ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 PhySci Ch01 Aama Chatuhparsware Thiba Padartha

BSE ODISHA CLASS 9 • UTKAL MASTER STROKE

ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ

ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Physical Science

୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆମେ ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଭୌତିକ ପ୍ରକୃତି, ସେମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବିଷୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା । ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନଙ୍କର ଗୁଣଧର୍ମ ଯଥା – ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫାଙ୍କାସ୍ଥାନ, ଅନବରତ ଗତିଶୀଳତା ଓ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ବଳ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । କଠିନ, ତରଳ ଓ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ତୁଳନାତ୍ମକ ଭାବେ ବୁଝାଯାଇଛି । ତାପମାତ୍ରା ଓ ଚାପର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ପଦାର୍ଥର ଅବସ୍ଥା କିପରି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, ଗଳନାଙ୍କ, ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ, ଗୁପ୍ତତାପ ଓ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ ଭଳି ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝାଯାଇଛି । ଶେଷରେ, ବାଷ୍ପୀଭବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଏହାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା କାରକ ଏବଂ ବାଷ୍ପୀଭବନ ଯୋଗୁଁ ଶୀତଳତା ସୃଷ୍ଟି ହେବା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ପଦାର୍ଥର ପଞ୍ଚମ ଅବସ୍ଥା ପ୍ଲାଜମା ଓ ବୋଷ-ଆଇନ୍‌ଷ୍ଟାଇନ୍ ସଂଘନିତ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ସୂଚନା ଦିଆଯାଇଛି ।

ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Architecture):

ପଦାର୍ଥ (Matter)

├── ପଦାର୍ଥର ଭୌତିକ ପ୍ରକୃତି (Physical Nature of Matter)

│ ├── କଣିକାକୁ ନେଇ ଗଠିତ (Made of Particles)

│ ├── କଣିକାଗୁଡ଼ିକର କ୍ଷୁଦ୍ରତା (Extremely Small Particles)

│ └── କଣିକାର ଧର୍ମ (Characteristics of Particles)

│ ├── ଫାଙ୍କାସ୍ଥାନ ଅଛି (Have Space between them)

│ ├── ଅନବରତ ଗତି କରିଥାନ୍ତି (Continuously Moving)

│ └── ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି (Attract Each Other)

│

├── ପଦାର୍ଥର ଅବସ୍ଥା (States of Matter)

│ ├── କଠିନ (Solid)

│ │ └── ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର, ଆୟତନ, ଦୃଢ଼, କମ୍ ସଙ୍କୋଚନ

│ ├── ତରଳ (Liquid)

│ │ └── ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆୟତନ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର ନାହିଁ, ପ୍ରବାହିତ

│ └── ଗ୍ୟାସୀୟ (Gaseous)

│ └── ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର/ଆୟତନ ନାହିଁ, ଅଧିକ ସଙ୍କୋଚନ, ଅଧିକ ବିସରଣ

│

├── ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନ (Change of State)

│ ├── ତାପମାତ୍ରାର ପ୍ରଭାବ (Effect of Temperature)

│ │ ├── ଗଳନାଙ୍କ (Melting Point)

│ │ ├── ଗଳନର ଗୁପ୍ତତାପ (Latent Heat of Fusion)

│ │ ├── ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ (Boiling Point)

│ │ ├── ବାଷ୍ପୀଭବନର ଗୁପ୍ତତାପ (Latent Heat of Vaporisation)

│ │ └── ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ (Sublimation)

│ └── ଚାପର ପ୍ରଭାବ (Effect of Pressure)

│ ├── ଗ୍ୟାସର ତରଳୀକରଣ (Liquefaction of Gases)

│ └── ଶୁଷ୍କ ବରଫ (Solid CO₂)

│

├── ବାଷ୍ପୀଭବନ (Evaporation)

│ ├── ସଂଜ୍ଞା (Definition)

│ ├── ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା କାରକ (Factors Affecting Evaporation)

│ │ ├── ପୃଷ୍ଠତଳ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ (Surface Area)

│ │ ├── ତାପମାତ୍ରା (Temperature)

│ │ ├── ଆର୍ଦ୍ରତା (Humidity)

│ │ └── ପବନବେଗ (Wind Speed)

│ └── ଶୀତଳତା ସୃଷ୍ଟି କରେ (Causes Cooling)

│

└── ପଦାର୍ଥର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା (Other States of Matter)

├── ପ୍ଲାଜମା (Plasma)

└── ବୋଷ-ଆଇନ୍‌ଷ୍ଟାଇନ୍ ସଂଘନିତ (Bose-Einstein Condensate - BEC)

୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)

୧. ପଦାର୍ଥ (Matter):

ଆମ ଚତୁଃପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା ଯେକୌଣସି ବସ୍ତୁ ଯାହାର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଅଛି ଏବଂ ଯାହା କିଛି ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରେ, ତାହାକୁ ପଦାର୍ଥ କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ: ବାୟୁ, ଜଳ, ପଥର, ଖାଦ୍ୟ, ତାରା, ଉଦ୍ଭିଦ ଇତ୍ୟାଦି ।

୨. ପଦାର୍ଥର ଭୌତିକ ପ୍ରକୃତି (Physical Nature of Matter):

୨.୧ ପଦାର୍ଥ କଣିକାକୁ ନେଇ ଗଠିତ (Matter is made up of Particles):

ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ପଦାର୍ଥର ପ୍ରକୃତି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନମତ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା । କେତେକଙ୍କ ମତରେ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ (continuous) ଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମତରେ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ କଣିକାକୁ ନେଇ ଗଠିତ ।

ପରୀକ୍ଷା (ତୁମ ପାଇଁ କାମ 1.1): ଜଳରେ ଲୁଣ/ଚିନି ମିଶାଇଲେ, ଲୁଣ/ଚିନି କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଜଳ କଣିକା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଫାଙ୍କାସ୍ଥାନରେ ରହିଯାଆନ୍ତି । ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ପଦାର୍ଥ କଣିକାକୁ ନେଇ ଗଠିତ ।

୨.୨ ପଦାର୍ଥର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ କେତେ ଛୋଟ ! (How Small are these Particles of Matter!):

ପରୀକ୍ଷା (ତୁମ ପାଇଁ କାମ 1.2): 2-3ଟି ପୋଟାସିୟମ ପରମାଙ୍ଗାନେଟ୍ (KMnO₄) ସ୍ଫଟିକକୁ 100 ମିଲି ଜଳରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରି ତାହାକୁ ବାରମ୍ବାର ଲଘୁକରଣ (dilution) କଲେ ମଧ୍ୟ ଜଳ ରଙ୍ଗୀନ ରହିଥାଏ । ଏଥିରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ, ପୋଟାସିୟମ ପରମାଙ୍ଗାନେଟ୍‌ର ଗୋଟିଏ ସ୍ଫଟିକରେ ଅସଂଖ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର କଣିକା ଥାଏ । ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର ।

୩. ପଦାର୍ଥ କଣିକାର ଧର୍ମ / ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ (Characteristics of Particles of Matter):

୩.୧ ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫାଙ୍କାସ୍ଥାନ ଅଛି (Particles of Matter have Space between them):

ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ବା ଫାଙ୍କାସ୍ଥାନ ରହିଥାଏ ।

ଉଦାହରଣ: ଚା, କଫି, ଲେମ୍ବୁପାଣି ତିଆରି କଲାବେଳେ ଗୋଟିଏ ପଦାର୍ଥର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥର କଣିକା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଫାଙ୍କାସ୍ଥାନରେ ରହିଯାଆନ୍ତି ।

୩.୨ ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନେ ଅନବରତ ଗତି କରିଥାନ୍ତି (Particles of Matter are Continuously Moving):

ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନେ ସର୍ବଦା ଗତିଶୀଳ । ସେମାନଙ୍କର ଗତିଜ ଶକ୍ତି (kinetic energy) ଥାଏ ।

ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ଗତି ଦ୍ରୁତତର ହୁଏ ଏବଂ ଗତିଜ ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧିପାଏ ।

ବିସରଣ (Diffusion): ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥର କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ଅନ୍ତଃ ମିଶ୍ରଣକୁ ବିସରଣ କୁହାଯାଏ । ତାପ ପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ରୁତତର ହୁଏ ।

ଉଦାହରଣ: ଧୂପକାଠିର ବାସ୍ନା ବ୍ୟାପିବା, ଜଳରେ କାଳି/ମହୁ ମିଶିବା, ଗରମ ଜଳରେ CuSO₄/KMnO₄ ଶୀଘ୍ର ମିଶିବା ।

୩.୩ ପଦାର୍ଥର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି (Particles of Matter Attract Each Other):

ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଆକର୍ଷଣ ବଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଏକାଠି କରି ରଖେ ।

ଏହି ଆକର୍ଷଣ ବଳର ସାମର୍ଥ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ।

ଉଦାହରଣ: ଲୁହା କଣ୍ଟାକୁ ଭାଙ୍ଗିବା କଷ୍ଟ, ଚକ୍ କୁ ଭାଙ୍ଗିବା ସହଜ । ଜଳଧାରକୁ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ କାଟି ନପାରିବା ।

୪. ପଦାର୍ଥର ଅବସ୍ଥା (States of Matter):

ପଦାର୍ଥ ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନୋଟି ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ: କଠିନ, ତରଳ ଓ ଗ୍ୟାସୀୟ । ଏହି ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ କଣିକାମାନଙ୍କର ଗୁଣଧର୍ମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ।

୪.୧ କଠିନ ଅବସ୍ଥା (Solid State):

ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର, ଆୟତନ ଓ ପରିସୀମା ଥାଏ ।

ଖୁବ୍ କମ୍ ସଙ୍କୋଚନ ହୋଇଥାଏ ।

ଦୃଢ଼ (rigid) ଅଟନ୍ତି ।

କଣିକାମାନେ ଅତି ନିକଟତର ଭାବେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ସର୍ବାଧିକ ଥାଏ ।

କଣିକାମାନଙ୍କର ଗତିଜ ଶକ୍ତି ସର୍ବନିମ୍ନ ଥାଏ ।

ଉଦାହରଣ: ପଥର, ଲୁହା, ଚିନି, ଲୁଣ, ବହି ।

ବିଶେଷ ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟ:

ରବର ବ୍ୟାଣ୍ଡ ବଳ ପ୍ରୟୋଗରେ ଆକାର ବଦଳାଏ, କିନ୍ତୁ ବଳ ଅପସାରଣ କଲେ ପୂର୍ବାବସ୍ଥାକୁ ଫେରେ । ଅଧିକ ବଳରେ ଛିଣ୍ଡିଯାଏ । ତେଣୁ ଏହା କଠିନ ।

ଲୁଣ ଓ ଚିନିକୁ ଯେଉଁ ପାତ୍ରରେ ରଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ କଣିକାର ଆକାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥାଏ । ତେଣୁ ଏହା କଠିନ ।

ସ୍ପଞ୍ଜରେ ଥିବା କ୍ଷୁଦ୍ର ଛିଦ୍ରରେ ବାୟୁ ଭରି ରହିଥାଏ, ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ବାୟୁ ବାହାରିଯାଏ । ତେଣୁ ଏହାକୁ ସଙ୍କୁଚିତ କରିହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କଠିନ ।

୪.୨ ତରଳ ଅବସ୍ଥା (Liquid State):

ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର ନାହିଁ, ମାତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆୟତନ ଥାଏ ।

ଯେଉଁ ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଏ, ତାହାର ଆକାର ଧାରଣ କରେ ।

ପ୍ରବାହିତ (fluid) ହୋଇଥାଏ ।

କଣିକାମାନେ କଠିନ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ନିକଟତର ଭାବେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ କଠିନ ଅପେକ୍ଷା କମ୍ ଥାଏ ।

କଣିକାମାନଙ୍କର ଗତିଜ ଶକ୍ତି କଠିନ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଥାଏ ।

ଉଦାହରଣ: ଜଳ, କ୍ଷୀର, ତେଲ ।

ବିସରଣ: କଠିନ, ତରଳ ଓ ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥ ତରଳ ପଦାର୍ଥରେ ବିସରିତ ହୋଇପାରେ । ତରଳରେ ବିସରଣ ହାର କଠିନ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ।

୪.୩ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥା (Gaseous State):

ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର ବା ଆୟତନ ନାହିଁ ।

ଯେଉଁ ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଏ, ତାହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟତନ ଅଧିକାର କରେ ।

ଅଧିକ ସଙ୍କୋଚନଶୀଳ (compressible) ।

କଣିକାମାନେ ପରସ୍ପରଠାରୁ ବହୁତ ଦୂରରେ ଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ସର୍ବନିମ୍ନ ଥାଏ ।

କଣିକାମାନଙ୍କର ଗତିଜ ଶକ୍ତି ସର୍ବାଧିକ ଥାଏ ।

ଅଧିକ ବିସରଣଶୀଳ ।

ଉଦାହରଣ: ବାୟୁ, LPG, CNG ।

ଚାପ (Pressure): ଗ୍ୟାସୀୟ ଅଣୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧାରକ କାନ୍ଥର ପ୍ରତି ଏକକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବଳକୁ ଗ୍ୟାସର ଚାପ କୁହାଯାଏ ।

୫. ପଦାର୍ଥର ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନ (Change of State of Matter):

ପଦାର୍ଥ ତାପମାତ୍ରା ବା ଚାପ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଗୋଟିଏ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇପାରେ ।

୫.୧ ତାପମାତ୍ରା ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରଭାବ (Effect of Change of Temperature):

ଗଳନାଙ୍କ (Melting Point): ଯେଉଁ ତାପମାତ୍ରାରେ ଏକ କଠିନ ପଦାର୍ଥ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପରେ ତରଳି ଏକ ତରଳ ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ସେହି କଠିନ ପଦାର୍ଥର ଗଳନାଙ୍କ କୁହାଯାଏ । ବରଫର ଗଳନାଙ୍କ 0°C ବା 273.15 K ।

ବିଗଳନ ବା ତରଳନ (Fusion): କଠିନ ଅବସ୍ଥାରୁ ତରଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ।

ଗଳନର ଗୁପ୍ତତାପ (Latent Heat of Fusion): ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପରେ 1 କିଗ୍ରା କଠିନ ପଦାର୍ଥକୁ ତା’ର ଗଳନାଙ୍କ ତାପମାତ୍ରାରେ ତରଳରେ ପରିଣତ କରିବାକୁ ଯେତିକି ପରିମାଣର ତାପଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଗଳନର ଗୁପ୍ତତାପ କୁହାଯାଏ । ଏହି ତାପଶକ୍ତି ପଦାର୍ଥର ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ନକରି କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆକର୍ଷଣ ବଳକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ (Boiling Point): ଯେଉଁ ତାପମାତ୍ରାରେ ଏକ ତରଳ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପରେ ଫୁଟିବା ଆରମ୍ଭ କରେ, ତାହାକୁ ସେହି ତରଳର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ କୁହାଯାଏ । ଜଳର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ 100°C ବା 373.15 K ।

ବାଷ୍ପୀଭବନର ଗୁପ୍ତତାପ (Latent Heat of Vaporisation): ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପରେ 1 କିଗ୍ରା ତରଳ ପଦାର୍ଥକୁ ତା’ର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ତାପମାତ୍ରାରେ ଗ୍ୟାସରେ ପରିଣତ କରିବାକୁ ଯେତିକି ପରିମାଣର ତାପଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ, ତାହାକୁ ବାଷ୍ପୀଭବନର ଗୁପ୍ତତାପ କୁହାଯାଏ ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ (Sublimation): ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଏକ କଠିନ ପଦାର୍ଥ ତରଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ନ ଯାଇ ସିଧାସଳଖ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ଏବଂ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାରୁ ସିଧାସଳଖ କଠିନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ କୁହାଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ: କର୍ପୂର, ଏମୋନିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ୍, ନାଫଥାଲିନ୍ ।

୫.୨ ଚାପ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରଭାବ (Effect of Change of Pressure):

ଚାପ ବୃଦ୍ଧି ଏବଂ ତାପମାତ୍ରା ହ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥକୁ ତରଳୀକରଣ (liquefaction) କରାଯାଇପାରେ ।

ଶୁଷ୍କ ବରଫ (Dry Ice): କଠିନ କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍‌ସାଇଡ଼ (Solid CO₂) କୁ ଶୁଷ୍କ ବରଫ କୁହାଯାଏ । ଏହା ଅତ୍ୟଧିକ ଚାପରେ ଗଚ୍ଛିତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଚାପ କମାଇଲେ ତରଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ନ ଯାଇ ସିଧାସଳଖ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପରିଣତ ହୁଏ ।

୬. ପଦାର୍ଥର ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକର ଅନ୍ତଃପରିବର୍ତ୍ତନ (Interconversion of States of Matter):

କଠିନ → ତରଳ (ଗଳନ)

ତରଳ → ଗ୍ୟାସୀୟ (ବାଷ୍ପୀକରଣ)

ଗ୍ୟାସୀୟ → ତରଳ (ସଂଘନନ)

ତରଳ → କଠିନ (ଘନୀକରଣ)

କଠିନ → ଗ୍ୟାସୀୟ (ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ)

ଗ୍ୟାସୀୟ → କଠିନ (ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ)

୭. ବାଷ୍ପୀଭବନ (Evaporation):

ସଂଜ୍ଞା: ଯେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ଠାରୁ କମ୍ ଥିବା ଯେକୌଣସି ତାପମାତ୍ରାରେ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ଗ୍ୟାସରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ ବାଷ୍ପୀଭବନ କୁହାଯାଏ । ଏହା ଏକ ପୃଷ୍ଠଭିତ୍ତିକ ପରିଘଟଣା (surface phenomenon) ।

ବାଷ୍ପୀଭବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା କାରକ:

ପୃଷ୍ଠତଳ କ୍ଷେତ୍ରଫଳର ବୃଦ୍ଧି: ପୃଷ୍ଠତଳ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ବାଷ୍ପୀଭବନର ବେଗ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । (ଉଦାହରଣ: ଲୁଗା ଶୁଖାଇବା)

ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି: ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ଅଣୁ ଅଧିକ ଗତିଜ ଶକ୍ତି ପାଇ ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି ।

ଆର୍ଦ୍ରତାର ହ୍ରାସ: ବାୟୁରେ ଜଳୀୟବାଷ୍ପର ପରିମାଣ କମିଲେ ବାଷ୍ପୀଭବନର ବେଗ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

ପବନବେଗର ବୃଦ୍ଧି: ପବନ ବେଗ ବଢ଼ିଲେ ଜଳୀୟବାଷ୍ପର ଅଣୁଗୁଡ଼ିକ ପବନ ସହ ଉଡ଼ିଯାଆନ୍ତି, ଫଳରେ ବାଷ୍ପୀଭବନର ହାର ବୃଦ୍ଧିପାଏ ।

୮. ବାଷ୍ପୀଭବନ ଶୀତଳତା ସୃଷ୍ଟି କରେ (Evaporation Causes Cooling):

ବାଷ୍ପୀଭବନ ସମୟରେ ତରଳ ପଦାର୍ଥର ଅଣୁମାନେ ପରିପାର୍ଶ୍ଵରୁ ଶକ୍ତି ଅବଶୋଷଣ କରି ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ଶକ୍ତି ଅବଶୋଷଣ ଯୋଗୁଁ ପରିପାର୍ଶ୍ଵ ଥଣ୍ଡା ହୋଇଯାଏ ।

ଉଦାହରଣ: ହାତ ପାପୁଲିରେ ଏସିଟୋନ୍/ପେଟ୍ରୋଲ ରଖିଲେ ଥଣ୍ଡା ଲାଗିବା, ଖରାଦିନେ ସୂତା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବା, ମାଟି ପାତ୍ରରେ ଜଳ ଥଣ୍ଡା ରହିବା, ଥଣ୍ଡା ଜଳ ଗ୍ଲାସ ବାହାରେ ଜଳବିନ୍ଦୁ ଦେଖାଯିବା ।

୯. ପଦାର୍ଥର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା (Other States of Matter):

ପ୍ଲାଜମା (Plasma): ଏହା ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ତେଜିତ କଣିକାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ । ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଆୟନନ ହୋଇଥିବା ଗ୍ୟାସ (ionized gas) ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଆନ୍ତି । (ଉଦାହରଣ: ନିୟନ ବଲ୍‌ବ, ପ୍ରତିଦୀପ୍ତ ନଳୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାରା)

ବୋଷ-ଆଇନ୍‌ଷ୍ଟାଇନ୍ ସଂଘନିତ (Bose-Einstein Condensate - BEC): 1920 ମସିହାରେ ସତ୍ୟେନ୍ଦ୍ରନାଥ ବୋଷଙ୍କ ଗଣନାକୁ ଭିତ୍ତିକରି ଆଲବର୍ଟ ଆଇନ୍‌ଷ୍ଟାଇନ୍ ଏହି ଅବସ୍ଥାର ଭବିଷ୍ୟ ସୂଚନା ଦେଇଥିଲେ । ଅତି କମ୍ ସାନ୍ଦ୍ରତାରେ (ସାଧାରଣ ବାୟୁର ଏକ-ଶତ-ସହସ୍ରାଂଶ ସାନ୍ଦ୍ରତା) କୌଣସି ଏକ ଗ୍ୟାସକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଥଣ୍ଡା କରି ଏହି ଅବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଏ ।

୧୦. ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ମାପ ଓ ଏହାର ଏକକ (Important Measurements and Units):

ମାପ	ଏକକ	ପ୍ରତୀକ
ତାପମାତ୍ରା	କେଲଭିନ୍	K
ଦୂରତା	ମିଟର	m
ବସ୍ତୁତ୍ଵ	କିଲୋଗ୍ରାମ	kg
ଓଜନ	ନିଉଟନ	N
ଆୟତନ	ଘନ ମିଟର	m³
ସାନ୍ଦ୍ରତା	କିଗ୍ରା/ମି³	kg m⁻³
ଚାପ	ପାସକାଲ୍	Pa

ତାପମାତ୍ରା ରୂପାନ୍ତରଣ ସୂତ୍ର:

କେଲଭିନ୍ (K) = ସେଲସିୟସ୍ (°C) + 273.15

ସେଲସିୟସ୍ (°C) = କେଲଭିନ୍ (K) - 273.15

୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)

ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ପ୍ରଶ୍ନ (ପୃଷ୍ଠା ୬):

Q1. ନିମ୍ନୋକ୍ତ ମଧ୍ଯରୁ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ପଦାର୍ଥ ?

କାଠ, ବାୟୁ, ଗନ୍ଧ, ଘୃଣା, ବାଦାମ, ଭାବନା, ଥଣ୍ଡା, ଥଣ୍ଡା ପାନୀୟ, ଅତରର ବାସ୍ନା, ଚାପ, ସଲ୍‌ଫର, ତାପମାତ୍ରା, ଅଣ୍ଡା, ଶ୍ରଦ୍ଧା ।

ଉତ୍ତର:

ପଦାର୍ଥ ହେଉଛି ଯେକୌଣସି ବସ୍ତୁ ଯାହାର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଅଛି ଏବଂ ଯାହା କିଛି ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରେ । ଏହି ସଂଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ, ନିମ୍ନଲିଖିତଗୁଡ଼ିକ ପଦାର୍ଥ ଅଟନ୍ତି:

କାଠ: ଏହାର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଅଛି ଏବଂ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରେ ।

ବାୟୁ: ଏହାର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଅଛି ଏବଂ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରେ ।

ବାଦାମ: ଏହାର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଅଛି ଏବଂ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରେ ।

ଥଣ୍ଡା ପାନୀୟ: ଏହାର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଅଛି ଏବଂ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରେ ।

ଅଣ୍ଡା: ଏହାର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଅଛି ଏବଂ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରେ ।

ଗନ୍ଧ, ଘୃଣା, ଭାବନା, ଥଣ୍ଡା, ଅତରର ବାସ୍ନା, ଚାପ, ସଲ୍‌ଫର, ତାପମାତ୍ରା, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଇତ୍ୟାଦି ଭୌତିକ ଅନୁଭୂତି ବା ଅବସ୍ଥା ଅଟନ୍ତି, ଏମାନଙ୍କର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଏମାନେ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରନ୍ତି ନାହିଁ । ତେଣୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ପଦାର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି ।

Q2. କାରଣ ଦର୍ଶାଅ ।

ସିଝା ହୋଇଥିବା ଗରମ ଖାଦ୍ୟର ବାସ୍ନା ଦୂରରେ ଥାଇ ତୁମେ ଜାଣିପାରୁଥିବାବେଳେ ଥଣ୍ଡା ଖାଦ୍ୟର ବାସ୍ନା ଜାଣିବା ପାଇଁ ତୁମକୁ ଖାଦ୍ୟର ନିକଟକୁ କାହିଁକି ଯିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ ?

ଉତ୍ତର:

ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନେ ଅନବରତ ଗତିଶୀଳ ଏବଂ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ସେମାନଙ୍କର ଗତିଜ ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

ଗରମ ଖାଦ୍ୟର ତାପମାତ୍ରା ଅଧିକ ଥିବାରୁ, ଏହାର ବାସ୍ନା କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ଗତିଜ ଶକ୍ତି ଅଧିକ ଥାଏ । ଫଳରେ ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁରେ ଅତି ଶୀଘ୍ର ବିସରିତ ହୋଇ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଯାଏ । ତେଣୁ ଆମେ ଦୂରରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଗରମ ଖାଦ୍ୟର ବାସ୍ନା ଜାଣିପାରୁ ।

ଥଣ୍ଡା ଖାଦ୍ୟର ତାପମାତ୍ରା କମ୍ ଥିବାରୁ, ଏହାର ବାସ୍ନା କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ଗତିଜ ଶକ୍ତି କମ୍ ଥାଏ । ଫଳରେ ସେମାନେ ବାୟୁରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ବିସରିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଅଧିକ ଦୂରକୁ ବ୍ୟାପିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ତେଣୁ ଥଣ୍ଡା ଖାଦ୍ୟର ବାସ୍ନା ଜାଣିବା ପାଇଁ ତା’ର ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ ।

Q3. ଜଣେ ସନ୍ତରଣକାରୀ ନଈ ବା ପୋଖରୀରେ ପହଁରିଲାବେଳେ ଜଳକୁ କାଟି କାଟି ଭାଗ କରି ପହଁରି ଥାଏ । ଏହା ପଦାର୍ଥର କେଉଁ ଗୁଣକୁ ସୂଚାଉଅଛି ?

ଉତ୍ତର:

ଜଣେ ସନ୍ତରଣକାରୀ ନଈ ବା ପୋଖରୀରେ ପହଁରିଲାବେଳେ ଜଳକୁ କାଟି କାଟି ଭାଗ କରି ପହଁରିବା ପଦାର୍ଥର ନିମ୍ନଲିଖିତ ଗୁଣକୁ ସୂଚାଉଅଛି:

ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫାଙ୍କାସ୍ଥାନ ଅଛି: ଜଳର କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫାଙ୍କାସ୍ଥାନ ଥିବାରୁ ସନ୍ତରଣକାରୀ ସେହି ଫାଙ୍କା ଦେଇ ଗତି କରିପାରେ ।

ପଦାର୍ଥର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଦୁର୍ବଳ: ଜଳର କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କଠିନ ପଦାର୍ଥ ତୁଳନାରେ ଦୁର୍ବଳ । ତେଣୁ ସନ୍ତରଣକାରୀ ସହଜରେ ଏହି ଆକର୍ଷଣ ବଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଜଳକୁ ଭାଗ କରିପାରେ ।

Q4. ପଦାର୍ଥର କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ଲେଖ ।

ଉତ୍ତର:

ପଦାର୍ଥର କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା:

୧. ପଦାର୍ଥ କଣିକାକୁ ନେଇ ଗଠିତ: ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ର କଣିକାମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଠିତ ।

୨. କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫାଙ୍କାସ୍ଥାନ ଅଛି: ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନ ବା ଫାଙ୍କାସ୍ଥାନ ରହିଥାଏ । ଏହି ଫାଙ୍କାସ୍ଥାନ କଠିନରେ ସର୍ବନିମ୍ନ, ତରଳରେ ମଧ୍ୟମ ଏବଂ ଗ୍ୟାସୀୟରେ ସର୍ବାଧିକ ଥାଏ ।

୩. କଣିକାମାନେ ଅନବରତ ଗତିଶୀଳ: ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନେ ସର୍ବଦା ଗତିଶୀଳ ଅଟନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ଗତିଜ ଶକ୍ତି ଥାଏ । ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ ଏହି ଗତିଜ ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

୪. କଣିକାମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି: ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଆକର୍ଷଣ ବଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଏକାଠି କରି ରଖେ । ଏହି ଆକର୍ଷଣ ବଳ କଠିନରେ ସର୍ବାଧିକ, ତରଳରେ ମଧ୍ୟମ ଏବଂ ଗ୍ୟାସୀୟରେ ସର୍ବନିମ୍ନ ଥାଏ ।

───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ପ୍ରଶ୍ନ (ପୃଷ୍ଠା ୯):

Q1. କୌଣସି ବସ୍ତୁର ଏକକ ଆୟତନରେ ଥିବା ବସ୍ତୁତ୍ବକୁ ସେହି ବସ୍ତୁର ସାନ୍ଦ୍ରତା (density) କୁହାଯାଏ । (ସାନ୍ଦ୍ରତା = ବସ୍ତୁତ୍ଵ / ଆୟତନ) ନିମ୍ନଲିଖୂତଗୁଡ଼ିକୁ ସାନ୍ଦ୍ରତାର ବନ୍ଧିତ କ୍ରମରେ ସଜାଅ । ବାୟୁ, ଚିମିନିରୁ ନିର୍ଗତ ଧୂଆଁ, ମହୁ, ଜଳ, ଚକ୍, ତୁଳା ଏବଂ ଲୁହା ।

ଉତ୍ତର:

ସାନ୍ଦ୍ରତା (Density) = ବସ୍ତୁତ୍ଵ (Mass) / ଆୟତନ (Volume)

ସାନ୍ଦ୍ରତାର ବନ୍ଧିତ କ୍ରମ (ସାନରୁ ବଡ଼) ଅନୁଯାୟୀ ସଜାଇଲେ:

ବାୟୁ < ଚିମିନିରୁ ନିର୍ଗତ ଧୂଆଁ < ତୁଳା < ଜଳ < ମହୁ < ଚକ୍ < ଲୁହା ।

ବ୍ୟାଖ୍ୟା:

ବାୟୁ: ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାରୁ ଏହାର କଣିକାମାନେ ବହୁତ ଦୂରରେ ଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ସାନ୍ଦ୍ରତା ସର୍ବନିମ୍ନ ।

ଚିମିନିରୁ ନିର୍ଗତ ଧୂଆଁ: ଏହା ବାୟୁରେ ଥିବା କ୍ଷୁଦ୍ର କଠିନ କଣିକା ଏବଂ ଗ୍ୟାସର ମିଶ୍ରଣ । ବାୟୁ ଠାରୁ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅଧିକ ।

ତୁଳା: ଏହା କଠିନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ବହୁତ ଫାଙ୍କାସ୍ଥାନ ଥାଏ, ତେଣୁ ସାନ୍ଦ୍ରତା କମ୍ ।

ଜଳ: ତରଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାରୁ କଠିନ ତୁଳନାରେ ସାନ୍ଦ୍ରତା କମ୍ ।

ମହୁ: ଜଳ ଠାରୁ ଅଧିକ ସାନ୍ଦ୍ର ।

ଚକ୍: ଏକ କଠିନ ପଦାର୍ଥ, ତେଣୁ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଅଧିକ ।

ଲୁହା: ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ କଠିନ ପଦାର୍ଥ, ଏହାର କଣିକାମାନେ ଅତି ନିକଟତର ଭାବେ ସଜ୍ଜିତ ଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ସାନ୍ଦ୍ରତା ସର୍ବାଧିକ ।

Q2. (a) ପଦାର୍ଥର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସାରଣୀ କରି ସୂଚିତ କର ।

(b) ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ ପ୍ରଦାନ କର ।

ଦୃଢ଼ତା, ସଂପୀଡ଼୍ଯତା, ପ୍ରବହତା, ଗ୍ୟାସ ଟାଙ୍କିରେ ଗ୍ୟାସ ଭର୍ଜି ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଗତିଜ ଶକ୍ତି ଓ ସାନ୍ଦ୍ରତା ।

ଉତ୍ତର:

(a) ପଦାର୍ଥର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ:

ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ	କଠିନ ଅବସ୍ଥା (Solid)	ତରଳ ଅବସ୍ଥା (Liquid)	ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥା (Gaseous)
ଆକାର	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନାହିଁ	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନାହିଁ
ଆୟତନ	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ	ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନାହିଁ
ସଙ୍କୋଚନଶୀଳତା	ନଗଣ୍ୟ	ଅତି କମ୍	ଅଧିକ
ଦୃଢ଼ତା/ପ୍ରବହତା	ଦୃଢ଼	ପ୍ରବାହିତ	ପ୍ରବାହିତ
କଣିକା ବ୍ୟବସ୍ଥା	ଅତି ନିକଟତର, ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ	ନିକଟତର, ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ	ବହୁତ ଦୂରରେ, ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ
ଆକର୍ଷଣ ବଳ	ସର୍ବାଧିକ	ମଧ୍ୟମ	ସର୍ବନିମ୍ନ
ଗତିଜ ଶକ୍ତି	ସର୍ବନିମ୍ନ	ମଧ୍ୟମ	ସର୍ବାଧିକ
ବିସରଣ	ନଗଣ୍ୟ	ମଧ୍ୟମ	ଅଧିକ

(b) ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଟିପ୍ପଣୀ:

ଦୃଢ଼ତା (Rigidity): ପଦାର୍ଥର ସେହି ଗୁଣ ଯାହା ଯୋଗୁଁ ଏହା ବାହ୍ୟ ବଳ ପ୍ରୟୋଗରେ ନିଜ ଆକାରକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରେ । କଠିନ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଦୃଢ଼ ଅଟନ୍ତି ।

ସଂପୀଡ଼୍ଯତା (Compressibility): ପଦାର୍ଥର ସେହି ଗୁଣ ଯାହା ଯୋଗୁଁ ବାହ୍ୟ ଚାପ ପ୍ରୟୋଗରେ ଏହାର ଆୟତନ ହ୍ରାସ କରାଯାଇପାରେ । ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ସଙ୍କୋଚନଶୀଳ ।

ପ୍ରବହତା (Fluidity): ପଦାର୍ଥର ସେହି ଗୁଣ ଯାହା ଯୋଗୁଁ ଏହା ପ୍ରବାହିତ ହୋଇପାରେ । ତରଳ ଓ ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରବାହିତ ଅଟନ୍ତି ।

ଗ୍ୟାସ ଟାଙ୍କିରେ ଗ୍ୟାସ ଭର୍ଜି ହେବା ପ୍ରକ୍ରିୟା (Filling of a gas cylinder): ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ସଙ୍କୋଚନଶୀଳ ହୋଇଥିବାରୁ, ଅଧିକ ପରିମାଣର ଗ୍ୟାସକୁ ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କରି ଛୋଟ ଛୋଟ ଟାଙ୍କିରେ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଇପାରେ । ଏହାଦ୍ୱାରା ଗ୍ୟାସକୁ ସହଜରେ ପରିବହନ କରିହୁଏ ।

ଗତିଜ ଶକ୍ତି (Kinetic Energy): ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନଙ୍କର ଗତି ଯୋଗୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ଗତିଜ ଶକ୍ତି କୁହାଯାଏ । ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ କଣିକାମାନଙ୍କର ଗତିଜ ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

ସାନ୍ଦ୍ରତା (Density): କୌଣସି ବସ୍ତୁର ଏକକ ଆୟତନରେ ଥିବା ବସ୍ତୁତ୍ଵକୁ ସାନ୍ଦ୍ରତା କୁହାଯାଏ । ସାନ୍ଦ୍ରତା = ବସ୍ତୁତ୍ଵ / ଆୟତନ ।

Q3. କାରଣ ଦର୍ଶାଅ ।

(a) ଗ୍ୟାସକୁ ଏକ ଆଧାର ପାତ୍ରରେ ରଖିଲେ, ତାହା ସେହି ପାତ୍ରରେ ବ୍ୟାପିଯାଇ ପାତ୍ର ମଧ୍ଯସ୍ଥ ସ୍ଥାନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅଧୂକାର କରି ରହେ ।

(b) ଗୋଟିଏ କାଠ ନିର୍ମିତ ଟେବୁଲକୁ କଠିନ ପଦାର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

(d) କଠିନ ତୁଳନାରେ ତରଳ ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ ସାନ୍ଦ୍ରତା ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ, ମାତ୍ର ବରଫ ଜଳରେ ଭାସେ, କାହିଁକି ?

ଉତ୍ତର:

(a) ଗ୍ୟାସକୁ ଏକ ଆଧାର ପାତ୍ରରେ ରଖିଲେ, ତାହା ସେହି ପାତ୍ରରେ ବ୍ୟାପିଯାଇ ପାତ୍ର ମଧ୍ଯସ୍ଥ ସ୍ଥାନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅଧିକାର କରି ରହେ, କାରଣ:

ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଅତି କମ୍ ଥାଏ ।

ଗ୍ୟାସ କଣିକାମାନଙ୍କର ଗତିଜ ଶକ୍ତି ଅଧିକ ଥାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ଅନିୟମିତ ଭାବେ ଏଣେତେଣେ ଗତି କରନ୍ତି ।

ଗ୍ୟାସ କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫାଙ୍କାସ୍ଥାନ ଅଧିକ ଥାଏ ।

ଏହି କାରଣରୁ ଗ୍ୟାସର କଣିକାମାନେ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ଗତି କରି ପାତ୍ରର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟତନକୁ ଅଧିକାର କରନ୍ତି ।

(b) ଗୋଟିଏ କାଠ ନିର୍ମିତ ଟେବୁଲକୁ କଠିନ ପଦାର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ:

ଏହାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର, ଆୟତନ ଓ ପରିସୀମା ଅଛି ।

ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଏହାକୁ ସହଜରେ ସଙ୍କୁଚିତ କରିହୁଏ ନାହିଁ ।

ଏହାର କଣିକାମାନେ ଅତି ନିକଟତର ଭାବେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଅଧିକ ଥାଏ ।

ବାୟୁ ଏକ ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥ । ଏହାର କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫାଙ୍କାସ୍ଥାନ ଅଧିକ ଥାଏ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଅତି କମ୍ ଥାଏ । ତେଣୁ ଆମେ ସହଜରେ ବାୟୁ କଣିକାମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା କରି ହାତ ଗତିଶୀଳ କରାଇପାରୁ ।

କାଠପଟା ଏକ କଠିନ ପଦାର୍ଥ । ଏହାର କଣିକାମାନେ ଅତି ନିକଟତର ଭାବେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଧିକ ଥାଏ । ତେଣୁ ଏହାକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ଅଧିକ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼େ ।

(d) କଠିନ ତୁଳନାରେ ତରଳ ଅପେକ୍ଷାକୃତ କମ୍ ସାନ୍ଦ୍ରତା ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ, ମାତ୍ର ବରଫ ଜଳରେ ଭାସେ, କାରଣ:

ସାଧାରଣତଃ, କଠିନ ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନେ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ନିକଟତର ଭାବେ ସଜ୍ଜିତ ଥାନ୍ତି, ତେଣୁ କଠିନ ପଦାର୍ଥର ସାନ୍ଦ୍ରତା ତରଳ ପଦାର୍ଥ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ ।

କିନ୍ତୁ ବରଫ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହା ବ୍ୟତିକ୍ରମ । ବରଫ ହେଉଛି ଜଳର କଠିନ ଅବସ୍ଥା । ବରଫ ଗଠନ ସମୟରେ, ଜଳ କଣିକାମାନେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଢାଞ୍ଚାରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ ବହୁତ ଫାଙ୍କାସ୍ଥାନ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି । ଫଳରେ, ସମାନ ବସ୍ତୁତ୍ଵର ବରଫର ଆୟତନ ସମାନ ବସ୍ତୁତ୍ଵର ଜଳ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ହୁଏ ।

ସାନ୍ଦ୍ରତା = ବସ୍ତୁତ୍ଵ / ଆୟତନ ହୋଇଥିବାରୁ, ଅଧିକ ଆୟତନ ଯୋଗୁଁ ବରଫର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଜଳର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଠାରୁ କମ୍ ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ ବରଫ ଜଳରେ ଭାସେ ।

ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ପ୍ରଶ୍ନ (ପୃଷ୍ଠା ୧୨):

Q1. ନିମ୍ନୋକ୍ତ ତାପମାତ୍ରାକୁ ସେଲସିୟସ୍ ସ୍କେଲରେ ପରିଣତ କର ।

(a) 300K

(b) 573K

ଉତ୍ତର:

କେଲଭିନ୍ ତାପମାତ୍ରାକୁ ସେଲସିୟସ୍ ତାପମାତ୍ରାରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ସୂତ୍ର ହେଉଛି:

°C = K - 273.15

(a) 300K

°C = 300 - 273.15 = 26.85°C

ପ୍ରାୟତଃ 273 ନିଆଯାଏ, ତେଣୁ 300 - 273 = 27°C

(b) 573K

°C = 573 - 273.15 = 499.85°C

ପ୍ରାୟତଃ 273 ନିଆଯାଏ, ତେଣୁ 573 - 273 = 300°C

Q2. ନିମ୍ନୋକ୍ତ ତାପମାତ୍ରାରେ ଜଳର ଭୌତିକ ଅବସ୍ଥା କ’ଣ ହୁଏ ?

(a) 250°C

(b) 100°C

ଉତ୍ତର:

ଜଳର ଗଳନାଙ୍କ 0°C ଏବଂ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ 100°C ।

(a) 250°C: ଏହି ତାପମାତ୍ରା ଜଳର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ (100°C) ଠାରୁ ଅଧିକ । ତେଣୁ 250°C ରେ ଜଳ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ (ଜଳୀୟବାଷ୍ପ) ରହିବ ।

(b) 100°C: ଏହି ତାପମାତ୍ରା ଜଳର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ଅଟେ । ତେଣୁ 100°C ରେ ଜଳ ତରଳ ଓ ଗ୍ୟାସୀୟ ଉଭୟ ଅବସ୍ଥାରେ ସମତୁଲ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବ । ଏହି ତାପମାତ୍ରାରେ ଜଳ ଫୁଟିବା ଆରମ୍ଭ କରେ ଏବଂ ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ ହୁଏ ।

Q3. ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦାର୍ଥର ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନ ବେଳେ ତାପମାତ୍ରା କାହିଁକି ସ୍ଥିର ରହିଥାଏ ?

ଉତ୍ତର:

ପଦାର୍ଥର ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନ ବେଳେ ତାପମାତ୍ରା ସ୍ଥିର ରହିଥାଏ, କାରଣ ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ତାପଶକ୍ତି ପଦାର୍ଥର ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ନକରି ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏହି ତାପଶକ୍ତିକୁ ଗୁପ୍ତତାପ (Latent Heat) କୁହାଯାଏ ।

ଗଳନ ସମୟରେ: କଠିନ ପଦାର୍ଥକୁ ତା’ର ଗଳନାଙ୍କରେ ଗରମ କଲାବେଳେ, ପ୍ରଦତ୍ତ ତାପଶକ୍ତି କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆକର୍ଷଣ ବଳକୁ ଦୁର୍ବଳ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା କରିବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଫଳରେ ପଦାର୍ଥର ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ନହୋଇ ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ।

ବାଷ୍ପୀକରଣ ସମୟରେ: ତରଳ ପଦାର୍ଥକୁ ତା’ର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କରେ ଗରମ କଲାବେଳେ, ପ୍ରଦତ୍ତ ତାପଶକ୍ତି ତରଳ କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆକର୍ଷଣ ବଳକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପରିଣତ କରିବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏହି ତାପଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ନକରି ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସହାୟକ ହୁଏ ।

Q4. ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକରେ ତରଳୀକରଣ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରଣାଳୀ ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଅ ।

ଉତ୍ତର:

ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଗ୍ୟାସଗୁଡ଼ିକୁ ତରଳୀକରଣ କରିବା ପାଇଁ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରଣାଳୀ ଅବଲମ୍ବନ କରାଯାଏ:

୧. ଚାପ ବୃଦ୍ଧି (Increase in Pressure): ଗ୍ୟାସକୁ ଏକ ସିଲିଣ୍ଡରରେ ଭର୍ତ୍ତି କରି ପିଷ୍ଟନ ସାହାଯ୍ୟରେ ଅଧିକ ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ । ଏହାଦ୍ୱାରା ଗ୍ୟାସ କଣିକାମାନେ ପରସ୍ପରର ଅତି ନିକଟତର ହୁଅନ୍ତି ।

୨. ତାପମାତ୍ରା ହ୍ରାସ (Decrease in Temperature): ଚାପ ପ୍ରୟୋଗ ସହିତ ଗ୍ୟାସର ତାପମାତ୍ରାକୁ ହ୍ରାସ କରାଯାଏ । ତାପମାତ୍ରା ହ୍ରାସ ହେଲେ ଗ୍ୟାସ କଣିକାମାନଙ୍କର ଗତିଜ ଶକ୍ତି କମିଯାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ପରସ୍ପରର ଅଧିକ ନିକଟତର ହୁଅନ୍ତି ।

ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା (ଚାପ ବୃଦ୍ଧି ଓ ତାପମାତ୍ରା ହ୍ରାସ) ଏକାସାଙ୍ଗରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯିବା ଦ୍ୱାରା ଗ୍ୟାସ କଣିକାମାନେ ଏତେ ନିକଟତର ହୁଅନ୍ତି ଯେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ଗ୍ୟାସ ତରଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ।

ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ପ୍ରଶ୍ନ (ପୃଷ୍ଠା ୧୪):

Q1. ଏକ କୁଲ୍‌ର (cooler) କାହିଁକି ଶୁଷ୍କ ଗରମ ଦିନରେ ପରିପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଅଧୂକ ଭଲ ଭାବରେ ଥଣ୍ଡା କରିଥାଏ ?

ଉତ୍ତର:

ଏକ କୁଲ୍‌ର ବାଷ୍ପୀଭବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ଶୁଷ୍କ ଗରମ ଦିନରେ ବାୟୁରେ ଆର୍ଦ୍ରତା କମ୍ ଥାଏ ଏବଂ ତାପମାତ୍ରା ଅଧିକ ଥାଏ ।

କମ୍ ଆର୍ଦ୍ରତା: ବାୟୁରେ ଆର୍ଦ୍ରତା କମ୍ ଥିବାରୁ ଜଳର ବାଷ୍ପୀଭବନ ହାର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

ଅଧିକ ତାପମାତ୍ରା: ଅଧିକ ତାପମାତ୍ରା ମଧ୍ୟ ବାଷ୍ପୀଭବନ ହାରକୁ ବଢ଼ାଏ ।

ପବନବେଗ: କୁଲ୍‌ରର ପଙ୍ଖା ବାୟୁକୁ ଟାଣି ବାଷ୍ପୀଭବନ ହାରକୁ ବଢ଼ାଏ ।

ବାଷ୍ପୀଭବନ ଯୋଗୁଁ ଶୀତଳତା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ କୁଲ୍‌ରରେ ଥିବା ଜଳ ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହୁଏ, ଏହା ପରିପାର୍ଶ୍ଵରୁ ତାପଶକ୍ତି ଶୋଷଣ କରେ । ଫଳରେ ପରିପାର୍ଶ୍ଵ ଥଣ୍ଡା ହୋଇଥାଏ । ଶୁଷ୍କ ଗରମ ଦିନରେ ଏହି ସମସ୍ତ କାରକ ବାଷ୍ପୀଭବନକୁ ଅଧିକ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବାରୁ କୁଲ୍‌ର ଅଧିକ ଶୀତଳତା ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

Q2. ମାଟି ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଜଳ କାହିଁକି ଖରାଦିନେ ଥଣ୍ଡା ରୁହେ ?

ଉତ୍ତର:

ମାଟି ପାତ୍ରରେ ଅସଂଖ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ର ଛିଦ୍ର ଥାଏ ।

ଏହି ଛିଦ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦେଇ ପାତ୍ର ଭିତରେ ଥିବା ଜଳର କିଛି ଅଂଶ ପାତ୍ରର ବାହାର ପୃଷ୍ଠକୁ ଚାଲିଆସେ ।

ବାହାର ପୃଷ୍ଠରେ ଥିବା ଏହି ଜଳ ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହୁଏ ।

ବାଷ୍ପୀଭବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ତାପଶକ୍ତି ଜଳ ପାତ୍ର ଭିତରେ ଥିବା ଜଳରୁ ଶୋଷଣ କରେ ।

ଫଳରେ ପାତ୍ର ଭିତରେ ଥିବା ଜଳ ଥଣ୍ଡା ରୁହେ । ଏହି କାରଣରୁ ମାଟି ପାତ୍ରରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଜଳ ଖରାଦିନେ ଥଣ୍ଡା ରୁହେ ।

Q3. ହାତ ପାପୁଲିରେ କିଛି ଏସିଟୋନ୍ ବା ପେଟ୍ରୋଲ ବା ସୁଗନ୍ଧି (perfume) ରଖୁଲେ କାହିଁକି ଆମେ ଥଣ୍ଡା ଅନୁଭବ କରୁ ?

ଉତ୍ତର:

ଏସିଟୋନ୍, ପେଟ୍ରୋଲ ବା ସୁଗନ୍ଧି (perfume) ହେଉଛନ୍ତି ଉଦ୍‌ବାୟୀ (volatile) ତରଳ ପଦାର୍ଥ । ଏମାନଙ୍କର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ଅତି କମ୍ ଥାଏ ।

ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଏହି ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ହାତ ପାପୁଲିରେ ରଖୁ, ସେମାନେ ଅତି ଶୀଘ୍ର ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ।

ବାଷ୍ପୀଭବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଗୁପ୍ତତାପ ଏହି ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଆମ ହାତ ପାପୁଲିରୁ ଏବଂ ପରିପାର୍ଶ୍ଵରୁ ଶୋଷଣ କରନ୍ତି ।

ତାପଶକ୍ତି ହରାଇବା ଯୋଗୁଁ ଆମ ହାତ ପାପୁଲି ଥଣ୍ଡା ଅନୁଭବ କରେ ।

Q4. ଆମେ କାହିଁକି ଗରମ ଚା ବା ଗରମ କ୍ଷୀରକୁ କପୂରୁ ପ୍ଲେଟରେ ଢାଳି ପିଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁ ?

ଉତ୍ତର:

ଗରମ ଚା ବା ଗରମ କ୍ଷୀରକୁ କପୂରୁ ପ୍ଲେଟରେ ଢାଳି ପିଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁ, କାରଣ:

ପ୍ଲେଟର ପୃଷ୍ଠତଳ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ କପ୍ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଥାଏ ।

ବାଷ୍ପୀଭବନ ଏକ ପୃଷ୍ଠଭିତ୍ତିକ ପରିଘଟଣା ଏବଂ ପୃଷ୍ଠତଳ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ବାଷ୍ପୀଭବନର ହାର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

ଅଧିକ ବାଷ୍ପୀଭବନ ଯୋଗୁଁ ଅଧିକ ଶୀତଳତା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ଚା ବା କ୍ଷୀର ଶୀଘ୍ର ଥଣ୍ଡା ହୋଇଯାଏ । ଫଳରେ ଆମେ ଏହାକୁ ଶୀଘ୍ର ପିଇପାରୁ ।

Q5. ଖରା ଦିନେ ଆମେ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ ?

ଉତ୍ତର:

ଖରା ଦିନେ ଆମେ ସୂତା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବା ଉଚିତ । କାରଣ:

ସୂତା ପୋଷାକ ଜଳର ଏକ ଭଲ ଅବଶୋଷକ । ଖରା ଦିନେ ଆମ ଶରୀରରୁ ବାହାରୁଥିବା ଝାଳକୁ ଏହା ଭଲ ଭାବରେ ଶୋଷଣ କରିଥାଏ ।

ଶୋଷିତ ଝାଳ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ଶୀଘ୍ର ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହୁଏ ।

ବାଷ୍ପୀଭବନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ତାପଶକ୍ତି ଶରୀରରୁ ଶୋଷଣ ହୁଏ ।

ଫଳରେ ଶରୀର ଥଣ୍ଡା ଓ ଆରାମଦାୟକ ଅନୁଭବ କରେ ।

ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନବଳୀ (ପୃଷ୍ଠା ୧୬-୧୭):

Q1. ନିମ୍ନୋକ୍ତ ତାପମାତ୍ରାକୁ ସେଲ୍‌ସିୟସ୍ ସ୍କେଲରେ ପରିଣତ କର ।

(a) 300K

(b) 470 K

ଉତ୍ତର:

କେଲଭିନ୍ ତାପମାତ୍ରାକୁ ସେଲସିୟସ୍ ତାପମାତ୍ରାରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ସୂତ୍ର ହେଉଛି:

°C = K - 273.15

(a) 300K

°C = 300 - 273.15 = 26.85°C

(ପ୍ରାୟତଃ 273 ନିଆଯାଏ, ତେଣୁ 300 - 273 = 27°C)

(b) 470 K

°C = 470 - 273.15 = 196.85°C

(ପ୍ରାୟତଃ 273 ନିଆଯାଏ, ତେଣୁ 470 - 273 = 197°C)

°C = 237 - 273.15 = -36.15°C

(ପ୍ରାୟତଃ 273 ନିଆଯାଏ, ତେଣୁ 237 - 273 = -36°C)

Q2. ନିମ୍ନୋକ୍ତ ତାପମାତ୍ରାକୁ କେଲଭିନ୍ ସ୍କେଲରେ ପରିଣତ କର ।

(a) 27°C

(b) 100°C

(d) 0°C

(e) -20°C

ଉତ୍ତର:

ସେଲସିୟସ୍ ତାପମାତ୍ରାକୁ କେଲଭିନ୍ ତାପମାତ୍ରାରେ ପରିଣତ କରିବା ପାଇଁ ସୂତ୍ର ହେଉଛି:

K = °C + 273.15

(a) 27°C

K = 27 + 273.15 = 300.15 K

(ପ୍ରାୟତଃ 273 ନିଆଯାଏ, ତେଣୁ 27 + 273 = 300 K)

(b) 100°C

K = 100 + 273.15 = 373.15 K

(ପ୍ରାୟତଃ 273 ନିଆଯାଏ, ତେଣୁ 100 + 273 = 373 K)

K = 273 + 273.15 = 546.15 K

(ପ୍ରାୟତଃ 273 ନିଆଯାଏ, ତେଣୁ 273 + 273 = 546 K)

(d) 0°C

K = 0 + 273.15 = 273.15 K

(ପ୍ରାୟତଃ 273 ନିଆଯାଏ, ତେଣୁ 0 + 273 = 273 K)

(e) -20°C

K = -20 + 273.15 = 253.15 K

(ପ୍ରାୟତଃ 273 ନିଆଯାଏ, ତେଣୁ -20 + 273 = 253 K)

Q3. କାରଣ ଦର୍ଶାଅ ।

(a) ଗନ୍ଧକର୍ପୂର ଗୁଲିଗୁଡ଼ିକ କିଛିଦିନ ପରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ ।

(b) ଆମେ ଅତର ଶିଶିଠାରୁ ଅନେକ ଦୂରତାରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଅତରର ବାସ୍ନା ଅନୁଭବ କରିପାରୁ ।

ଉତ୍ତର:

(a) ଗନ୍ଧକର୍ପୂର ଗୁଲିଗୁଡ଼ିକ କିଛିଦିନ ପରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, କାରଣ:

ଗନ୍ଧକର୍ପୂର (Naphthalene) ଏକ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନଶୀଳ (sublimable) ପଦାର୍ଥ ।

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କଠିନ ପଦାର୍ଥ ତରଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ନ ଯାଇ ସିଧାସଳଖ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ।

ତେଣୁ ଗନ୍ଧକର୍ପୂର ଗୁଲିଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁମଣ୍ଡଳର ତାପମାତ୍ରାରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ବାଷ୍ପରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ ।

(b) ଆମେ ଅତର ଶିଶିଠାରୁ ଅନେକ ଦୂରତାରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଅତରର ବାସ୍ନା ଅନୁଭବ କରିପାରୁ, କାରଣ:

ଅତର (Perfume) ଏକ ଉଦ୍‌ବାୟୀ (volatile) ତରଳ ପଦାର୍ଥ । ଏହାର କଣିକାମାନେ ଅତି ଶୀଘ୍ର ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହୋଇ ଗ୍ୟାସୀୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସନ୍ତି ।

ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନଙ୍କର ଗତିଜ ଶକ୍ତି ଅଧିକ ଥାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ଅତି ଶୀଘ୍ର ବାୟୁ କଣିକାମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ବିସରିତ ହୁଅନ୍ତି ।

ଏହି ବିସରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଅତରର ବାସ୍ନା କଣିକାମାନେ ବାୟୁରେ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଯାନ୍ତି । ତେଣୁ ଆମେ ଅତର ଶିଶିଠାରୁ ଅନେକ ଦୂରତାରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଅତରର ବାସ୍ନା ଅନୁଭବ କରିପାରୁ ।

Q4. ନିମ୍ନୋକ୍ତ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନଙ୍କ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆକର୍ଷଣ ବଳର ପରିମାଣକୁ ଆଧାର କରି ସାନରୁ ବଡ଼ କ୍ରମରେ ଲେଖ ।

ଜଳ, ଚିନି, ଅକ୍‌ସିଜେନ

ଉତ୍ତର:

ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆକର୍ଷଣ ବଳ ସେମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ।

ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ସର୍ବନିମ୍ନ ।

ତରଳ ପଦାର୍ଥରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ମଧ୍ୟମ ।

କଠିନ ପଦାର୍ଥରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ସର୍ବାଧିକ ।

ଦିଆଯାଇଥିବା ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଅବସ୍ଥା:

ଅକ୍‌ସିଜେନ (Oxygen) - ଗ୍ୟାସୀୟ

ଜଳ (Water) - ତରଳ

ଚିନି (Sugar) - କଠିନ

ତେଣୁ, ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆକର୍ଷଣ ବଳର ସାନରୁ ବଡ଼ କ୍ରମ ହେଉଛି:

ଅକ୍‌ସିଜେନ < ଜଳ < ଚିନି

Q5. ଜଳର ଭୌତିକ ଅବସ୍ଥା ନିମ୍ନୋକ୍ତ ତାପମାତ୍ରାରେ କ’ଣ ହେବ ?

(a) 25°C

(b) 0°C

ଉତ୍ତର:

ଜଳର ଗଳନାଙ୍କ 0°C ଏବଂ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ 100°C (ବା 373K) ।

(a) 25°C: ଏହି ତାପମାତ୍ରା 0°C ରୁ 100°C ମଧ୍ୟରେ ଥିବାରୁ ଜଳ ତରଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବ ।

(b) 0°C: ଏହି ତାପମାତ୍ରା ଜଳର ଗଳନାଙ୍କ ଅଟେ । ତେଣୁ 0°C ରେ ଜଳ କଠିନ (ବରଫ) ଓ ତରଳ (ଜଳ) ଉଭୟ ଅବସ୍ଥାରେ ସମତୁଲ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବ ।

(c) 373K: 373K ହେଉଛି 100°C (କାରଣ 373 - 273 = 100) । ଏହି ତାପମାତ୍ରା ଜଳର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ଅଟେ । ତେଣୁ 373K ରେ ଜଳ ତରଳ (ଜଳ) ଓ ଗ୍ୟାସୀୟ (ଜଳୀୟବାଷ୍ପ) ଉଭୟ ଅବସ୍ଥାରେ ସମତୁଲ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବ ।

Q6. ନିମ୍ନ ପ୍ରଦତ୍ତ ଉକ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ / ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝାଇବା ନିମନ୍ତେ ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ କାରଣ ପ୍ରଦାନ କର ।

(a) ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ଜଳ ତରଳ ଅଟେ ।

(b) ଏକ ଲୁହା ଆଲମାରୀ ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ କଠିନ ଅଟେ ।

ଉତ୍ତର:

(a) ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ଜଳ ତରଳ ଅଟେ, କାରଣ:

୧. ଜଳର ଗଳନାଙ୍କ 0°C ଏବଂ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ 100°C । ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରା (ପ୍ରାୟ 25°C) ଏହି ଦୁଇ ତାପମାତ୍ରା ମଧ୍ୟରେ ଥିବାରୁ ଜଳ ତରଳ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ ।

୨. ତରଳ ପଦାର୍ଥର କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ କଠିନ ପଦାର୍ଥ ତୁଳନାରେ କମ୍ ଥାଏ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ଗତି କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଏ । ତେଣୁ ଜଳର କଣିକାମାନେ ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇପାରନ୍ତି ।

(b) ଏକ ଲୁହା ଆଲମାରୀ ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ କଠିନ ଅଟେ, କାରଣ:

୧. ଲୁହା ଏକ କଠିନ ପଦାର୍ଥ । ଏହାର ଗଳନାଙ୍କ ଅତି ଉଚ୍ଚ (ପ୍ରାୟ 1538°C) । ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରା ଏହାର ଗଳନାଙ୍କ ଠାରୁ ବହୁତ କମ୍ ଥିବାରୁ ଲୁହା କଠିନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ ।

୨. ଲୁହାର କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକର୍ଷଣ ବଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଧିକ ଥାଏ । ଏହି ଆକର୍ଷଣ ବଳ କଣିକାମାନଙ୍କୁ ଅତି ନିକଟତର ଭାବେ ବାନ୍ଧି ରଖେ, ଫଳରେ ଏହାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆକାର ଓ ଆୟତନ ଥାଏ ଏବଂ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ଅଟେ ।

Q7. ବରଫ ଓ ଜଳ ଉଭୟ 273K ତାପମାତ୍ରାରେ ଅଛନ୍ତି । କିଏ ଅଧୂକ ଥଣ୍ଡା ଜଣାପଡ଼ିବ ? କାହିଁକି ?

ଉତ୍ତର:

273K (0°C) ତାପମାତ୍ରାରେ ଥିବା ବରଫ ଅପେକ୍ଷା 273K (0°C) ତାପମାତ୍ରାରେ ଥିବା ଜଳ ଅଧିକ ଥଣ୍ଡା ଜଣାପଡ଼ିବ ।

କାରଣ:

ବରଫ 273K ତାପମାତ୍ରାରେ କଠିନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ ।

ଜଳ 273K ତାପମାତ୍ରାରେ ତରଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ ।

ବରଫ ତରଳି ଜଳରେ ପରିଣତ ହେବା ସମୟରେ, ଏହା ପରିପାର୍ଶ୍ଵରୁ ଗଳନର ଗୁପ୍ତତାପ (latent heat of fusion) ଶୋଷଣ କରେ ।

ତେଣୁ, 273K ତାପମାତ୍ରାରେ ଥିବା ଜଳରେ 273K ତାପମାତ୍ରାରେ ଥିବା ବରଫ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ତାପଶକ୍ତି (ଗଳନର ଗୁପ୍ତତାପ) ରହିଥାଏ ।

ଏହି କାରଣରୁ, 273K ତାପମାତ୍ରାରେ ଥିବା ବରଫ 273K ତାପମାତ୍ରାରେ ଥିବା ଜଳ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଶୀତଳତା ସୃଷ୍ଟି କରେ । ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ, 273K ତାପମାତ୍ରାରେ ଥିବା ଜଳ 273K ତାପମାତ୍ରାରେ ଥିବା ବରଫ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଥଣ୍ଡା ଜଣାପଡ଼ିବ ।

Q8. କିଏ ଆମ ଶରୀରରେ ଅଧୂକ ଦହନ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଫୁଟୁଥିବା ଜଳ ନା ବାମ୍ଫ ?

ଉତ୍ତର:

100°C (373K) ତାପମାତ୍ରାରେ ଥିବା ଫୁଟୁଥିବା ଜଳ ଅପେକ୍ଷା 100°C (373K) ତାପମାତ୍ରାରେ ଥିବା ବାମ୍ଫ ଆମ ଶରୀରରେ ଅଧିକ ଦହନ (burn) ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

କାରଣ:

100°C ତାପମାତ୍ରାରେ ଥିବା ବାମ୍ଫରେ 100°C ତାପମାତ୍ରାରେ ଥିବା ଫୁଟୁଥିବା ଜଳ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ତାପଶକ୍ତି ରହିଥାଏ ।

ବାମ୍ଫରେ ବାଷ୍ପୀଭବନର ଗୁପ୍ତତାପ (latent heat of vaporisation) ରୂପରେ ଅତିରିକ୍ତ ତାପଶକ୍ତି ସଂଗୃହିତ ହୋଇ ରହିଥାଏ ।

ଯେତେବେଳେ ବାମ୍ଫ ଆମ ଶରୀର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସେ, ଏହା ସଂଘନିତ ହୋଇ ଜଳରେ ପରିଣତ ହୁଏ ଏବଂ ଏହି ଗୁପ୍ତତାପକୁ ଶରୀରକୁ ମୁକ୍ତ କରେ । ଏହି ଅତିରିକ୍ତ ତାପଶକ୍ତି ଯୋଗୁଁ ବାମ୍ଫ ଫୁଟୁଥିବା ଜଳ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଦହନ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

Q9. ନିମ୍ନ ଚିତ୍ରରେ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ଅବସ୍ଥାରେ ପରିବର୍ତନକୁ ଦେଖ୍ A, B, C, D, E ଓ Fର ନାମକରଣ କର ।

(ଚିତ୍ରରେ ଦର୍ଶାଯାଇଥିବା ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ)

କଠିନ → ତରଳ (A)

ତରଳ → ଗ୍ୟାସୀୟ (B)

ଗ୍ୟାସୀୟ → ତରଳ (C)

ତରଳ → କଠିନ (D)

କଠିନ → ଗ୍ୟାସୀୟ (E)

ଗ୍ୟାସୀୟ → କଠିନ (F)

ଉତ୍ତର:

A: ଗଳନ (Fusion) ବା ତରଳନ (Melting)

B: ବାଷ୍ପୀକରଣ (Vaporisation) ବା ଫୁଟିବା (Boiling)

C: ସଂଘନନ (Condensation)

D: ଘନୀକରଣ (Solidification)

E: ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ (Sublimation)

F: ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ (Sublimation) ବା ଅବକ୍ଷେପଣ (Deposition)

୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)

ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ:

୧. ମୂଳ ଧାରଣା ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ: ପଦାର୍ଥର ସଂଜ୍ଞା, ଏହାର କଣିକାମାନଙ୍କର ଗୁଣଧର୍ମ (ଫାଙ୍କାସ୍ଥାନ, ଗତିଶୀଳତା, ଆକର୍ଷଣ ବଳ) ଏବଂ ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ଅବସ୍ଥାର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତୁ ।

୨. ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ରଖନ୍ତୁ: ଗଳନ, ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ, ଘନୀକରଣ, ସଂଘନନ, ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରକ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକର ସଂଜ୍ଞା ଓ ଉଦାହରଣ ସହିତ ମନେ ରଖନ୍ତୁ ।

୩. ଗୁପ୍ତତାପ ଧାରଣାକୁ ବୁଝନ୍ତୁ: ଗଳନର ଗୁପ୍ତତାପ ଓ ବାଷ୍ପୀଭବନର ଗୁପ୍ତତାପର ସଂଜ୍ଞା ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରଭାବ (ଯଥା: ବରଫ ଓ ଜଳ 0°C ରେ, ଫୁଟୁଥିବା ଜଳ ଓ ବାମ୍ଫ 100°C ରେ) ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଧାରଣା ରଖନ୍ତୁ ।

୪. ବାଷ୍ପୀଭବନ ଓ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମୁଖ୍ୟ ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ (ତାପମାତ୍ରା, ସ୍ଥାନ, ବେଗ ଇତ୍ୟାଦି) ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝନ୍ତୁ ।

୫. ବାଷ୍ପୀଭବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା କାରକ: ପୃଷ୍ଠତଳ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ, ତାପମାତ୍ରା, ଆର୍ଦ୍ରତା ଓ ପବନବେଗ କିପରି ବାଷ୍ପୀଭବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରନ୍ତି, ତାହା ଉଦାହରଣ ସହିତ ବୁଝନ୍ତୁ ।

୬. ତାପମାତ୍ରା ରୂପାନ୍ତରଣ: ସେଲସିୟସ୍ ଓ କେଲଭିନ୍ ସ୍କେଲ୍ ମଧ୍ୟରେ ରୂପାନ୍ତରଣ ସୂତ୍ର (K = °C + 273.15) କୁ ମନେ ରଖନ୍ତୁ ଏବଂ ଏହାକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରି ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ।

୭. କାରଣ ଦର୍ଶାଅ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତୁ: ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରୁ ଅନେକ କାରଣ ଦର୍ଶାଅ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରକୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ତଥ୍ୟ ସହିତ ବୁଝାଇ ଲେଖିବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ।

୮. ଚିତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ: ପଦାର୍ଥର ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନ ଚିତ୍ର (ପୃଷ୍ଠା ୧୭) ଏବଂ କଣିକାମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଚିତ୍ର (ପୃଷ୍ଠା ୮) କୁ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ ।

ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Common Pitfalls):

୧. ପଦାର୍ଥ ଓ ଅଣ-ପଦାର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ: ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନେ ଅନେକ ସମୟରେ ଭାବନା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଗନ୍ଧ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ପଦାର୍ଥ ଭାବନ୍ତି । ମନେରଖନ୍ତୁ, ଯାହାର ବସ୍ତୁତ୍ଵ ଓ ଆୟତନ ଅଛି, ତାହା ହିଁ ପଦାର୍ଥ ।

୨. ଗୁପ୍ତତାପର ଧାରଣାକୁ ନ ବୁଝିବା: ଅନେକ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ଅବସ୍ଥା ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ ତାପମାତ୍ରା ସ୍ଥିର ରହିବାର କାରଣ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଗୁପ୍ତତାପ ତାପମାତ୍ରା ବଢ଼ାଏ ନାହିଁ, ବରଂ କଣିକାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବନ୍ଧନକୁ ଭାଙ୍ଗିବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

୩. ବାଷ୍ପୀଭବନ ଓ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କକୁ ଏକା ଭାବିବା: ବାଷ୍ପୀଭବନ ଯେକୌଣସି ତାପମାତ୍ରାରେ (ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ତଳେ) କେବଳ ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାପମାତ୍ରାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତରଳରେ ହୁଏ । ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ ।

୪. ତାପମାତ୍ରା ରୂପାନ୍ତରଣରେ ଭୁଲ୍: K = °C + 273.15 ସୂତ୍ରରେ 273.15 ବଦଳରେ କେବଳ 273 ବ୍ୟବହାର କରିବା । ଯଦିଓ ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଗ୍ରହଣୀୟ, ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ପାଇଁ 273.15 ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ।

୫. ବରଫ ଜଳରେ ଭାସିବାର କାରଣ: ବରଫର ସାନ୍ଦ୍ରତା ଜଳ ଠାରୁ କମ୍ ଥିବାରୁ ଏହା ଭାସେ । ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ବରଫର ଫାଙ୍କାଯୁକ୍ତ ସଂରଚନା, ଯାହାକୁ ଅନେକ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ଭୁଲ୍ ବୁଝନ୍ତି ।

୬. ଗ୍ୟାସୀୟ ପଦାର୍ଥର ଚାପ: ଗ୍ୟାସୀୟ ଅଣୁମାନଙ୍କର ପାତ୍ର କାନ୍ଥରେ ବାଡ଼େଇ ହେବା ଯୋଗୁଁ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏହି ଧାରଣାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ ।

(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)

🤖 Have a Doubt in this Chapter?

Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App