ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ
ଶ୍ରେଣୀ: ନବମ ଶ୍ରେଣୀ (Class 9) | ବିଷୟ: ଭୌତିକ ବିଜ୍ଞାନ (Physical Science - SCP)
ଅଧ୍ୟାୟ ୯: ଧ୍ୱନି (Sound)
ଭାଗ ୧: ଅଧ୍ୟାୟର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଓ ଭୌତିକ ତତ୍ତ୍ୱ (Complete Textbook Theory)
୯.୧ ଧ୍ୱନିର ପ୍ରକୃତି ଓ ସଞ୍ଚାରଣ (Production & Propagation of Sound):
୧. ଧ୍ୱନିର ଉତ୍ପତ୍ତି:
୨. ଧ୍ୱନି ସଞ୍ଚାରଣ ଓ ମାଧ୍ୟମର ଆବଶ୍ୟକତା:
୩. ଅନୁଦୈର୍ଘ୍ୟ ତରଙ୍ଗ, ସଂପୀଡ଼ନ ଓ ବିରଳନ:
୯.୨ ଧ୍ୱନି ତରଙ୍ଗର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (Characteristics of Sound Wave):
୧. ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟ (Wavelength, $\lambda$ - ଲାମ୍ବ୍ଡା):
୨. ଆବୃତ୍ତି (Frequency, $\nu$ - ନ୍ୟୁ):
୩. ପର୍ଯ୍ୟାୟକାଳ (Time Period, T):
୪. ବିସ୍ତାର (Amplitude, A):
୫. ତାରତ୍ୱ (Pitch) ଓ ଗୁଣବତ୍ତା (Quality/Timbre):
୬. ଧ୍ୱନିର ବେଗ ସୂତ୍ର:
$$v = \nu \times \lambda$$
୯.୩ ଶ୍ରବଣ ପରିସର (Auditory Range):
୧. ଶ୍ରାବ୍ୟ ଧ୍ୱନି (Audible Sound): ୨୦ Hz ରୁ ୨୦,୦୦୦ Hz (୨୦ kHz) — ମଣିଷ ଶୁଣିପାରେ।
୨. ଅବଶ୍ରାବ୍ୟ ଧ୍ୱନି (Infrasound): ୨୦ Hz ରୁ କମ୍ (ଗଣ୍ଡା, ହାତୀ, ତିମି, ଭୂମିକମ୍ପ ତରଙ୍ଗ)।
୩. ଅଲ୍ଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ / ପରାଶ୍ରାବ୍ୟ ଧ୍ୱନି (Ultrasound): ୨୦ kHz ରୁ ଅଧିକ (ବାଦୁଡ଼ି, ଡଲ୍ଫିନ୍, ପରପଏଜ୍)।
$$2d = v \times t \implies d = \frac{v \times t}{2}$$
୯.୪ ଧ୍ୱନିର ପ୍ରତିଫଳନ, ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଓ ପ୍ରତିନାଦ:
୧. ପ୍ରତିଧ୍ୱନି (Echo):
$$d_{\text{min}} = \frac{v \times t}{2} = \frac{344 \times 0.1}{2} = 17.2\text{ m}$$
୨. ପ୍ରତିନାଦ / ଅନୁରଣନ (Reverberation):
ଭାଗ ୨: ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀ ୧ ର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାଣିତିକ ସମାଧାନ (24 Questions)
ଉତ୍ତର:
ଧ୍ୱନି ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରକାର ଶକ୍ତି ଯାହା ଆମ କାନରେ ଶ୍ରବଣର ଅନୁଭୂତି ଜାଗ୍ରତ କରେ। ବସ୍ତୁର କମ୍ପନ (Vibration) ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଧ୍ୱନି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(a) ଧ୍ୱନି ନିମ୍ନୋକ୍ତ କେଉଁ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଦୌ ଗତି କରିପାରିବ ନାହିଁ?
ଉତ୍ତର: (iv) ଶୂନ୍ୟ (Vacuum)
(b) ହର୍ଜ୍ ହେଉଛି —
ଉତ୍ତର: (ii) ସେକେଣ୍ଡ⁻¹ (s⁻¹ ବା 1/s)
(c) ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ କେଉଁ ଯନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ?
ଉତ୍ତର: (i) ସୋନାର୍ (SONAR)
(d) କେଉଁ ମାଧ୍ୟମରେ ଧ୍ୱନିର ବେଗ ସର୍ବାଧିକ?
ଉତ୍ତର: (i) କଠିନ (Solid)
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ଯେତେବେଳେ ଏକ କମ୍ପନଶୀଳ ବସ୍ତୁ (ଯଥା: ଟ୍ୟୁନିଂ ଫର୍କର ବାହୁ) ଆଗକୁ ଗତି କରେ, ଏହା ଆଗରେ ଥିବା ବାୟୁକୁ ଠେଲି ସଙ୍କୁଚିତ କରେ, ଫଳରେ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଚାପ ଓ ସାନ୍ଦ୍ରତା ବିଶିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଯାହାକୁ "ସଂପୀଡ଼ନ (C)" କୁହାଯାଏ। ବସ୍ତୁର ବାହୁ ପଛକୁ ଫେରିଲେ ଏକ ନିମ୍ନ ଚାପ ଓ ସାନ୍ଦ୍ରତା ବିଶିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଯାହାକୁ "ବିରଳନ (R)" କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଭାବେ କ୍ରମିକ ସଂପୀଡ଼ନ ଓ ବିରଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ଧ୍ୱନି ତରଙ୍ଗ ଆଗକୁ ଗତି କରେ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର (ବେଲ୍-ଜାର୍ ପରୀକ୍ଷା):
ଏକ ବାୟୁରୁଦ୍ଧ କାଚ ବେଲ୍-ଜାର୍ ଭିତରେ ଏକ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ବେଲ୍ ଝୁଲାଇ ରଖି ସୁଇଚ୍ ଅନ୍ କଲେ ବେଲ୍ ବାଜିବାର ଶବ୍ଦ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶୁଣାଯାଏ। ଏବେ ଭାକ୍ୟୁମ୍ ପମ୍ପ ସାହାଯ୍ୟରେ ବେଲ୍-ଜାର୍ ଭିତରୁ ବାୟୁ ବାହାର କରିଦେଲେ ବେଲ୍ ବାଜୁଥିବା ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦ କ୍ରମଶଃ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ଶେଷରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ। ପୁନର୍ବାର ବାୟୁ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ ଶବ୍ଦ ପୁଣି ଶୁଣାଯାଏ। ଏଥିରୁ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ ଯେ ଧ୍ୱନି ସଞ୍ଚାରଣ ପାଇଁ ଏକ ଭୌତିକ ମାଧ୍ୟମ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ଧ୍ୱନି ତରଙ୍ଗ ସଞ୍ଚାରିତ ହେବା ସମୟରେ ମାଧ୍ୟମର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ତରଙ୍ଗ ଗତିର ଦିଗ ସହିତ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ଆଗପଛ ହୋଇ କମ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଧ୍ୱନି ତରଙ୍ଗକୁ "ଅନୁଦୈର୍ଘ୍ୟ ତରଙ୍ଗ (Longitudinal Wave)" କୁହାଯାଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ଧ୍ୱନିର "ଗୁଣବତ୍ତା ବା ଟିମ୍ବର୍ (Quality / Timbre)" ଯୋଗୁଁ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(a) ଏକା ସମୟରେ ବିଜୁଳି ଓ ଘଡ଼ଘଡ଼ି ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ବିଜୁଳି ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ତାହାର କିଛି ସମୟପରେ ଘଡ଼ଘଡ଼ି ଶୁଣାଯାଏ।
ଉତ୍ତର: ବାୟୁରେ ଆଲୋକର ବେଗ ($3 \times 10^8\text{ m/s}$) ଧ୍ୱନିର ବେଗ (ପ୍ରାୟ ୩୪୪ m/s) ତୁଳନାରେ ପ୍ରାୟ ୧୦ ଲକ୍ଷ ଗୁଣ ଅଧିକ। ତେଣୁ ଆଲୋକ ତତକ୍ଷଣାତ୍ ଆମ ଆଖିରେ ପହଞ୍ଚେ କିନ୍ତୁ ଶବ୍ଦ ପହଞ୍ଚିବାକୁ କିଛି ସମୟ ଲାଗେ।
(b) ବାଦୁଡ଼ି ଅନ୍ଧାର ରାତିରେ ତାହାର ଶିକାର ଧରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୁଏ କାହିଁକି?
ଉତ୍ତର: ବାଦୁଡ଼ି ଉଚ୍ଚ ଆବୃତ୍ତି ବିଶିଷ୍ଟ ଅଲ୍ଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ (ପରାଶ୍ରାବ୍ୟ ତରଙ୍ଗ) ନିର୍ଗତ କରେ। ଏହି ତରଙ୍ଗ ଶିକାର ବା ବାଧକ ଦେହରେ ବାଜି ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇ ଫେରିଆସିବା ପରେ ବାଦୁଡ଼ି ଶିକାରର ସଠିକ୍ ଦୂରତା ଓ ଅବସ୍ଥାନ ନିରୂପଣ କରି ତାକୁ ଧରିଥାଏ (Echolocation)।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ସମାଧାନ:
ସୂତ୍ର: $\lambda = v / \nu$
୧. $\nu_1 = 20\text{ Hz}$ ପାଇଁ:
$$\lambda_1 = \frac{344}{20} = 17.2\text{ m}$$
୨. $\nu_2 = 20\text{ kHz} = 20,000\text{ Hz}$ ପାଇଁ:
$$\lambda_2 = \frac{344}{20000} = 0.0172\text{ m} = 1.72\text{ cm}$$
ଉତ୍ତର: ତରଙ୍ଗ ଦୈର୍ଘ୍ୟର ପରିସର ହେଉଛି ୧୭.୨ ମିଟର ରୁ ୦.୦୧୭୨ ମିଟର (୧.୭୨ ସେ.ମି.)।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ସମାଧାନ:
ଦଣ୍ଡର ଦୈର୍ଘ୍ୟ d ହେଲେ:
ବାୟୁରେ ସମୟ $t_{air} = d / v_{air}$ ଏବଂ ଆଲୁମିନିୟମରେ ସମୟ $t_{Al} = d / v_{Al}$
ସମୟର ଅନୁପାତ:
$$\frac{t_{air}}{t_{Al}} = \frac{v_{Al}}{v_{air}} = \frac{6420}{344} \approx 18.66 : 1$$
ଉତ୍ତର: ସମୟର ଅନୁପାତ = ୧୮.୬୬ : ୧।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ସମାଧାନ:
ଆବୃତ୍ତି ($\nu$) = ୧୦୦ Hz = ୧ ସେକେଣ୍ଡରେ ୧୦୦ ଥର କମ୍ପନ
ସମୟ (t) = ୧ ମିନିଟ୍ = ୬୦ ସେକେଣ୍ଡ
ମୋଟ କମ୍ପନ ସଂଖ୍ୟା = ୧୦୦ × ୬୦ = ୬,୦୦୦ ଥର।
ଉତ୍ତର: ଏହା ଏକ ମିନିଟ୍ରେ ୬,୦୦୦ ଥର କମ୍ପିତ ହେବ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ହଁ, ଆଲୋକ ପ୍ରତିଫଳନର ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ଧ୍ୱନି ପ୍ରତିଫଳନ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଯୁଜ୍ୟ:
୧. ଆପତିତ ଧ୍ୱନି ତରଙ୍ଗ, ପ୍ରତିଫଳିତ ଧ୍ୱନି ତରଙ୍ଗ ଏବଂ ପ୍ରତିଫଳକ ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ଅଙ୍କିତ ଅଭିଲମ୍ବ ଏକା ସମତଳରେ ରହନ୍ତି।
୨. ଆପତନ କୋଣ ($i$) ସର୍ବଦା ପ୍ରତିଫଳନ କୋଣ ($r$) ସହିତ ସମାନ ହୁଏ ($\angle i = \angle r$)।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ଉତ୍ତପ୍ତ ଦିନରେ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇବା ଯୋଗୁଁ ବାୟୁରେ ଧ୍ୱନିର ବେଗ ($v$) ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଫଳରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତା ($d_{\text{min}} = \frac{v \times 0.1}{2}$) ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଯଦି ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଦୂରତା ଏହି ନୂତନ ବର୍ଦ୍ଧିତ ସର୍ବନିମ୍ନ ଦୂରତାଠାରୁ କମ୍ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଶୁଣାଯିବ ନାହିଁ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
୧. ମେଗାଫୋନ୍, ମାଇକ୍ରୋଫୋନ୍ ଏବଂ ଶିଙ୍ଗା (Horn) ରେ ଧ୍ୱନିକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗରେ ପଠାଇବା ପାଇଁ କୋଣାକାର ପ୍ରତିଫଳକ ବ୍ୟବହାର।
୨. ଡାକ୍ତରଙ୍କ ଷ୍ଟେଥୋସ୍କୋପ୍ (Stethoscope) ରେ ହୃତ୍ସ୍ପନ୍ଦନର ଶବ୍ଦ ନଳୀ ଭିତରେ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇ ଡାକ୍ତରଙ୍କ କାନରେ ପହଞ୍ଚେ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ସମାଧାନ:
୧. ପଥର ତଳେ ପଡ଼ିବା ପାଇଁ ନିଆଯାଇଥିବା ସମୟ (t₁):
$$s = ut + \frac{1}{2}gt^2 \implies 500 = 0 + \frac{1}{2} \times 10 \times t_1^2 = 5t_1^2 \implies t_1^2 = 100 \implies t_1 = 10\text{ s}$$
୨. ପାଣିରେ ପଡ଼ିବା ପରେ ଶବ୍ଦ ଉପରକୁ ୫୦୦ m ଆସିବା ପାଇଁ ସମୟ (t₂):
$$t_2 = \frac{\text{ଉଚ୍ଚତା}}{\text{ଧ୍ୱନିର ବେଗ}} = \frac{500}{340} \approx 1.47\text{ s}$$
୩. ମୋଟ ସମୟ (T) = t₁ + t₂ = ୧୦ + ୧.୪୭ = ୧୧.୪୭ ସେକେଣ୍ଡ।
ଉତ୍ତର: ପଥର ଛାଡ଼ିବାର ୧୧.୪୭ ସେକେଣ୍ଡ ପରେ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯିବ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ସମାଧାନ:
ଦତ୍ତ ଅଛି: v = ୩୩୪ m/s, $\lambda$ = ୧.୫ cm = ୦.୦୧୫ m
ଆବୃତ୍ତି ($\nu$) = $v / \lambda = 334 / 0.015 \approx 22266.67\text{ Hz} \approx 22.27\text{ kHz}$
ଯେହେତୁ ଆବୃତ୍ତି ୨୦,୦୦୦ Hz (୨୦ kHz) ରୁ ଅଧିକ, ଏହା ଏକ ଅଲ୍ଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ (ପରାଶ୍ରାବ୍ୟ ଧ୍ୱନି) ଅଟେ।
ଉତ୍ତର: ଏହାର ଆବୃତ୍ତି ୨୨,୨୬୬.୬୭ Hz ଏବଂ ଏହା ମଣିଷ କାନକୁ "ଶୁଣାଯିବ ନାହିଁ"।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ବଡ଼ ପ୍ରେକ୍ଷାଳୟ ବା ସଭାଗୃହରେ କାନ୍ଥ, ଛାତ ଓ ଚଟାଣରୁ ବାରମ୍ବାର ଧ୍ୱନି ପ୍ରତିଫଳନ ଯୋଗୁଁ ମୂଳ ଧ୍ୱନି ବନ୍ଦ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ସମୟ ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜରିତ ହୋଇ ରହିବା ଘଟଣାକୁ "ପ୍ରତିନାଦ (Reverberation)" କୁହାଯାଏ।
ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଉପାୟ:
(i) କାନ୍ଥ ଓ ଛାତରେ ସାଉଣ୍ଡ-ପ୍ରୁଫ୍ ବୋର୍ଡ ବା ଧ୍ୱନି ଶୋଷକ ପ୍ୟାନେଲ୍ ଲଗାଇବା।
(ii) କବାଟ-ଝରକାରେ ମୋଟା ପରଦା ଟାଙ୍ଗିବା ଓ ଚଟାଣରେ କାର୍ପେଟ୍ ବିଛାଇବା।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ଧ୍ୱନି ସଞ୍ଚାରଣ ଦିଗ ପ୍ରତି ଲମ୍ବ ଭାବେ ଥିବା ଏକକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ମଧ୍ୟଦେଇ ପ୍ରତି ସେକେଣ୍ଡରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବା ଧ୍ୱନି ଶକ୍ତିର ପରିମାଣକୁ "ଧ୍ୱନିର ତୀବ୍ରତା (Intensity of Sound)" କୁହାଯାଏ। [SI ଏକକ: ୱାଟ୍/ମିଟର² (W/m²)]।
ଏହା (i) ତରଙ୍ଗର ବିସ୍ତାରର ବର୍ଗ ($I \propto A^2$), (ii) ଆବୃତ୍ତି, (iii) ଉତ୍ସଠାରୁ ଦୂରତା, ଏବଂ (iv) ମାଧ୍ୟମର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ଅଗମ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଥିବା ଯନ୍ତ୍ରାଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ସଫାକାରୀ ତରଳ ଦ୍ରବଣରେ ବୁଡ଼ାଇ ସେଥିରେ ଅଲ୍ଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ ତରଙ୍ଗ ପ୍ରବାହିତ କରାଯାଏ। ଉଚ୍ଚ ଆବୃତ୍ତି ଯୋଗୁଁ ତରଳରେ ପ୍ରବଳ କମ୍ପନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ଧୂଳି, ତେଲ ଓ ମଳି କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖସି ଅଲଗା ହୋଇଯାଆନ୍ତି।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ସୋନାର୍ (SONAR - Sound Navigation and Ranging) ରେ ଏକ ଟ୍ରାନ୍ସମିଟର୍ ଏବଂ ଏକ ରିସିଭର୍ (ଡିଟେକ୍ଟର୍) ଥାଏ। ଟ୍ରାନ୍ସମିଟର୍ ଜଳ ମଧ୍ୟକୁ ଅଲ୍ଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ ସିଗ୍ନାଲ୍ ପଠାଏ। ଏହା ସମୁଦ୍ର ଗର୍ଭର ବାଧକରେ ବାଜି ଫେରିଆସିଲେ ରିସିଭର୍ ତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଯଦି ପ୍ରେରଣ ଓ ଗ୍ରହଣ ମଧ୍ୟରେ ସମୟ t ଏବଂ ଜଳରେ ଧ୍ୱନିର ବେଗ v ହୁଏ, ତେବେ ଦୂରତା $d = \frac{v \times t}{2}$ ସୂତ୍ରରୁ ସମୁଦ୍ର ଗଭୀରତା ଓ ଜଳମଗ୍ନ ପାହାଡ଼, ବୁଡ଼ାଜାହାଜ ଆଦି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ସମାଧାନ:
ଦତ୍ତ ଅଛି: ଦୂରତା (d) = ୩୬୨୫ m, ସମୟ (t) = ୫ s
ସୋନାର୍ ସୂତ୍ର:
$$2d = v \times t \implies v = \frac{2d}{t} = \frac{2 \times 3625}{5} = \frac{7250}{5} = 1450\text{ m/s}$$
ଉତ୍ତର: ଜଳରେ ଧ୍ୱନିର ବେଗ = ୧୪୫୦ m/s।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
ଧାତବ ବ୍ଲକ୍ର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଅଲ୍ଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ ତରଙ୍ଗ ପ୍ରବେଶ କରାଯାଏ ଏବଂ ଅପର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଡିଟେକ୍ଟର୍ ରଖାଯାଏ। ଯଦି ବ୍ଲକ୍ ଭିତରେ କୌଣସି ଅଦୃଶ୍ୟ ଫାଟ ବା ବାୟୁ କୋଟର ଥାଏ, ତେବେ ଅଲ୍ଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡ ସେଠାରୁ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇ ଫେରିଆସେ ଏବଂ ସେହି ସ୍ଥାନର ଡିଟେକ୍ଟର୍ରେ ସିଗ୍ନାଲ୍ ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଭାବେ ତ୍ରୁଟି ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
(ବିବରଣୀ): ମାନବ କର୍ଣ୍ଣ ୩ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ —
୧. ବହିଃକର୍ଣ୍ଣ (Outer Ear): ପିନ୍ନା (Pinna), ଶ୍ରବଣ ନଳୀ (Auditory Canal) ଏବଂ କାନପରଦା (Tympanic Membrane)।
୨. ମଧ୍ୟକର୍ଣ୍ଣ (Middle Ear): ତିନୋଟି ହାଡ଼ — ମାଲିଅସ୍ (Malleus/Hammer), ଇନ୍କସ୍ (Incus/Anvil), ଷ୍ଟେପିସ୍ (Stapes/Stirrup)।
୩. ଅନ୍ତଃକର୍ଣ୍ଣ (Inner Ear): କକ୍ଲିଆ (Cochlea) ଏବଂ ଶ୍ରବଣ ସ୍ନାୟୁ (Auditory Nerve)।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ଉତ୍ତର:
୧. ବାହ୍ୟ ପିନ୍ନା ପରିବେଶରୁ ଧ୍ୱନି ସଂଗ୍ରହ କରି ଶ୍ରବଣ ନଳୀ ଦେଇ କାନପରଦାରେ ପକାଏ।
୨. ସଂପୀଡ଼ନ ଓ ବିରଳନ ଯୋଗୁଁ କାନପରଦା କମ୍ପିତ ହୁଏ।
୩. ମଧ୍ୟକର୍ଣ୍ଣର ତିନୋଟି କ୍ଷୁଦ୍ର ହାଡ଼ (ହାମର୍, ଆନ୍ଭିଲ୍, ଷ୍ଟିରପ୍) ଏହି କମ୍ପନକୁ ବହୁଗୁଣିତ କରି ଅନ୍ତଃକର୍ଣ୍ଣକୁ ପଠାନ୍ତି।
୪. ଅନ୍ତଃକର୍ଣ୍ଣର 'କକ୍ଲିଆ' ଏହି ଚାପ କମ୍ପନକୁ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ସଙ୍କେତ (Electrical Signals) ରେ ପରିଣତ କରେ।
୫. ଶ୍ରବଣ ସ୍ନାୟୁ ଏହି ସଙ୍କେତକୁ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ପ୍ରେରଣ କରେ ଏବଂ ଆମେ ଧ୍ୱନି ଶୁଣିପାରୁ।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
ସମାଧାନ:
ଦତ୍ତ ଅଛି: ଗଭୀରତା (d) = ୧୪୦୦ m, ସମୟ (t) = ୨.୧ s
ସୋନାର୍ ସୂତ୍ର:
$$2d = v \times t \implies v = \frac{2d}{t} = \frac{2 \times 1400}{2.1} = \frac{2800}{2.1} \approx 1333.33\text{ m/s}$$
ଉତ୍ତର: ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ଧ୍ୱନି ତରଙ୍ଗର ବେଗ = ୧୩୩୩.୩୩ m/s।
───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────
(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)
🤖 Have a Doubt in this Chapter?
Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!
🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App