ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Odia Grammer
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 OdiaGram Ch03 Samasa
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ:
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ‘ସମାସ’ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ସମାସ ହେଉଛି ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ ଥିବା ଦୁଇ ବା ତତୋଧୂକ ପଦକୁ ଏକ ପଦରେ ପରିଣତ କରିବାର ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ବାକ୍ୟ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଶ୍ରୁତିମଧୁର ହୋଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ପଦକୁ ‘ସମସ୍ତପଦ’ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ବାକ୍ୟକୁ ‘ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ । ସମାସ ମୁଖ୍ୟତଃ ଛଅ ପ୍ରକାରର: ତତ୍ପୁରୁଷ, କର୍ମଧାରୟ, ଦ୍ବିଗୁ, ଦ୍ବନ୍ଦ୍ବ, ବହୁବ୍ରୀହି ଓ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାସର ନିଜସ୍ୱ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ରହିଛି, ଯାହା ପଦଗୁଡ଼ିକର ଅର୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ।
ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture):
```
ସମାସ (Samasa)
├── ସଂଜ୍ଞା (Definition): ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ ଥିବା ପଦକୁ ଏକ ପଦରେ ପରିଣତ କରିବା
├── ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ (Purpose): ବାକ୍ୟକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଶ୍ରୁତିମଧୁର କରିବା
├── ମୁଖ୍ୟ ପାରିଭାଷିକ ଶବ୍ଦ (Key Terms)
│ ├── ସମସ୍ତପଦ (Compound Word)
│ ├── ପୂର୍ବପଦ (First Word)
│ ├── ପରପଦ/ଉତ୍ତର ପଦ (Last Word)
│ ├── ସମସ୍ୟମାନପଦ (Constituent Words)
│ └── ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ/ବ୍ୟାସବାକ୍ୟ (Analytical Phrase)
└── ପ୍ରକାର ଭେଦ (Types)
├── ତତ୍ପୁରୁଷ (Tatpurusha) - ଉତ୍ତରପଦ ପ୍ରଧାନ
│ ├── ଦ୍ବିତୀୟା ତତ୍ପୁରୁଷ
│ ├── ତୃତୀୟା ତତ୍ପୁରୁଷ
│ ├── ଚତୁର୍ଥୀ ତତ୍ପୁରୁଷ
│ ├── ପଞ୍ଚମୀ ତତ୍ପୁରୁଷ
│ ├── ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ
│ ├── ସପ୍ତମୀ ତତ୍ପୁରୁଷ
│ ├── ନଞ୍ଚ୍ ତତ୍ପୁରୁଷ (ନିଷେଧାର୍ଥକ)
│ ├── ଉପପଦ ତତ୍ପୁରୁଷ (ଧାତୁ ପୂର୍ବରୁ ଉପପଦ)
│ └── ଅଲୁକ୍ ସମାସ (ବିଭକ୍ତି ଲୋପ ନହେବା)
├── କର୍ମଧାରୟ (Karmadharaya) - ଉତ୍ତରପଦ ପ୍ରଧାନ
│ ├── ବିଶେଷଣ-ବିଶେଷ୍ୟ
│ ├── ରୂପକ କର୍ମଧାରୟ (ଉପମାନ-ଉପମେୟ ଅଭେଦ)
│ ├── ଉପମାନ କର୍ମଧାରୟ (ଉପମାନ + ସାଧାରଣ ଧର୍ମ)
│ ├── ଉପମିତ କର୍ମଧାରୟ (ଉପମେୟ + ଉପମାନ)
│ └── ମଧ୍ୟପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟ (ମଧ୍ୟପଦ ଲୋପ)
├── ଦ୍ବିଗୁ (Dvigu) - ପୂର୍ବପଦ ପ୍ରଧାନ
│ └── ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ପୂର୍ବପଦ, ସମାହାର/ସମଷ୍ଟି ଅର୍ଥ
├── ଦ୍ବନ୍ଦ୍ବ (Dvandva) - ଉଭୟପଦ ପ୍ରଧାନ
│ └── ଦୁଇ ବା ତତୋଧୂକ ପଦର ସମାନ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ
├── ବହୁବ୍ରୀହି (Bahuvrihi) - ଅନ୍ୟଅର୍ଥ ପ୍ରଧାନ
│ ├── ନିଷେଧାର୍ଥକ ବହୁବ୍ରୀହି
│ ├── ସହାର୍ଥକ ବହୁବ୍ରୀହି
│ ├── ଉପମିତ ବହୁବ୍ରୀହି
│ └── ବ୍ୟତିହାର ବହୁବ୍ରୀହି
└── ଅବ୍ୟୟୀଭାବ (Avyayibhava) - ପୂର୍ବପଦ ପ୍ରଧାନ
└── ଅବ୍ୟୟ ପୂର୍ବପଦ, ଅବ୍ୟୟର ଅର୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ (ବୀପ୍ସା, ଅଭାବ, ବ୍ୟାପ୍ତି, ଯୋଗ୍ୟତା, ଆତିଶଯ୍ୟ, ସାଦୃଶ୍ୟ, ବୈପରୀତ୍ୟ, ପଶ୍ଚାତ)
└── ନିତ୍ୟ ସମାସ (Nitya Samasa) - ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ନଥିବା ସମାସ
```
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)
୨.୧ ସମାସ (Samasa):
ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ ଥିବା ଦୁଇ ବା ତତୋଧୂକ ପଦକୁ ଏକ ପଦରେ ପରିଣତ କରିବାର ନାମ ହେଉଛି ସମାସ । ସମାସ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ବାକ୍ୟ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଶ୍ରୁତିମଧୁର ହୋଇଥାଏ ।
୨.୨ ସମାସର ପାରିଭାଷିକ ଶବ୍ଦ (Technical Terms of Samasa):
୨.୩ ସମାସର ପ୍ରକାର ଭେଦ (Types of Samasa):
ଅର୍ଥର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସମାସକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଛଅ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
୧. ତତ୍ପୁରୁଷ (Tatpurusha)
୨. କର୍ମଧାରୟ (Karmadharaya)
୩. ଦ୍ବିଗୁ (Dvigu)
୪. ଦ୍ବନ୍ଦ୍ବ (Dvandva)
୫. ବହୁବ୍ରୀହି (Bahuvrihi)
୬. ଅବ୍ୟୟୀଭାବ (Avyayibhava)
୨.୩.୧ ଅର୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସମାସର ଶ୍ରେଣୀବିଭାଗ:
୨.୪ ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସ (Tatpurusha Samasa):
ଦ୍ବିତୀୟା ଠାରୁ ସପ୍ତମୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭକ୍ତି ଯୁକ୍ତ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦ ସହିତ ବିଶେଷ୍ୟ କିମ୍ବା ବିଶେଷଣ ପଦର ସମାସ ହୋଇ ପରପଦର ଅର୍ଥର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହିଲେ ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସ ହୁଏ । ଏହାର ସମସ୍ତପଦରେ ପୂର୍ବପଦର ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ ଲୋପ ପାଏ ।
୨.୪.୧ ନଞ୍ଚ୍ ତତ୍ପୁରୁଷ (Nañ Tatpurusha):
ନିଷେଧ ଅର୍ଥରେ ନଞ୍ଚ୍ ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସ ହୁଏ । ସଂସ୍କୃତ ‘ନଞ୍ଚ୍’ର ଓଡ଼ିଆ ରୂପ ‘ନ’ ।
୨.୪.୨ ଉପପଦ ତତ୍ପୁରୁଷ (Upapada Tatpurusha):
ଉପପଦ ସହିତ ଧାତୁ ଅଥବା କ୍ରିୟା ନିଷ୍ପନ୍ନ ଅନ୍ୟ ପଦର ଯେଉଁ ସମାସ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଉପପଦ ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସ କହନ୍ତି ।
୨.୪.୩ ଅଲୁକ୍ ସମାସ (Aluk Samasa):
ଯେଉଁ ସମାସର ସମସ୍ତପଦରେ ପୂର୍ବପଦର ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ ଲୁପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଅଲୁକ୍ ସମାସ କହନ୍ତି ।
୨.୫ କର୍ମଧାରୟ ସମାସ (Karmadharaya Samasa):
ବିଶେଷଣ ଓ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦକୁ ନେଇ ଯେଉଁ ସମାସ ଗଠିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ କର୍ମଧାରୟ ସମାସ କହନ୍ତି । ଏଥିରେ ସମସ୍ତପଦରେ ପରପଦର ଅର୍ଥର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ରହେ ।
୨.୬ ଦ୍ବନ୍ଦ୍ବ ସମାସ (Dvandva Samasa):
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦର ଅର୍ଥର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଥାଇ ଏକାଧୂକ ବିଶେଷ୍ୟ ପଦର ମିଳନରେ ଯେଉଁ ସମାସ ଗଠିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଦ୍ବନ୍ଦ୍ବ ସମାସ କୁହାଯାଏ ।
୨.୭ ଦ୍ବିଗୁ ସମାସ (Dvigu Samasa):
ଯେଉଁ ସମାସରେ ସଂଖ୍ୟାବାଚକ ଶବ୍ଦ ପୂର୍ବରେ ଥାଇ ସମସ୍ତପଦଟି ସମାହାର ବା ସମଷ୍ଟିକୁ ବୁଝାଉଥାଏ, ତାହାକୁ ଦ୍ବିଗୁ ସମାସ କହନ୍ତି ।
୨.୮ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ (Bahuvrihi Samasa):
ଯେଉଁ ସମାସରେ ସମସ୍ତପଦ ସମସ୍ୟମାନ ପଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କାହାରି ଅର୍ଥକୁ ନବୁଝାଇ ଅନ୍ୟକୁ ବୁଝାଏ, ତାହାକୁ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସ କହନ୍ତି । ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟରେ ‘ଯାହାର’, ‘ଯାହାକୁ’ ଇତ୍ୟାଦି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।
୨.୯ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ (Avyayibhava Samasa):
ଯେଉଁ ସମାସରେ ଅବ୍ୟୟପଦ ପୂର୍ବପଦ ଭାବରେ ରହି ଅନ୍ୟପଦ ସହିତ ସମାସ ହୋଇଥାଏ ଓ ତହିଁରେ ଅବ୍ୟୟର ଅର୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଥାଏ, ତାହାକୁ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ କୁହାଯାଏ ।
୨.୧୦ ନିତ୍ୟ ସମାସ (Nitya Samasa):
କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ସମାସବାକ୍ୟ ନଥାଇ ମଧ୍ୟ ସମାସ ହୁଏ । ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ସମାସ କୁହାଯାଏ । ଏହି ସମାସର ସମସ୍ତପଦ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରେ ।
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)
୧. ସମାସ କାହାକୁ କହନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର: ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ ଥିବା ଦୁଇ ବା ତତୋଧୂକ ପଦକୁ ଏକ ପଦରେ ପରିଣତ କରିବାର ନାମ ହେଉଛି ସମାସ । ଏହାଦ୍ୱାରା ବାକ୍ୟ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଶ୍ରୁତିମଧୁର ହୋଇଥାଏ ।
ଉଦାହରଣ: ପୁତ୍ର ନିମିତ୍ତ ଶୋକ = ପୁତ୍ରଶୋକ ।
୨. ବିଗ୍ରହ ବାକ୍ୟ କାହାକୁ କହନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର: ସମାସ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପଦମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ବାକ୍ୟ ଗଢ଼ାଯାଏ, ତାହାକୁ ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହାକୁ ବ୍ୟାସବାକ୍ୟ ବା ସମାସବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।
ଉଦାହରଣ: ‘ପୁତ୍ରଶୋକ’ର ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ହେଉଛି ‘ପୁତ୍ର ନିମିତ୍ତ ଶୋକ’ ।
୩. ସମସ୍ୟମାନ ପଦ କାହାକୁ କହନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ପଦଗୁଡ଼ିକର ମିଶ୍ରଣରେ ସମସ୍ତପଦ ଗଠିତ ହୁଏ, ସେହି ପଦଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ସମସ୍ୟମାନପଦ କୁହାଯାଏ ।
ଉଦାହରଣ: ‘ପୁତ୍ର ନିମିତ୍ତ ଶୋକ’ ବାକ୍ୟରେ ‘ପୁତ୍ର’, ‘ନିମିତ୍ତ’, ‘ଶୋକ’ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ସମସ୍ୟମାନପଦ ।
୪. ପୂର୍ବପଦପ୍ରଧାନ ସମାସଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଲେଖ ।
ଉତ୍ତର: ପୂର୍ବପଦପ୍ରଧାନ ସମାସଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:
୧. ଦ୍ବିଗୁ ସମାସ
୨. ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସମାସ
୫. ଉପପଦ କାହାକୁ କହନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର: କେତେକ ପଦ ଗଢ଼ିବା ପାଇଁ ଧାତୁ ପୂର୍ବରେ ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ପଦ ଯୋଗ କରାଯାଏ । ସେହି ପୂର୍ବପଦକୁ ଉପପଦ କୁହାଯାଏ ।
ଉଦାହରଣ: ‘ମଧୁପ’ ଶବ୍ଦରେ ‘ମଧୁ’ ହେଉଛି ଉପପଦ ।
୬. ଉପମେୟ କାହାକୁ କହନ୍ତି ?
ଉତ୍ତର: ଯାହା ବିଷୟରେ ଉପମା ଅର୍ଥାତ୍ ତୁଳନା ଦିଆଯାଏ, ତାହାକୁ ଉପମେୟ କହନ୍ତି । ଏହି ଉପମେୟ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ବସ୍ତୁ ।
ଉଦାହରଣ: ‘ମୁଖଟି ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ସୁନ୍ଦର’ ବାକ୍ୟରେ ‘ମୁଖ’ ହେଉଛି ଉପମେୟ ।
୭. ନିମ୍ନଲିଖୂତ ସମସ୍ତପଦଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟାସବାକ୍ୟ ସହ ସମାସର ନାମ ଲେଖ ।
୮. ନିମ୍ନଲିଖୂତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମସ୍ତପଦ ପାଇଁ ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରେ କେତୋଟି ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଛି । ଠିକ୍ ଉତ୍ତରଟି ବାଛ ।
(କ) ଚିର ଦୁଃଖ = ( ତୃତୀୟା ତତ୍ ପୁରୁଷ, ଦ୍ବିତୀୟା ତତ୍ପୁରୁଷ, ଦ୍ବିଗୁ)
(ଖ) କନ୍ୟାରନ୍ = ( ଉପମାନ କର୍ମଧାରୟ, ଉପମିତ କର୍ମଧାରୟ, ରୂପକ କର୍ମଧାରୟ ।)
(ଗ) ନିର୍ଭୟ = ( ନିଷେଧାର୍ଥକ ବହୁବ୍ରୀହି, ନସ୍ତତ୍ପୁରୁଷ, ନିତ୍ୟ ସମାସ)
(ଘ) ନିଘଞ୍ଚ = (ନସ୍ତତ୍ପୁରୁଷ, ନିଷେଧାର୍ଥକ ବହୁବ୍ରୀହି, ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ।)
(ଙ) ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖ = ( ଉପମାନ କର୍ମଧାରୟ, ମଧ୍ୟପଦଲୋପୀ କର୍ମଧାରୟ, ଦ୍ବନ୍ଦ୍ବ)
୯. ବନ୍ଧନୀ ମଧ୍ୟରୁ ଠିକ୍ ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟଟି ବାଛ ।
(କ) ଘନଶ୍ୟାମ = (ଘନ ଓ ଶ୍ୟାମ, ଘନ ପରି ଶ୍ୟାମ, ଯେ ଘନ ସେ ଶ୍ୟାମ)
(ଖ) ଭଗାରିହସା = (ହସୁଥିବା ଭଗାରି, ଭଗାରି ଯେତେବେଳେ ହସେ, ଭଗାରି ଦ୍ଵାରା ହସା ।)
(ଗ) ରାଜହଂସ = (ହଂସମାନଙ୍କର ରାଜା, ରାଜାଙ୍କର ହଂସ, ରାଜା ଓ ହଂସ)
(ଘ) ସୂର୍ପଣଖା = ( ରାବଣର ଭଉଣୀ, ସୂର୍ପ ପରି ନଖ ଯାହାର, ସୂର୍ପ ଅଟେ ନଖା )
(ଙ) ପ୍ରତିକୂଳ = (ସବୁକୂଳ, ଏକୂଳରୁ ସେ କୂଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କୂଳର ବିପରୀତ)
୧୦. ଏଗୁଡ଼ିକର ସମସ୍ତପଦ କ’ଣ ହେବ ?
(କ) ବିଗତ ହୋଇଛି ପତ୍ନୀ ଯାହାର = ବିପତ୍ନୀକ (ବହୁବ୍ରୀହି)
(ଖ) ଚଉପଦର ସମାହାର = ଚଉପଦୀ (ଦ୍ବିଗୁ)
(ଗ) କାକ ପରି କୃଷ୍ଣ = କାକକୃଷ୍ଣ (ଉପମାନ କର୍ମଧାରୟ)
(ଘ) ନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧମ = ନରାଧମ (ସପ୍ତମୀ ତତ୍ପୁରୁଷ)
(ଙ) ପଶ୍ଚାତ ଗମନ = ଅନୁଗମନ (ଅବ୍ୟୟୀଭାବ)
୧୧. ନିମ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାଡ଼ିରୁ ଭିନ୍ନ ଧର୍ମୀ ଶବ୍ଦଟି ବାଛ ।
(କ) ସନ୍ଧି, ସମାସ, ସମସ୍ତପଦ, ସହାର୍ଥକ ବହୁବ୍ରୀହି
(ଖ) ନଦୀଜଳ, ମାତୃଭାଷା, ପ୍ରଜାତନ୍ତ୍ର, ସମାଜ
(ଗ) ସତ୍ୟବାଦୀ, ମଧୁପ, ଯୁଧୂଷ୍ଠିର, କୁଳବୁଡ଼ା
(ଘ) ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର, ମୁଖଚନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖ, ଚାନ୍ଦମୁହଁ
(ଙ) ସପିଣ୍ଡ, ସୋଦର, ସଗୋତ୍ର, ସବାନ୍ଧବ
୧୨. ଯେଉଁ ସୂତ୍ରରେ “ହଂସମାନଙ୍କର ରାଜା’” – ‘ରାଜହଂସ’ରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି ସେହିସୂତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ପଦରେ ରାଜ ପୂର୍ବପଦ ହୋଇଥିବା ଆଉ ତିନୋଟି ଶବ୍ଦ ଗଠନ କର ।
ଉତ୍ତର: ‘ରାଜା’ ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତପଦରେ ‘ରାଜ’ରେ ପରିଣତ ହେଉଥିବା ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସର ଉଦାହରଣ:
୧. ପଥମାନଙ୍କର ରାଜା = ରାଜପଥ
୨. ମଗଧର ରାଜା = ମଗଧରାଜ
୩. ରାଜାଙ୍କର ନୀତି = ରାଜନୀତି
୧୩. ତଳେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ରେଖାଙ୍କିତ ଅଂଶ ସ୍ଥାନରେ ସମାସଜନିତ ପଦ ବ୍ୟବହାରକରି ବାକ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଲେଖ ।
(କ) ଲୋକଟି ଅନ୍ୟଦେଶ କୁ ଚାଲିଗଲା ।
(ଖ) ଲୁଣି ଅଟେ ଯେଉଁ ମାଛ ତାହା ପାଟିକୁ ସୁଆଦିଆ ଲାଗେ ।
(ଗ) ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁ ହରିବାବୁ; ସେ କାଲି ପୁରୀ ଯିବେ ।
(ଘ) ନାହିଁ ରୋଗ ଯାହାର ସେ ମଣିଷର ଆନନ୍ଦ କହିଲେ ନ ସରେ ।
(ଙ) ଗୋପାଳ ନିଜର ଶକ୍ତିକୁ ଅତିକ୍ରମ ନକରି ଭିକାରିକୁ ଦାନ କଲା ।
୧୪. ‘କ’ ସ୍ତମ୍ଭର ସମାସ ସହିତ ‘ଖ’ ସ୍ତମ୍ଭର ଯେଉଁ ‘ସମସ୍ତପଦ’ର ସମ୍ପର୍କ ଅଛି – ତାକୁ ଯୋଡ଼ି ଲେଖ ।
| (କ) ସମାସ ପ୍ରକାର | (ଖ) ସମସ୍ତପଦ |
|---|---|
| ତତ୍ ପୁରୁଷ | ଗୋଠଖଣ୍ଡିଆ (ଗୋଠରୁ ଖଣ୍ଡିଆ - ପଞ୍ଚମୀ ତତ୍ପୁରୁଷ) |
| କର୍ମଧାରୟ | ଅଧରବିମ୍ବ (ଅଧର ବିମ୍ବ ପରି - ଉପମିତ କର୍ମଧାରୟ) |
| ଅଲୁକ୍ ସମାସ | ଅନ୍ତେବାସୀ (ଅନ୍ତେ ବାସକରେ ଯେ - ଅଲୁକ୍ ସମାସ) |
| ଅବ୍ୟୟୀଭାବ | ପୋକଶୁଙ୍ଘା (ନିତ୍ୟ ସମାସ, କିନ୍ତୁ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ସହିତ ମେଳ ଖାଉନାହିଁ । ଏଠାରେ ବିକଳ୍ପରେ ତ୍ରୁଟି ଅଛି । ପୋକଶୁଙ୍ଘା ନିତ୍ୟ ସମାସ । ଯଦି ଅବ୍ୟୟୀଭାବର ଉଦାହରଣ ଦେବାକୁ ଥାନ୍ତା, ତେବେ 'ଆଜୀବନ' ବା 'ପ୍ରତିଦିନ' ଭଳି ଶବ୍ଦ ଥାନ୍ତା ।) |
| ବହୁବ୍ରୀହି | ନୀଳକଣ୍ଠ (ନୀଳ କଣ୍ଠ ଯାହାର - ବହୁବ୍ରୀହି) |
| ବିବାଦୀ (ବିବାଦ କରେ ଯେ - ଉପପଦ ତତ୍ପୁରୁଷ) |
ସଠିକ୍ ଯୋଡ଼ି:
ବିଶ୍ଳେଷଣ:
(ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରେ ତ୍ରୁଟି ଥିବାରୁ, ଉପରୋକ୍ତ ସମାଧାନରେ ସଠିକ୍ ଯୋଡ଼ି ଦିଆଯାଇଛି ଏବଂ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ବିକଳ୍ପ ନଥିବା ଦର୍ଶାଯାଇଛି ।)
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
୪.୧ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି ରଣନୀତି (Exam Preparation Strategies):
୧. ସଂଜ୍ଞା ଓ ଉଦାହରଣ ମନେରଖନ୍ତୁ: ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମାସର ସଂଜ୍ଞା ଏବଂ ଅତି କମରେ ୨-୩ଟି ଉଦାହରଣ ମନେରଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
୨. ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ: ସମସ୍ତପଦରୁ ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ଏବଂ ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟରୁ ସମସ୍ତପଦ କରିବାର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ । ଏହା ସମାସ ଚିହ୍ନିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ ।
୩. ଅର୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବୁଝନ୍ତୁ: କେଉଁ ସମାସରେ କେଉଁ ପଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରଧାନ (ପୂର୍ବପଦ, ଉତ୍ତରପଦ, ଉଭୟପଦ, ଅନ୍ୟଅର୍ଥ) ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ । ଏହା ସମାସର ପ୍ରକାରଭେଦ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାରେ ସହାୟକ ହେବ ।
୪. ବିଶେଷ ନିୟମାବଳୀ: ତତ୍ପୁରୁଷ ଓ ବହୁବ୍ରୀହି ସମାସର ବିଭିନ୍ନ ଉପପ୍ରକାର (ଯଥା: ନଞ୍ଚ୍, ଉପପଦ, ଅଲୁକ୍, ନିଷେଧାର୍ଥକ, ସହାର୍ଥକ ଇତ୍ୟାଦି) ଏବଂ କର୍ମଧାରୟର ବିଭିନ୍ନ ଭେଦ (ଯଥା: ରୂପକ, ଉପମାନ, ଉପମିତ, ମଧ୍ୟପଦଲୋପୀ) ଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତୁ ।
୫. ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ ସମାଧାନ: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ସମସ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ସମାଧାନ କରନ୍ତୁ । ଏହା ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ବଢ଼ାଇବ ।
୬. ପୂର୍ବବର୍ଷ ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ର: ପୂର୍ବବର୍ଷର ପ୍ରଶ୍ନପତ୍ରଗୁଡ଼ିକରୁ ସମାସ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ସମାଧାନ କରନ୍ତୁ ।
୪.୨ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Student Errors):
୧. ବିଭକ୍ତି ଲୋପରେ ଭୁଲ୍: ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସରେ ପୂର୍ବପଦର ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ ଲୋପ ପାଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଅଲୁକ୍ ସମାସରେ ଏହା ଲୋପ ପାଏ ନାହିଁ । ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ନ ବୁଝିବା ଏକ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ ।
୨. ଅର୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: ଛଅ ପ୍ରକାର ସମାସର ଅର୍ଥ ପ୍ରାଧାନ୍ୟକୁ ନେଇ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଥାନ୍ତି । ବିଶେଷ କରି କର୍ମଧାରୟ ଓ ବହୁବ୍ରୀହି ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିବାରେ ଅସୁବିଧା ହୁଏ । (ଯଥା: ନୀଳକଣ୍ଠ - ନୀଳ ଯେ କଣ୍ଠ (କର୍ମଧାରୟ) ବନାମ ନୀଳ କଣ୍ଠ ଯାହାର (ବହୁବ୍ରୀହି - ଶିବ)) ।
୩. ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟର ସ୍ଥାନ: ଉପମାନ କର୍ମଧାରୟ ଓ ଉପମିତ କର୍ମଧାରୟରେ ଉପମାନ ଓ ଉପମେୟର ସ୍ଥାନକୁ ନେଇ ଭୁଲ୍ ହୋଇଥାଏ ।
୪. ନଞ୍ଚ୍ ତତ୍ପୁରୁଷର ନିୟମ: ‘ନ’ ପରେ ସ୍ୱର ବା ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଥିଲେ ‘ଅନ’ ବା ‘ଅ’ ହେବାର ନିୟମକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପ୍ରୟୋଗ ନ କରିବା ।
୫. ନିତ୍ୟ ସମାସ ଚିହ୍ନିବାରେ ଅସୁବିଧା: ଯେଉଁ ସମାସର ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ନଥାଏ, ତାହାକୁ ଚିହ୍ନିବାରେ ଅସୁବିଧା ହୋଇଥାଏ । ଏହାକୁ ଉଦାହରଣ ସହିତ ମନେରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
୬. ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ଲେଖିବାରେ ଅସଙ୍ଗତି: ସମସ୍ତପଦର ଅର୍ଥକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ବିଗ୍ରହବାକ୍ୟ ଲେଖିବାରେ ଭୁଲ୍ କରିବା ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App