ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: ନବମ ଶ୍ରେଣୀ (Class 9) | ବିଷୟ: ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନ (Physical Science - SCP)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨: ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ପଦାର୍ଥ ବିଶୁଦ୍ଧ କି? (Is Matter Around Us Pure?)
ଭାଗ ୧: ଅଧ୍ୟାୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଶ୍ଳେଷଣ (Complete Textbook Theory)
୨.୧ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ ଓ ମିଶ୍ରଣ (Pure Substances & Mixtures):
୧. ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ (Pure Substance):
୨. ମିଶ୍ରଣ (Mixture):
(କ) ସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ (Homogeneous Mixture): ଯେଉଁ ମିଶ୍ରଣର ସମସ୍ତ ଅଂଶରେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ସମାନ ଭାବେ ବଣ୍ଟିତ ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି। (ଉଦାହରଣ: ଚିନି ପାଣି, ଲୁଣ ପାଣି, ବାୟୁ, ମିଶ୍ରଧାତୁ)।
(ଖ) ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ (Heterogeneous Mixture): ଯେଉଁ ମିଶ୍ରଣର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ଅସମାନ ଥାଏ ଏବଂ ଭୌତିକ ସୀମାରେଖା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। (ଉଦାହରଣ: ବାଲି ଓ ଲୁଣ, ତେଲ ଓ ପାଣି, କାଦୁଅ ପାଣି)।
୨.୨ ଦ୍ରବଣ, ନିଲମ୍ବନ ଓ କଲଏଡ୍ (Solution, Suspension & Colloid):
୧. ଦ୍ରବଣ (Solution):
୨. ନିଲମ୍ବନ (Suspension):
୩. କଲଏଡ୍ (Colloid):
୨.୩ ଦ୍ରବଣର ଗାଢ଼ତା ଓ ଦ୍ରବଣୀୟତା (Concentration & Solubility):
୨.୪ ମିଶ୍ରଣର ଉପାଦାନ ପୃଥକୀକରଣ ପଦ୍ଧତିସମୂହ (Separation Methods):
୧. ବାଷ୍ପୀଭବନ (Evaporation): ଅଣ-ଉଦ୍ବାୟୀ ଦ୍ରାବକୁ ଉଦ୍ବାୟୀ ଦ୍ରାବକରୁ ପୃଥକ୍ କରିବା (ଉଦା: ସମୁଦ୍ର ଜଳରୁ ଲୁଣ, କାଳିରୁ ରଙ୍ଗୀନ ଡାଏ)।
୨. କେନ୍ଦ୍ରାପସାରଣ (Centrifugation): ତରଳରେ ଭାସମାନ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣିକାକୁ ଉଚ୍ଚ ବେଗରେ ଘୂରାଇ ପୃଥକ୍ କରିବା (ଦୁଧରୁ ଲହୁଣୀ, ରକ୍ତ ଓ ପରିସ୍ରା ଡାଇଗ୍ନୋଷ୍ଟିକ୍ ଟେଷ୍ଟ)।
୩. ପୃଥକୀକରଣ ଫନେଲ୍ (Separating Funnel): ପରସ୍ପର ଅମିଶ୍ରଣୀୟ ଦୁଇଟି ତରଳର ଘନତ୍ୱ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଆଧାରରେ ପୃଥକ୍ କରିବା (ତେଲ ଓ ପାଣି)।
୪. ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ (Sublimation): ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତିତ ପଦାର୍ଥକୁ ଅଣ-ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତିତ ମିଶ୍ରଣରୁ ପୃଥକ୍ କରିବା (ଲୁଣ ଓ ଆମୋନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍)।
୫. କ୍ରୋମାଟୋଗ୍ରାଫି (Chromatography): ଏକା ଦ୍ରାବକରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗୀନ ଉପାଦାନ ବା ଔଷଧ ପୃଥକ୍ କରିବା।
୬. ପାତନ (Distillation): ମିଶ୍ରଣୀୟ ତରଳ ଯାହାଙ୍କ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ପାର୍ଥକ୍ୟ ୨୫ K ରୁ ଅଧିକ (ଏସିଟୋନ୍ ଓ ଜଳ)।
୭. ଆଂଶିକ ପାତନ (Fractional Distillation): ମିଶ୍ରଣୀୟ ତରଳ ଯାହାଙ୍କ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ପାର୍ଥକ୍ୟ ୨୫ K ରୁ କମ୍ (ବାୟୁରୁ ଗ୍ୟାସ୍ ପୃଥକୀକରଣ, ପେଟ୍ରୋଲିୟମ୍ ବିଶୋଧନ)।
୮. ସ୍ଫଟିକୀକରଣ (Crystallization): ଅଶୁଦ୍ଧ ନମୁନାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ଆକାରରେ କଠିନ ପଦାର୍ଥ ପାଇବା (ଅଶୁଦ୍ଧ କପର୍ ସଲଫେଟ୍ରୁ ଶୁଦ୍ଧ ତୁତିଆ ସ୍ଫଟିକ ପ୍ରସ୍ତୁତି)।
୨.୫ ଭୌତିକ ଓ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Physical vs Chemical Change):
ଭାଗ ୨: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ପ୍ରାମାଣିକ ସମାଧାନ (Textbook Exercise Solutions)
(a) ସୋଡ଼ିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ର ଜଳୀୟ ଦ୍ରବଣରୁ ଏହାର ପୃଥକୀକରଣ ➔ ବାଷ୍ପୀଭବନ (Evaporation) ବା ସ୍ଫଟିକୀକରଣ (Crystallization)
(b) ସୋଡ଼ିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଓ ଆମୋନିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ର ମିଶ୍ରଣରୁ ଆମୋନିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ର ପୃଥକୀକରଣ ➔ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ (Sublimation)
(c) ଗୋଟିଏ କାର୍ର ଇଞ୍ଜିନ୍ ତେଲରେ ରହିଯାଇଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ଧାତୁଖଣ୍ଡମାନଙ୍କର ପୃଥକୀକରଣ ➔ ପରିସ୍ରବଣ / ଛାଣିବା (Filtration)
(d) ଫୁଲ ପାଖୁଡ଼ାର ନିର୍ଯ୍ୟାସରୁ (extract) ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣକଣା (ଉପାଦାନ) ର ପୃଥକୀକରଣ ➔ କ୍ରୋମାଟୋଗ୍ରାଫି (Chromatography)
(e) ଦହିରୁ ଲହୁଣୀର ପୃଥକୀକରଣ ➔ କେନ୍ଦ୍ରାପସାରଣ (Centrifugation)
(f) ପାଣିରୁ ତେଲର ପୃଥକୀକରଣ ➔ ପୃଥକୀକରଣ ଫନେଲ୍ (Separating Funnel)
(g) ଚାହାରୁ ଚାହାପତ୍ରର ପୃଥକୀକରଣ ➔ ଛାଣିବା / ପରିସ୍ରବଣ (Filtration)
(h) ବାଲିରୁ ଲୁହା ପିନ୍ର ପୃଥକୀକରଣ ➔ ଚୁମ୍ବକୀୟ ପୃଥକୀକରଣ (Magnetic Separation)
(i) ଗହମଦାନାରୁ ଚୋପାର ପୃଥକୀକରଣ ➔ କୁଲାରେ ପାଛୁଡ଼ିବା / ଉଡ଼ାଇବା (Winnowing)
(j) ଜଳରେ ଭାସୁଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଙ୍କ କଣିକାମାନଙ୍କର ପୃଥକୀକରଣ ➔ ଫିଟିକିରି ଯୋଗ କରି ଅବକ୍ଷେପଣ ଓ ପରିସ୍ରବଣ (Loading and Filtration)
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
୧. ପ୍ରଥମେ ଏକ ପାତ୍ରରେ ଆବଶ୍ୟକ ପରିମାଣର ଜଳ ନିଅନ୍ତୁ, ଯାହା ଏଠାରେ "ଦ୍ରାବକ (Solvent)" ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
୨. ଏହି ଦ୍ରାବକ (ଜଳ) କୁ ଫୁଟାନ୍ତୁ ଏବଂ ସେଥିରେ "ଦ୍ରାବ (Solute)" ହିସାବରେ ଚିନି ପକାନ୍ତୁ। ଚିନି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୋଇ ଏକ "ଅସନ୍ତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ" ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
୩. ଏବେ ସେଥିରେ ଚାହାପତ୍ର ପକାନ୍ତୁ। ଚାହାପତ୍ର ଜଳରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ରବୀଭୂତ ନହୋଇ ଏକ "ନିଲମ୍ବନ (Suspension)" ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ରଙ୍ଗ ଓ ସ୍ୱାଦ ନିର୍ଯ୍ୟାସ ଦ୍ରବଣରେ ମିଶେ।
୪. ଫୁଟିବା ପରେ ଏକ ଛଣାକାଗଜ ବା ଷ୍ଟ୍ରେନର୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ମିଶ୍ରଣକୁ "ଛାଣି (Filter)" ନିଅନ୍ତୁ।
୫. ଛଣା ହୋଇଥିବା ତରଳଟି ହେଉଛି ଆମର ଚାହା "ଦ୍ରବଣ (Solution)" ଏବଂ ଛଣା ଉପରେ ରହିଯାଇଥିବା ଚାହାପତ୍ର ହେଉଛି "ଅବଲମ୍ବୀ ଅଂଶ ବା ଅବଶେଷ (Residue)"।
୬. ଶେଷରେ ଏଥିରେ କ୍ଷୀର ମିଶାଇ ସୁସ୍ୱାଦୁ ଚାହା ପରିବେଷଣ କରନ୍ତୁ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
| ଦ୍ରାବୀଭୂତ ପଦାର୍ଥ | 283 K | 293 K | 313 K | 333 K | 353 K |
|---|---|---|---|---|---|
| ପୋଟାସିୟମ୍ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ (KNO₃) | 21 g | 32 g | 62 g | 106 g | 167 g |
| ସୋଡିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (NaCl) | 36 g | 36 g | 36 g | 37 g | 37 g |
| ପୋଟାସିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (KCl) | 35 g | 35 g | 40 g | 46 g | 54 g |
| ଆମୋନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (NH₄Cl) | 24 g | 37 g | 41 g | 55 g | 66 g |
(a) 313 K ତାପମାତ୍ରାରେ 50 ଗ୍ରାମ୍ ଜଳରେ ପୋଟାସିୟମ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ର ଏକ ସନ୍ତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ ତିଆରି ପାଇଁ କେତେ ଓଜନର ପୋଟାସିୟମ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଆବଶ୍ୟକ ହେବ?
ସମାଧାନ:
ସାରଣୀ ଅନୁଯାୟୀ, 313 K ରେ 100 g ଜଳରେ ସନ୍ତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ ପାଇଁ KNO₃ ଆବଶ୍ୟକ = 62 g
ତେଣୁ 50 g ଜଳରେ ଆବଶ୍ୟକ KNO₃ = (62 / 100) × 50 = 31 g
ଉତ୍ତର: ୩୧ ଗ୍ରାମ୍।
(b) 353 K ତାପମାତ୍ରାରେ ପ୍ରଜ୍ଞା ପୋଟାସିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ର ଏକ ସନ୍ତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ ତିଆରି କଲା ଏବଂ ସାଧାରଣ କୋଠରି ତାପମାତ୍ରାରେ ତାହା ଥଣ୍ଡା ହେବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲା। ଦ୍ରବଣଟି ଥଣ୍ଡା ହେବାପରେ ସେ କ'ଣ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କଲା ବୁଝାଅ।
ସମାଧାନ:
353 K ରେ KCl ର ଦ୍ରବଣୀୟତା 54 g ଥିବାବେଳେ କୋଠରି ତାପମାତ୍ରା (293 K) ରେ ଏହାର ଦ୍ରବଣୀୟତା ହ୍ରାସ ପାଇ 35 g ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ଅତିରିକ୍ତ (54 - 35 = 19 g) ପୋଟାସିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଦ୍ରବଣରୁ ପୃଥକ୍ ହୋଇ ପାତ୍ର ତଳେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ (Crystals) ଆକାରରେ ଜମା ହେବ।
(c) 293 K ରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲବଣର ଦ୍ରବଣୀୟତା ଗଣନା କର। ଏହି ତାପମାତ୍ରାରେ କେଉଁ ଲବଣର ଦ୍ରବଣୀୟତା ସର୍ବାଧିକ?
ସମାଧାନ:
293 K ରେ ଦ୍ରବଣୀୟତା:
ଉତ୍ତର: 293 K ରେ "ଆମୋନିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (NH₄Cl)" ର ଦ୍ରବଣୀୟତା ସର୍ବାଧିକ (37 g)।
(d) ଏକ ଲବଣର ଦ୍ରବଣୀୟତା ଉପରେ ତାପମାତ୍ରା ପରିବର୍ତ୍ତନର କ'ଣ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଥାଏ?
ଉତ୍ତର:
ସାଧାରଣତଃ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ କଠିନ ଲବଣର ଦ୍ରବଣୀୟତା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ତାପମାତ୍ରା ହ୍ରାସ ପାଇଲେ ଦ୍ରବଣୀୟତା ହ୍ରାସ ପାଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(a) ସନ୍ତୃପ୍ତ ଦ୍ରବଣ: ଯେଉଁ ଦ୍ରବଣରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାପମାତ୍ରାରେ ଆଉ ଅଧିକ ଦ୍ରାବ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। (ଉଦା: 293 K ରେ 100 g ଜଳରେ 36 g ଲୁଣ ଥିବା ଦ୍ରବଣ)।
(b) ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ: କେବଳ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାର କଣିକା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାସାୟନିକ ସଂରଚନା ଥିବା ପଦାର୍ଥ। (ଉଦା: ସୁନା, ବିଶୁଦ୍ଧ ଜଳ)।
(c) କଲଏଡ୍: ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ ଯାହାର କଣିକା ଆକାର 1 nm ରୁ 1000 nm ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ ଓ ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଏ। (ଉଦା: କ୍ଷୀର, କୁହୁଡ଼ି)।
(d) ସସପେନ୍ସନ୍ (ନିଲମ୍ବନ): ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ ଯେଉଁଥିରେ ଅଦ୍ରବଣୀୟ କଠିନ କଣିକା ଖାଲି ଆଖିକୁ ଦେଖାଯାଇ ଭାସମାନ ରହନ୍ତି। (ଉଦା: ଚକ୍ ଗୁଣ୍ଡ ମିଶା ପାଣି)।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ସୋଡ଼ାପାଣି, କାଠ, ବାୟୁ, ମାଟି, ଭିନେଗାର୍, ଛଣା ଚାହା।
ଉତ୍ତର:
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ଏକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପରେ ତରଳଟିକୁ ଉତ୍ତପ୍ତ କରି ତାର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ମାପିବା। ଯଦି ତରଳଟି ଠିକ୍ 100°C (373 K) ରେ ଫୁଟିବା ଆରମ୍ଭ କରେ ଏବଂ 0°C (273 K) ରେ ବରଫରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ତେବେ ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଶୁଦ୍ଧ ପାଣି। (ଅଶୁଦ୍ଧତା ଥିଲେ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ 100°C ରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ)।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(a) ବରଫ (b) କ୍ଷୀର (c) ଲୁହା (d) ଲବଣାମ୍ଳ (e) କାଲସିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (f) ପାରଦ (g) ଇଟା (h) କାଠ (i) ବାୟୁ।
ଉତ୍ତର:
ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ:
(a) ବରଫ (ଯୌଗିକ - H₂O)
(c) ଲୁହା (ମୌଳିକ - Fe)
(d) ଲବଣାମ୍ଳ (ଶୁଦ୍ଧ HCl)
(e) କାଲସିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (ଯୌଗିକ - CaO)
(f) ପାରଦ (ମୌଳିକ - Hg)
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(a) ମାଟି (b) ସମୁଦ୍ରଜଳ (c) ବାୟୁ (d) କୋଇଲା (e) ସୋଡ଼ା ପାଣି
ଉତ୍ତର:
ଦ୍ରବଣ (Solution):
(b) ସମୁଦ୍ରଜଳ (ତରଳ ଦ୍ରବଣ)
(c) ବାୟୁ (ଗ୍ୟାସୀୟ ଦ୍ରବଣ)
(e) ସୋଡ଼ା ପାଣି (ତରଳରେ ଗ୍ୟାସର ଦ୍ରବଣ)
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(a) ଲୁଣ ଦ୍ରବଣ (b) କ୍ଷୀର (c) କପର୍ ସଲଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣ (d) ଷ୍ଟାର୍ଚ୍ଚ ଦ୍ରବଣ
ଉତ୍ତର:
(b) କ୍ଷୀର ଏବଂ (d) ଷ୍ଟାର୍ଚ୍ଚ ଦ୍ରବଣ (କାରଣ ଏହି ଦୁଇଟି କଲଏଡ୍ ଅଟନ୍ତି)।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(a) ସୋଡ଼ିୟମ୍ (b) ମାଟି (c) ଚିନି ଦ୍ରବଣ (d) ରୂପା (e) କାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ (f) ଟିଣ (g) ସିଲିକନ (h) କୋଇଲା (i) ବାୟୁ (j) ସାବୁନ (k) ମିଥେନ (l) କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (m) ରକ୍ତ।
ଉତ୍ତର:
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(a) ଏକ ଗଛର ବୃଦ୍ଧି
(b) ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି ଲାଗିବା
(c) ଲୁହା ଗୁଣ୍ଡ ଓ ବାଲି ମିଶିବା
(d) ଖାଦ୍ୟ ରାନ୍ଧିବା
(e) ଖାଦ୍ୟ ହଜମ ହେବା
(f) ଜଳ ବରଫ ହେବା
(g) ମହମବତୀ ଜଳିବା
ଉତ୍ତର:
ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡ଼ିକ ହେଲା:
(a) ଏକ ଗଛର ବୃଦ୍ଧି
(b) ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି ଲାଗିବା
(d) ଖାଦ୍ୟ ରାନ୍ଧିବା
(e) ଖାଦ୍ୟ ହଜମ ହେବା
(g) ମହମବତୀ ଜଳିବା (ମହମ ଜଳିବା ରାସାୟନିକ, କିନ୍ତୁ ମହମ ତରଳିବା ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ)।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App