ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Odia Grammer
ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 OdiaGram Ch06 Ch06 Taddhita
୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)
୧.୧ ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ (Chapter Summary)
ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟାକରଣରେ ଶବ୍ଦ ଗଠନର ଅନ୍ୟତମ ମୁଖ୍ୟ ଉପାୟ ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ । ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର: କୃଦନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଓ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । ଧାତୁ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶବ୍ଦ (ବିଶେଷ୍ୟ, ବିଶେଷଣ, ଅବ୍ୟୟ) ପରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ କରାଯାଇ ନୂତନ ଶବ୍ଦ ଗଠନ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ କୁହାଯାଏ । ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗରେ ଗଠିତ ଶବ୍ଦକୁ 'ତଦ୍ଧିତାନ୍ତ ଶବ୍ଦ' କୁହାଯାଏ । ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ତତ୍ସମ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସଂସ୍କୃତ), ଓଡ଼ିଆ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ତଦ୍ଭବ ଓ ଦେଶଜ), ଏବଂ ବୈଦେଶିକ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାରର ପ୍ରତ୍ୟୟ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥଗତ ପରିସରକୁ ବ୍ୟାପକ କରିଥାଏ । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରତ୍ୟୟର ଅର୍ଥ ଓ ଉଦାହରଣ ସହିତ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।
୧.୨ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ ଓ ସଂକଳ୍ପନାତ୍ମକ ସ୍ଥାପତ୍ୟ (Mind Map & Conceptual Architecture)
ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ
│
├── ୧. ସଂଜ୍ଞା ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ
│ ├── ଧାତୁ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ଯୋଗ ହୁଏ ।
│ ├── ନୂତନ ଶବ୍ଦ ଗଠନ କରେ ।
│ └── ମୂଳ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର କ୍ଷେତ୍ର ବ୍ୟାପକ କରେ ।
│
├── ୨. ପ୍ରକାରଭେଦ
│ ├── ୨.୧ ତତ୍ସମ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସଂସ୍କୃତ)
│ │ ├── 'ଅ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅପତ୍ୟ, ଭକ୍ତ, ଭାବ, ସଂଯୋଗ, ସମ୍ବନ୍ଧ, ନିବାସ, ଜ୍ଞାନ, କୃତ, ସ୍ୱ)
│ │ ├── 'ଇକ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଜ୍ଞାନ, ସମ୍ବନ୍ଧ, ଜୀବିକା, ଜାତ)
│ │ ├── 'ଈ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅପତ୍ୟ, ସମ୍ବନ୍ଧ)
│ │ ├── 'ଈୟ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସମ୍ବନ୍ଧ, ଜାତ)
│ │ ├── 'ଈନ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଜାତ, ସମ୍ବନ୍ଧ)
│ │ ├── 'ଏୟ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅପତ୍ୟ, ହିତ)
│ │ ├── 'ଇତ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଜାତ)
│ │ ├── 'ଇଳ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି)
│ │ ├── 'ବିନ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି)
│ │ ├── 'ମତ୍' / 'ବତ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି)
│ │ ├── 'ଇନ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି)
│ │ ├── 'ଶାଳିନ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି)
│ │ ├── 'ଯ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅପତ୍ୟ, ଭକ୍ତ, ସମ୍ବନ୍ଧ, ଯୋଗ୍ୟ, ନିମିତ୍ତ, ସ୍ୱ, ଜାତ, କର୍ମ, ଭାବ, ଗୁଣ)
│ │ ├── 'ତା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଭାବ)
│ │ ├── 'ତ୍ୱ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଭାବ)
│ │ ├── 'ଦା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (କାଳ)
│ │ ├── 'ଥା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ପ୍ରକାର)
│ │ ├── 'ଧା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ପ୍ରକାର)
│ │ ├── 'ତନ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଜାତ)
│ │ ├── 'ମୟ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସ୍ୱାର୍ଥ)
│ │ ├── 'ତର' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କର୍ଷ/ଅପକର୍ଷ)
│ │ ├── 'ଈୟସ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କର୍ଷ/ଅପକର୍ଷ)
│ │ ├── 'ତମ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅନେକ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କର୍ଷ/ଅପକର୍ଷ)
│ │ ├── 'ଇଷ୍ଠ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅନେକ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କର୍ଷ/ଅପକର୍ଷ)
│ │ ├── 'ସ୍ଥାନୀୟ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ତୁଲ୍ୟ)
│ │ └── 'ଆଳୁ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି)
│ │
│ ├── ୨.୨ ଓଡ଼ିଆ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ତଦ୍ଭବ ଓ ଦେଶଜ)
│ │ ├── 'ଆ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି, ଦକ୍ଷତା, ସ୍ୱ, ତୁଲ୍ୟ, ଅନାଦର, କର୍ମ, କ୍ଷୁଦ୍ର)
│ │ ├── 'ଆଳ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି, ବୃତ୍ତି)
│ │ ├── 'ଆଳି' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସମୂହ, ଜାତ, ଅଭ୍ୟାସ, ବୃତ୍ତି, ଅଛି)
│ │ ├── 'ଇ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (କ୍ଷୁଦ୍ର, ବୃତ୍ତି, ସ୍ୱ, ଜାତ, ଅଛି)
│ │ ├── 'ଇଆ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ବୃତ୍ତି, ସଂଖ୍ୟା, ସାଦୃଶ୍ୟ, ଅତିଶୟ, ଅଛି, ଜାତ, ସ୍ୱ)
│ │ ├── 'ଈ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ବୃତ୍ତି, ଜାତ, ଅଛି, ସମ୍ବନ୍ଧ)
│ │ ├── 'ଉଆ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି, ଅଭ୍ୟାସ, ବୃତ୍ତି, ତୁଲ୍ୟ, ଜାତ, ବାସ)
│ │ ├── 'ଉରା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି, ଅଭ୍ୟାସ, ସାଦୃଶ୍ୟ)
│ │ ├── 'ଏଲି' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସାଦୃଶ୍ୟ)
│ │ ├── 'କା' / 'କାର' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସମ୍ବନ୍ଧ)
│ │ ├── 'କୁଳା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସ୍ୱଭାବ)
│ │ ├── 'ରା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ବ୍ୟବସାୟ)
│ │ ├── 'ବନ୍ତ' / 'ମନ୍ତ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି)
│ │ ├── 'ଚିଆ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସାଦୃଶ୍ୟ)
│ │ └── 'ପଣ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଭାବ)
│ │
│ └── ୨.୩ ବୈଦେଶିକ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ
│ ├── 'ଖାନା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଧିକରଣ)
│ ├── 'ଖୋର' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଭ୍ୟାସ)
│ ├── 'ଗର' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ବ୍ୟବସାୟ)
│ ├── 'ଗିରି' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଭାବ)
│ ├── 'ଆମି' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସ୍ୱଭାବ)
│ ├── 'ବାଜ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସ୍ୱଭାବ)
│ ├── 'ବାଲା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଧିକାର/ବୃତ୍ତି)
│ └── 'ଦାର' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଧିକାର)
│
└── ୩. ତଦ୍ଧିତାନ୍ତ ଶବ୍ଦ (Taddhitanta Shabda)
├── ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗରେ ଗଠିତ ଶବ୍ଦ ।
└── ଉଦାହରଣ: ଧର୍ମ + ଇକ = ଧାର୍ମିକ, ଶଙ୍ଖା + ଆରି = ଶଙ୍ଖାରି ।
୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)
୨.୧ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟର ସଂଜ୍ଞା
ଧାତୁ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶବ୍ଦ (ଯଥା: ବିଶେଷ୍ୟ, ବିଶେଷଣ, ଅବ୍ୟୟ) ପରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ କରାଯାଇ ନୂତନ ଶବ୍ଦ ଗଠନ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ କୁହାଯାଏ । ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଶବ୍ଦକୁ ତଦ୍ଧିତାନ୍ତ ଶବ୍ଦ କୁହାଯାଏ ।
ଉଦାହରଣ:
ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ମୂଳ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ବ୍ୟାପକ କରିବା ।
୨.୨ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟର ପ୍ରକାରଭେଦ
ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାରେ ବ୍ୟବହୃତ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
କ) ତତ୍ସମ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସଂସ୍କୃତ)
ଖ) ଓଡ଼ିଆ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ତଦ୍ଭବ ଓ ଦେଶଜ)
ଗ) ବୈଦେଶିକ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ
୨.୨.୧ ତତ୍ସମ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସଂସ୍କୃତ)
୧. 'ଅ' ପ୍ରତ୍ୟୟ:
କ) ଅପତ୍ୟ (ସନ୍ତାନ) ଅର୍ଥରେ:
ଖ) ଭକ୍ତ ବା ଉପାସକ ଅର୍ଥରେ:
ଗ) ଭାବ ଅର୍ଥରେ:
ଘ) ସଂଯୋଗ ଅର୍ଥରେ:
ଙ) ସମ୍ବନ୍ଧ ଅର୍ଥରେ:
ଚ) ନିବାସ ବା ଜାତ ଅର୍ଥରେ:
ଛ) ଜ୍ଞାନ ବା ଅଧ୍ୟୟନ ଅର୍ଥରେ:
ଜ) କୃତ ଅର୍ଥରେ:
ଝ) ସ୍ୱ ଅର୍ଥରେ ବା ସେହି ଅର୍ଥରେ:
୨. 'ଇକ' ପ୍ରତ୍ୟୟ:
କ) ଜ୍ଞାନ ବା ଅଧ୍ୟୟନ ଅର୍ଥରେ:
ଖ) ସମ୍ବନ୍ଧ ଅର୍ଥରେ:
ଗ) ଜୀବିକା ଅର୍ଥରେ:
ଘ) ଜାତ ଅର୍ଥରେ:
୩. 'ଈ' ପ୍ରତ୍ୟୟ:
କ) ଅପତ୍ୟ ଅର୍ଥରେ:
ଖ) ସମ୍ବନ୍ଧ ଅର୍ଥରେ:
୪. 'ଈୟ' ପ୍ରତ୍ୟୟ:
କ) ସମ୍ବନ୍ଧ ଅର୍ଥରେ:
ଖ) ଜାତ ଅର୍ଥରେ:
୫. 'ଈନ' ପ୍ରତ୍ୟୟ:
କ) ଜାତ ଅର୍ଥରେ:
ଖ) ସମ୍ବନ୍ଧ ଅର୍ଥରେ:
୬. 'ଏୟ' ପ୍ରତ୍ୟୟ:
କ) ଅପତ୍ୟ ଅର୍ଥରେ:
ଖ) ହିତ ଅର୍ଥରେ:
୭. 'ଇତ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଜାତ ଅର୍ଥରେ):
୮. 'ଇଳ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି ଅର୍ଥରେ):
୯. 'ବିନ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି ଅର୍ଥରେ):
୧୦. 'ମତ୍' ବା 'ବତ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି ଅର୍ଥରେ):
୧୧. 'ଇନ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି ଅର୍ଥରେ):
୧୨. 'ଶାଳିନ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି ଅର୍ଥରେ):
୧୩. 'ଯ' ପ୍ରତ୍ୟୟ:
କ) ଅପତ୍ୟ ଅର୍ଥରେ:
ଖ) ଭକ୍ତ ବା ଉପାସକ ଅର୍ଥରେ:
ଗ) ସମ୍ବନ୍ଧ ଅର୍ଥରେ:
ଘ) ଯୋଗ୍ୟ ଅର୍ଥରେ:
ଙ) ନିମିତ୍ତ ଅର୍ଥରେ:
ଚ) ସ୍ୱ ଅର୍ଥରେ:
ଛ) ଜାତ ଅର୍ଥରେ:
ଜ) କର୍ମ ଅର୍ଥରେ:
ଝ) ଭାବ ଅର୍ଥରେ:
ଞ) ଗୁଣ ଅର୍ଥରେ:
୧୪. 'ତା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଭାବ ଅର୍ଥରେ):
୧୫. 'ତ୍ୱ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଭାବ ଅର୍ଥରେ):
୧୬. 'ଦା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (କାଳ ଅର୍ଥରେ):
୧୭. 'ଥା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ପ୍ରକାର ଅର୍ଥରେ):
୧୮. 'ଧା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ପ୍ରକାର ଅର୍ଥରେ):
୧୯. 'ତନ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଜାତ ଅର୍ଥରେ):
୨୦. 'ମୟ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସ୍ୱାର୍ଥରେ ବା ସେହି ଅର୍ଥରେ):
୨୧. 'ତର' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କର୍ଷ ବା ଅପକର୍ଷ ଅର୍ଥରେ):
୨୨. 'ଈୟସ୍' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କର୍ଷ ବା ଅପକର୍ଷ ଅର୍ଥରେ):
୨୩. 'ତମ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅନେକ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କର୍ଷ ବା ଅପକର୍ଷ ଅର୍ଥରେ):
୨୪. 'ଇଷ୍ଠ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅନେକ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କର୍ଷ ବା ଅପକର୍ଷ ଅର୍ଥରେ):
୨୫. 'ସ୍ଥାନୀୟ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ତୁଲ୍ୟ ଅର୍ଥରେ):
୨୬. 'ଆଳୁ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି ଅର୍ଥରେ):
୨.୨.୨ ଓଡ଼ିଆ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ (ତଦ୍ଭବ ଓ ଦେଶଜ)
୧. 'ଆ' ପ୍ରତ୍ୟୟ:
କ) ଅଛି ଅର୍ଥରେ:
ଖ) ଦକ୍ଷତା ଅର୍ଥରେ:
ଗ) ସ୍ୱ ଅର୍ଥରେ:
ଘ) ତୁଲ୍ୟ ଅର୍ଥରେ:
ଙ) ଅନାଦର ଅର୍ଥରେ:
ଚ) କର୍ମ ଅର୍ଥରେ:
ଛ) କ୍ଷୁଦ୍ର ଅର୍ଥରେ:
୨. 'ଆଳ' ପ୍ରତ୍ୟୟ:
କ) ଅଛି ଅର୍ଥରେ:
ଖ) ବୃତ୍ତି ଅର୍ଥରେ:
୩. 'ଆଳି' ପ୍ରତ୍ୟୟ:
କ) ସମୂହ ଅର୍ଥରେ:
ଖ) ଜାତ ଅର୍ଥରେ:
ଗ) ଅଭ୍ୟାସ ବା ଦକ୍ଷତା ଅର୍ଥରେ:
ଘ) ବୃତ୍ତି ବା ବ୍ୟବସାୟ ଅର୍ଥରେ:
ଙ) ଅଛି ଅର୍ଥରେ:
୪. 'ଇ' ପ୍ରତ୍ୟୟ:
କ) କ୍ଷୁଦ୍ର ଅର୍ଥରେ:
ଖ) ବୃତ୍ତି ଅର୍ଥରେ:
ଗ) ସ୍ୱ ଅର୍ଥରେ:
ଘ) ଜାତ ଅର୍ଥରେ:
ଙ) ଅଛି ଅର୍ଥରେ:
୫. 'ଇଆ' ପ୍ରତ୍ୟୟ:
କ) ବୃତ୍ତି ଅର୍ଥରେ:
ଖ) ସଂଖ୍ୟା ବା ପରିମାଣ ଅର୍ଥରେ:
ଗ) ସାଦୃଶ୍ୟ ଅର୍ଥରେ:
ଘ) ଅତିଶୟ ଅର୍ଥରେ:
ଙ) ଅଛି ଅର୍ଥରେ:
ଚ) ଜାତ ବା ନିବାସ ଅର୍ଥରେ:
ଛ) ସ୍ୱ ଅର୍ଥରେ:
୬. 'ଈ' ପ୍ରତ୍ୟୟ:
କ) ବୃତ୍ତି ଅର୍ଥରେ:
ଖ) ଜାତ ଅର୍ଥରେ:
ଗ) ଅଛି ଅର୍ଥରେ:
ଘ) ସମ୍ବନ୍ଧ ଅର୍ଥରେ:
୭. 'ଉଆ' ପ୍ରତ୍ୟୟ:
କ) ଅଛି ଅର୍ଥରେ:
ଖ) ଅଭ୍ୟାସ ଅର୍ଥରେ:
ଗ) ବୃତ୍ତି ଅର୍ଥରେ:
ଘ) ତୁଲ୍ୟ ଅର୍ଥରେ:
ଙ) ଜାତ ଅର୍ଥରେ:
ଚ) ବାସ ବା ସମ୍ପର୍କ ଅର୍ଥରେ:
୮. 'ଉରା' ପ୍ରତ୍ୟୟ:
କ) ଅଛି ଅର୍ଥରେ:
ଖ) ଅଭ୍ୟାସ ଅର୍ଥରେ:
ଗ) ସାଦୃଶ୍ୟ ଅର୍ଥରେ:
୯. 'କା' / 'କାର' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସମ୍ବନ୍ଧ ଅର୍ଥରେ):
୧୦. 'କୁଳା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସ୍ୱଭାବ ଅର୍ଥରେ):
୧୧. 'ରା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ବ୍ୟବସାୟ ଅର୍ଥରେ):
୧୨. 'ବନ୍ତ' / 'ମନ୍ତ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଛି ଅର୍ଥରେ):
୧୩. 'ଚିଆ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସାଦୃଶ୍ୟ ଅର୍ଥରେ):
୧୪. 'ପଣ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଭାବ ଅର୍ଥରେ):
୨.୨.୩ ବୈଦେଶିକ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ
୧. 'ଖାନା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଧିକରଣ ଅର୍ଥରେ):
୨. 'ଖୋର' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଭ୍ୟାସ ଅର୍ଥରେ):
୩. 'ଗର' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ବ୍ୟବସାୟ ଅର୍ଥରେ):
୪. 'ଗିରି' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଭାବ ଅର୍ଥରେ):
୫. 'ଆମି' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସ୍ୱଭାବ ଅର୍ଥରେ):
୬. 'ବାଜ' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ସ୍ୱଭାବ ଅର୍ଥରେ):
୭. 'ବାଲା' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଧିକାର ବା ବୃତ୍ତି ଅର୍ଥରେ):
୮. 'ଦାର' ପ୍ରତ୍ୟୟ (ଅଧିକାର ଅର୍ଥରେ):
୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)
Q1. ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଉଦାହରଣ ସହ ବୁଝାଇ ଦିଅ ।
ଉତ୍ତର:
ଧାତୁ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶବ୍ଦ (ଯଥା: ବିଶେଷ୍ୟ, ବିଶେଷଣ, ଅବ୍ୟୟ) ପରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ କରାଯାଇ ନୂତନ ଶବ୍ଦ ଗଠନ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ କୁହାଯାଏ । ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଶବ୍ଦକୁ 'ତଦ୍ଧିତାନ୍ତ ଶବ୍ଦ' କୁହାଯାଏ ।
ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ହେବା ଦ୍ୱାରା ମୂଳ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସେ କିମ୍ବା ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର କ୍ଷେତ୍ର ବ୍ୟାପକ ହୋଇଥାଏ ।
ଉଦାହରଣ:
୧. ଧର୍ମ + ଇକ = ଧାର୍ମିକ: ଏଠାରେ 'ଧର୍ମ' ଏକ ବିଶେଷ୍ୟ ଶବ୍ଦ । ଏହା ସହିତ 'ଇକ' ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ହୋଇ 'ଧାର୍ମିକ' (ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି) ନୂତନ ଶବ୍ଦ ଗଠନ କରିଛି । ଏହା ଏକ ତତ୍ସମ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ।
୨. ଶଙ୍ଖା + ଆରି = ଶଙ୍ଖାରି: ଏଠାରେ 'ଶଙ୍ଖା' ଏକ ବିଶେଷ୍ୟ ଶବ୍ଦ । ଏହା ସହିତ 'ଆରି' ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ହୋଇ 'ଶଙ୍ଖାରି' (ଶଙ୍ଖା ବିକ୍ରି କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି) ନୂତନ ଶବ୍ଦ ଗଠନ କରିଛି । ଏହା ଏକ ଓଡ଼ିଆ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ।
୩. ଘର + ବାଲା = ଘରବାଲା: ଏଠାରେ 'ଘର' ଏକ ବିଶେଷ୍ୟ ଶବ୍ଦ । ଏହା ସହିତ 'ବାଲା' ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ ହୋଇ 'ଘରବାଲା' (ଘରର ଅଧିକାରୀ) ନୂତନ ଶବ୍ଦ ଗଠନ କରିଛି । ଏହା ଏକ ବୈଦେଶିକ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ।
Q2. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦଗୁଡ଼ିକରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟୟଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନାଅ ।
(କୁଳୀନ, ପାଶବ, ମାରୁତ, ବାନ୍ଧବ, ପାବନି, ଆତ୍ମୀୟ, ଚାଣକ୍ୟ, ତାଲବ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଘଣ୍ଟି, ମୂଲିଆ)
ଉତ୍ତର:
ପ୍ରଦତ୍ତ ପଦଗୁଡ଼ିକରେ ବ୍ୟବହୃତ ପ୍ରତ୍ୟୟଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:
୧. କୁଳୀନ: କୁଳ + ଈନ (ଜାତ ଅର୍ଥରେ)
୨. ପାଶବ: ପଶୁ + ଅ (ସମ୍ବନ୍ଧ ଅର୍ଥରେ)
୩. ମାରୁତ: ମରୁତ୍ + ଅ (ସ୍ୱ ଅର୍ଥରେ)
୪. ବାନ୍ଧବ: ବନ୍ଧୁ + ଅ (ସ୍ୱ ଅର୍ଥରେ)
୫. ପାବନି: ପବନ + ଈ (ଅପତ୍ୟ ଅର୍ଥରେ)
୬. ଆତ୍ମୀୟ: ଆତ୍ମା + ଈୟ (ସମ୍ବନ୍ଧ ଅର୍ଥରେ)
୭. ଚାଣକ୍ୟ: ଚଣକ + ଯ (ଅପତ୍ୟ ଅର୍ଥରେ)
୮. ତାଲବ୍ୟ: ତାଳୁ + ଯ (ସମ୍ବନ୍ଧ ଅର୍ଥରେ)
୯. ଶ୍ରେଷ୍ଠ: ପ୍ରଶସ୍ୟ + ଇଷ୍ଠ (ଅନେକ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍କର୍ଷ ଅର୍ଥରେ)
୧୦. ଘଣ୍ଟି: ଘଣ୍ଟ + ଇ (କ୍ଷୁଦ୍ର ଅର୍ଥରେ)
୧୧. ମୂଲିଆ: ମୂଲ + ଇଆ (ବୃତ୍ତି ଅର୍ଥରେ)
Q3. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପଦଗୁଡ଼ିକରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବା ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଲେଖ ।
(ଧାର୍ମିକ, କୌରବ, ପାଟବ, ଦାନ୍ତୁରୀ, ଭୌମ, ପ୍ରାଜ୍ଞ, ବୈଦ୍ୟ, ପ୍ରାଦେଶିକ, ଫେନିଳ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ବେଠିଆ, କାଠି, ଖେଳାଳି, ମଧୁରିଆ)
ଉତ୍ତର:
ପ୍ରଦତ୍ତ ପଦଗୁଡ଼ିକର ମୂଳ ଶବ୍ଦ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଗଲା:
୧. ଧାର୍ମିକ: ଧର୍ମ + ଇକ
୨. କୌରବ: କୁରୁ + ଅ
୩. ପାଟବ: ପଟୁ + ଅ
୪. ଦାନ୍ତୁରୀ: ଦାନ୍ତ + ଉରା (ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ 'ଦାନ୍ତୁରା' ଅଛି, 'ଦାନ୍ତୁରୀ' ନାହିଁ । ତେଣୁ ଏହା 'ଦାନ୍ତୁରା' ହେବ ।)
୫. ଭୌମ: ଭୂମି + ଅ
୬. ପ୍ରାଜ୍ଞ: ପ୍ରଜ୍ଞା + ଅ
୭. ବୈଦ୍ୟ: ବିଦ୍ୟା + ଅ
୮. ପ୍ରାଦେଶିକ: ପ୍ରଦେଶ + ଇକ
୯. ଫେନିଳ: ଫେନ + ଇଳ
୧୦. ଜ୍ୟେଷ୍ଠ: ବୃଦ୍ଧ + ଇଷ୍ଠ
୧୧. ବେଠିଆ: ବେଠି + ଇଆ
୧୨. କାଠି: କାଠ + ଇ
୧୩. ଖେଳାଳି: ଖେଳ + ଆଳି
୧୪. ମଧୁରିଆ: ମଧୁର + ଇଆ
Q4. ଏକପଦରେ ପ୍ରକାଶ କର ।
(ପୁଷ୍ୟା ନକ୍ଷତ୍ରଯୁକ୍ତ ମାସ, ଶଙ୍ଖା ବିକିବା ବ୍ୟବସାୟ ଯାହାର, ଦଶରଥଙ୍କର ପୁତ୍ର, ବନରୁ ଜାତ, ପୁରୋହିତଙ୍କର କର୍ମ, ସୁନ୍ଦରର ଭାବ, ଭୟ ଅଛି ଯାହାର, ପାହାଡ଼ରୁ ଜାତ)
ଉତ୍ତର:
୧. ପୁଷ୍ୟା ନକ୍ଷତ୍ରଯୁକ୍ତ ମାସ = ପୌଷ (ପୁଷ୍ୟା + ଅ)
୨. ଶଙ୍ଖା ବିକିବା ବ୍ୟବସାୟ ଯାହାର = ଶଙ୍ଖାରି (ଶଙ୍ଖା + ଆରି)
୩. ଦଶରଥଙ୍କର ପୁତ୍ର = ଦାଶରଥି (ଦଶରଥ + ଈ)
୪. ବନରୁ ଜାତ = ବାନ୍ୟ (ବନ + ଯ)
୫. ପୁରୋହିତଙ୍କର କର୍ମ = ପୌରୋହିତ୍ୟ (ପୁରୋହିତ + ଯ)
୬. ସୁନ୍ଦରର ଭାବ = ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ (ସୁନ୍ଦର + ଯ)
୭. ଭୟ ଅଛି ଯାହାର = ଭୟାଳୁ (ଭୟ + ଆଳୁ)
୮. ପାହାଡ଼ରୁ ଜାତ = ପାହାଡ଼ିଆ (ପାହାଡ଼ + ଇଆ)
Q5. ପ୍ରତ୍ୟେକରୁ ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ ଉଦାହରଣ ଦିଅ ।
କ) ସମୂହ ଅର୍ଥରେ ‘ଆଳି’ ପ୍ରତ୍ୟୟ
ଉତ୍ତର:
ଖ) ଅପତ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ‘ଏୟ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ
ଉତ୍ତର:
ଗ) ଅଭ୍ୟାସ ଅର୍ଥରେ ‘ଉଆ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ
ଉତ୍ତର:
ଘ) ବ୍ୟବସାୟ ଅର୍ଥରେ ‘ରା’ ପ୍ରତ୍ୟୟ
ଉତ୍ତର:
ଙ) ଅଧିକାର ଅର୍ଥରେ ‘ବାଲା’ ପ୍ରତ୍ୟୟ
ଉତ୍ତର:
ଚ) ବୃତ୍ତି ଅର୍ଥରେ ‘ଇ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ
ଉତ୍ତର:
ଛ) ଯୋଗ୍ୟ ଅର୍ଥରେ ‘ଯ’ ପ୍ରତ୍ୟୟ
ଉତ୍ତର:
୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)
୧. ସଂଜ୍ଞା ଓ ଉଦାହରଣ ମନେରଖନ୍ତୁ: ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟର ସଂଜ୍ଞା ଓ ତଦ୍ଧିତାନ୍ତ ଶବ୍ଦର ସଂଜ୍ଞା ସହିତ ଅତି କମରେ ତିନୋଟି ଲେଖାଏଁ ଉଦାହରଣ ମନେରଖିବା ଜରୁରୀ । ଏହା ପ୍ରଶ୍ନ ନଂ ୧ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
୨. ପ୍ରତ୍ୟୟର ଅର୍ଥଗତ ବ୍ୟବହାର: ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରତ୍ୟୟ କେଉଁ କେଉଁ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଯେପରି 'ଅ' ପ୍ରତ୍ୟୟ ଅପତ୍ୟ, ଭକ୍ତ, ଭାବ, ସମ୍ବନ୍ଧ ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏହି ଅର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ମନେରଖିଲେ ଶବ୍ଦ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ସହଜ ହୁଏ ।
୩. ମୂଳ ଶବ୍ଦ ଚିହ୍ନଟ: ତଦ୍ଧିତାନ୍ତ ଶବ୍ଦରୁ ମୂଳ ଶବ୍ଦ ଓ ପ୍ରତ୍ୟୟକୁ ଅଲଗା କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ । ଏଥିପାଇଁ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥକୁ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, 'ଧାର୍ମିକ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ 'ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରୁଥିବା' । ତେଣୁ ମୂଳ ଶବ୍ଦ 'ଧର୍ମ' ଓ ପ୍ରତ୍ୟୟ 'ଇକ' ।
୪. ଉଦାହରଣ ଅଭ୍ୟାସ: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ଉଦାହରଣକୁ ବାରମ୍ବାର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ । ନିଜେ ଶବ୍ଦକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ଓ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ କରି ନୂତନ ଶବ୍ଦ ଗଠନ କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ।
୫. କୃଦନ୍ତ ଓ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ: କୃଦନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଧାତୁ ପରେ ଯୋଗ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଧାତୁ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ପରେ ଯୋଗ ହୁଏ । ଏହି ମୌଳିକ ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଭୁଲ୍ ହେବାର ସମ୍ଭାବନା କମିଯାଏ ।
୬. ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ: ତତ୍ସମ, ଓଡ଼ିଆ (ତଦ୍ଭବ ଓ ଦେଶଜ) ଏବଂ ବୈଦେଶିକ ପ୍ରତ୍ୟୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଶିଖନ୍ତୁ । ଏହାଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।
ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Pitfalls):
ଏହି ଟିପ୍ସଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଏବଂ ସାଧାରଣ ଭୁଲଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ସଚେତନ ରହିଲେ, ତଦ୍ଧିତ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶତ ପ୍ରତିଶତ ନମ୍ବର ରଖିବା ସମ୍ଭବ ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App