହ୍ରଦ ଭଳି ଜଳୀୟ ପରିସଂସ୍ଥାରେ ବାସ କରନ୍ତି।
୬. କୃଷି ଓ ଶିଳ୍ପର ଆଧାର: ମାନବ ସମାଜର ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଶିଳ୍ପ କାରଖାନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜଳ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣର କାରଣ (Causes of Water Pollution):
୧. ଶିଳ୍ପ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ: ବିଭିନ୍ନ କଳକାରଖାନାରୁ ନିର୍ଗତ ବିଷାକ୍ତ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ, ଗରମ ଜଳ ଏବଂ ଭାରୀ ଧାତୁ (ପାରଦ, ସୀସା) ସିଧାସଳଖ ନଦୀ ବା ଜଳାଶୟରେ ମିଶିବା ଦ୍ୱାରା ଜଳ ପ୍ରଦୂଷିତ ହୁଏ।
୨. ଗୃହସ୍ଥଳୀ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ଓ ମଳମୂତ୍ର: ସହରାଞ୍ଚଳର ନାଳ-ନର୍ଦ୍ଦମାର ଅପରିଷ୍କାର ଜଳ, ସାବୁନ୍, ଡିଟରଜେଣ୍ଟ ଏବଂ ମଳମୂତ୍ର ଜଳାଶୟକୁ ପ୍ରଦୂଷିତ କରେ।
୩. କୃଷିଜାତ ପ୍ରଦୂଷଣ: କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟବହୃତ ଅତ୍ୟଧିକ ରାସାୟନିକ ସାର (ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଓ ଫସଫେଟ୍) ଏବଂ କୀଟନାଶକ ବର୍ଷା ଜଳରେ ଧୋଇ ହୋଇ ଜଳାଶୟରେ ମିଶନ୍ତି।
୪. ତାପଜ ପ୍ରଦୂଷଣ: ବିଦ୍ୟୁତ ପ୍ରକଳ୍ପ ଓ କାରଖାନାରୁ ନିର୍ଗତ ଗରମ ଜଳ ଜଳାଶୟର ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି କରାଏ।
ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ ଜନିତ ସମସ୍ୟା (Problems of Water Pollution):
୧. ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି: ପ୍ରଦୂଷିତ ଜଳରେ ଥିବା ଜୀବାଣୁ, ଭୂତାଣୁ ଯୋଗୁଁ ହଇଜା, ଜଣ୍ଡିସ୍, ଟାଇଫଏଡ୍ ଓ ଆମାଶୟ ଭଳି ଜଳବାହିତ ରୋଗ ବ୍ୟାପିଥାଏ।
୨. ଶୈବାଳ ବ୍ଲୁମ୍ ଓ ୟୁଟ୍ରୋଫିକେସନ୍: ଜଳରେ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ୱ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଶୈବାଳମାନଙ୍କର ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଦ୍ଧି (Algal Bloom) ଘଟେ। ଏହା ଜଳର ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅମ୍ଳଜାନ (DO) ହ୍ରାସ କରେ, ଯାହାଫଳରେ ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳଚର ଜୀବ ଶ୍ୱାସରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି।
୩. ଜୈବିକ ବିବିଧତା ହ୍ରାସ: ବିଷାକ୍ତ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଯୋଗୁଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳଜ ଜୀବ ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯାହା ଜଳୀୟ ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ କରେ।
୪. ଜୈବ ପରିବର୍ଦ୍ଧନ (Biomagnification): ଜଳରେ ଥିବା କୀଟନାଶକ (ଯଥା: DDT) ଖାଦ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳା ମାଧ୍ୟମରେ ଉଚ୍ଚତର ଜୀବ ଓ ମାନବ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଗୁରୁତର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
ସମାଧାନର ଉପାୟ (Solutions to Water Pollution):
୧. ବର୍ଜ୍ୟଜଳର ବିଶୋଧନ: କଳକାରଖାନା ଓ ସହରର ନର୍ଦ୍ଦମା ଜଳକୁ ଜଳାଶୟରେ ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଜ୍ୟଜଳ ବିଶୋଧନ ପ୍ଲାଣ୍ଟ (Sewage Treatment Plant - STP) ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶୋଧିତ କରାଯିବା ଉଚିତ।
୨. ଜୈବିକ କୃଷିର ପ୍ରସାର: ରାସାୟନିକ ସାର ଓ କୀଟନାଶକ ବଦଳରେ ଜୈବିକ ସାର (କମ୍ପୋଷ୍ଟ) ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ କୀଟନାଶକ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।
৩. ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି: ଜଳାଶୟ ନିକଟରେ ଗାଧୋଇବା, ଲୁଗାପଟା ସଫା କରିବା ଏବଂ ପଶୁ ସ୍ନାନ କରାଇବାକୁ ନିଷେଧ କରାଯିବା ସହ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଚେତନତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ।
୪. ଆଇନର କଡ଼ାକଡ଼ି ଅନୁପାଳନ: ପରିବେଶ ସୁରକ୍ଷା ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ ଜଳ ପ୍ରଦୂଷଣ କରୁଥିବା ସଂସ୍ଥା ବିରୋଧରେ ଦୃଢ଼ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ମୃତ୍ତିକା ସୃଷ୍ଟି ଏକ ଅତି ଧୀର ଓ ଜଟିଳ ପ୍ରକ୍ରିୟା। ଏକ ସେଣ୍ଟିମିଟର ମୃତ୍ତିକା ସ୍ତର ଗଠନ ପାଇଁ ଶହ ଶହ ବର୍ଷ ସମୟ ଲାଗିଥାଏ। ମୃତ୍ତିକା ସୃଷ୍ଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ପଥରର କ୍ଷୟୀଭବନ ବା ଚୂର୍ଣ୍ଣୀଭବନ (Weathering of Rocks) ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ତିନୋଟି କାରକ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ:
୧. ଭୌତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Physical Process):
୨. ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Chemical Process):
୩. ଜୈବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା (Biological Process):
ମୃତ୍ତିକାର ବିକାଶ ଓ ହ୍ୟୁମସ୍ ମିଶ୍ରଣ:
ପଥର ଗୁଣ୍ଡ ସହିତ ମୃତ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅପଘଟିତ ଅଂଶ (ହ୍ୟୁମସ୍) ମିଶିବା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତ ଉର୍ବର ମୃତ୍ତିକାର ବିକାଶ ଘଟେ। ଏହାଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ତିକାରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତର (Soil Profile) ଯଥା: ପୃଷ୍ଠ ମୃତ୍ତିକା, ଉପ ମୃତ୍ତିକା ଓ ଅନ୍ତଃ ମୃତ୍ତିକାର ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ। ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
(କ) ଶିଳ୍ପଗତ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ (Industrial Noise Pollution):
୧. ବିଭିନ୍ନ କଳକାରଖାନା, ଲୁହା କାରଖାନା, ଟେକ୍ସଟାଇଲ୍ ମିଲ୍ ଏବଂ ପଥର କ୍ରସର ଆଦିରେ ବ୍ୟବହୃତ ବଡ଼ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଓ ଜେନେରେଟରରୁ ପ୍ରବଳ ଉଚ୍ଚତୀବ୍ରତା ସମ୍ପନ୍ନ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
୨. ଏହି ଶବ୍ଦ କାରଖାନାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଶ୍ରମିକ ଏବଂ ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁତର ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରେ।
(ଖ) ଯାନବାହନଗତ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ (Vehicular Noise Pollution):
୧. ସହରାଞ୍ଚଳରେ ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା ମୋଟର ସାଇକେଲ୍, ବସ୍, ଟ୍ରକ୍, ଟ୍ରେନ୍ ଏବଂ ବିମାନର ଚଳାଚଳ ଯୋଗୁଁ ଏହି ପ୍ରଦୂଷଣ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
୨. ଗାଡ଼ିଗୁଡ଼ିକର ତୀବ୍ର ହର୍ଣ୍ଣ (Hydraulic Horn) ଏବଂ ଜେଟ୍ ବିମାନର ଉଡ଼ାଣ ଶବ୍ଦ (୧୫୦ dB ରୁ ଅଧିକ) ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସ।
(ଗ) ଗୋଷ୍ଠୀଗତ ବା ସାମାଜିକ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣ (Social / Community Noise Pollution):
୧. ବିଭିନ୍ନ ସାମାଜିକ ଉତ୍ସବ, ପର୍ବପର୍ବାଣୀ, ବିବାହ ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ସଭାସମିତିରେ ବ୍ୟବହୃତ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରର ଲାଉଡ୍ ସ୍ପିକର ଓ ବାଣ ଫୁଟିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରଦୂଷଣ ଘଟିଥାଏ।
୨. ବଜାର, ମେଳା ଏବଂ ଜନଗହଳିପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା କୋଳାହଳ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦକ୍ଷେପଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ:
୧. ବୃକ୍ଷରୋପଣ ଓ ଗ୍ରୀନ୍ ମଫ୍ଲର୍ (Green Muffler) ବ୍ୟବସ୍ଥା:
ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡ଼ିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶବ୍ଦ ତରଙ୍ଗକୁ ଶୋଷଣ କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖନ୍ତି। ତେଣୁ ସହରାଞ୍ଚଳର ରାସ୍ତାକଡ଼ରେ, ଜନବସତି ଏବଂ କଳକାରଖାନା ଚାରିପାଖରେ ଧାଡ଼ି ଧାଡ଼ି ସବୁଜ ବୃକ୍ଷ ରୋପଣ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ 'ଗ୍ରୀନ୍ ମଫ୍ଲର୍' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଶବ୍ଦର ତୀବ୍ରତାକୁ ପ୍ରାୟ ୨୦ dB ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହ୍ରାସ କରିପାରେ।
୨. ଶିଳ୍ପାଞ୍ଚଳର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ:
କଳକାରଖାନା, ପଥର କ୍ରସର ଏବଂ ବିମାନବନ୍ଦରଗୁଡ଼ିକୁ ସହର ବା ଜନବସତିଠାରୁ ବହୁ ଦୂରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯିବା ଉଚିତ।
୩. ଯନ୍ତ୍ରପାତିର ଆଧୁନିକୀକରଣ ଓ ସାଇଲେନ୍ସର ବ୍ୟବହାର:
କାରଖାନାର ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଓ ଯାନବାହନରେ ଉପଯୁକ୍ତ ସାଇଲେନ୍ସର (Silencer) ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଯନ୍ତ୍ରପାତିଗୁଡ଼ିକର ନିୟମିତ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଓ ମରାମତି କଲେ ସେଥିରୁ କମ୍ ଶବ୍ଦ ବାହାରିଥାଏ।
୪. ନିଷିଦ୍ଧାଞ୍ଚଳ (Silent Zones) ଘୋଷଣା:
ଡାକ୍ତରଖାନା, ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଏବଂ ନ୍ୟାୟାଳୟ ଚାରିପାଖରେ ୧୦୦ ମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ 'ଶବ୍ଦ ନିଷିଦ୍ଧାଞ୍ଚଳ' ଘୋଷଣା କରାଯାଇ ହର୍ଣ୍ଣ ବଜାଇବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷେଧ କରାଯିବା ଉଚିତ।
୫. ଆଇନଗତ କଟକଣା:
ରାତି ୧୦ଟା ପରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଲାଉଡ୍ ସ୍ପିକର ବଜାଇବା ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ବାଣ ଫୁଟାଇବା ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଇନଗତ କଟକଣା ଜାରି କରାଯିବା ଉଚିତ।
୬. ଜନସଚେତନତା:
ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣର କୁପ୍ରଭାବ ସମ୍ପର୍କରେ ଗଣମାଧ୍ୟମ ଓ ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନ ଜରିଆରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ସଚେତନ କରାଇବା ଆବଶ୍ୟକ।
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଟିପ୍ସ (Exam Mastery Secrets):
୧. ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମ ଓ ସେଗୁଡ଼ିକର ଉଚ୍ଚତା (କି.ମି.) କୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ମନେରଖନ୍ତୁ। ପରୀକ୍ଷାରେ ଏଥିରୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ବାରମ୍ବାର ଆସିଥାଏ।
୨. ବାୟୁର ଉପାଦାନ ସାରଣୀରେ ଥିବା ପ୍ରତିଶତ (%) ଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଲେଖନ୍ତୁ। ବିଶେଷ କରି ଯବକ୍ଷାରଜାନ (77.16%) ଏବଂ ଅମ୍ଳଜାନ (20.60%) ର ସଠିକ୍ ମୂଲ୍ୟ ଲେଖିବା ଜରୁରୀ।
୩. ଓଜୋନ୍ ସ୍ତରର ଅବକ୍ଷୟ ପାଇଁ ଦାୟୀ ମୁଖ୍ୟ ଗ୍ୟାସ ହେଉଛି CFCs (କ୍ଲୋରୋଫ୍ଲୋରୋକାର୍ବନ)। ଏହାକୁ ସବୁଜ କୋଠରୀ ଗ୍ୟାସ ସହ ଗୋଳମାଳ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।
୪. ଅମ୍ଳବୃଷ୍ଟିର କାରଣ ଲେଖିବା ସମୟରେ SO₂ (ସଲଫର୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍) ଏବଂ NO₂ (ନାଇଟ୍ରୋଜେନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍) ର ଭୂମିକା ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକରୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଅମ୍ଳର ନାମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତୁ।
୫. ଶବ୍ଦ ପ୍ରଦୂଷଣର ତୀବ୍ରତା ସାରଣୀରୁ ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍ସର ଡେସିବେଲ୍ (dB) ମୂଲ୍ୟକୁ ଭଲ ଭାବେ ମନେରଖନ୍ତୁ (ଯଥା: ସାଇରେନ୍ - ୧୩୦ ରୁ ୧୫୦ dB)।
ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ କରୁଥିବା ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Pitfalls to Avoid):
ସଂଶୋଧନ: ଓଜୋନ୍ ସ୍ତର ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ତର 'ଷ୍ଟ୍ରାଟୋସ୍ଫିୟର' (Stratosphere) ରେ ଥାଏ।
ସଂଶୋଧନ: ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ (CO₂) ସହ ମିଥେନ୍ (CH₄), ନାଇଟ୍ରସ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (N₂O) ଏବଂ CFCs ମଧ୍ୟ ସବୁଜ କୋଠରୀ ଗ୍ୟାସ ଅଟନ୍ତି।
ସଂଶୋଧନ: ସମସ୍ତ ସଜୀବଙ୍କ ଭଳି ଜଳଜ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଅମ୍ଳଜାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ମାତ୍ର ଆଲୋକ ସଂଶ୍ଲେଷଣ (ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି) ପାଇଁ ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।
ସଂଶୋଧନ: ଲାଇକେନ୍ ହେଉଛି 'ବାୟୁ ପ୍ରଦୂଷଣ' (ବିଶେଷ କରି SO₂ ପ୍ରଦୂଷଣ) ର ପ୍ରାକୃତିକ ସୂଚକ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App