ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 PhySci Ch02 Aama Charipakhare Thiba Padartha Bisuddha Ki (ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ପଦାର୍ଥ ବିଶୁଦ୍ଧ କି?)

BSE ODISHA CLASS 9 • UTKAL MASTER STROKE

ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ

ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Physical Science

୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)

୧.୧ ଅଧ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ (Core Objectives):

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଆମ ଚାରିପାଖରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥର ଶୁଦ୍ଧତା ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକର ଗଠନ ପ୍ରଣାଳୀ ବିଷୟରେ ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରିବା। ବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ମତ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ 'ବିଶୁଦ୍ଧ' ଏବଂ 'ମିଶ୍ରଣ' ଶବ୍ଦର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମିଶ୍ରଣ (ସମଜାତୀୟ ଓ ଅସମଜାତୀୟ), ଦ୍ରବଣ, ସସପେନସନ୍ ଏବଂ କଲଏଡ୍ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଏହା ବ୍ୟତୀତ ମିଶ୍ରଣରୁ ଏହାର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ କରିବାର ବିଭିନ୍ନ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପଦ୍ଧତି ଏବଂ ପଦାର୍ଥର ଭୌତିକ ଓ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ପର୍କରେ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଅବଗତ କରାଇବା।

୧.୨ କାର୍ଯ୍ୟାତ୍ମକ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Mind Map):

ପଦାର୍ଥ (Matter)

│

├─ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ (Pure Substances)

│ ├─ ମୌଳିକ (Elements) - ଉଦାହରଣ: ଲୁହା, ଅକ୍ସିଜେନ୍, ସୋଡ଼ିୟମ୍

│ └─ ଯୌଗିକ (Compounds) - ଉଦାହରଣ: ଜଳ (H₂O), କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (CO₂)

│

└─ ମିଶ୍ରଣ (Mixtures)

├─ ସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ (Homogeneous) - ଉଦାହରଣ: ଚିନି ପାଣି, ବାୟୁ, ସୋଡ଼ାପାଣି

│ └─ ପ୍ରକୃତ ଦ୍ରବଣ (True Solution)

│

└─ ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ (Heterogeneous) - ଉଦାହରଣ: ବାଲି ଓ ଲୁହାଗୁଣ୍ଡ, ମାଟି

├─ ସସପେନସନ୍ (Suspension) - ଉଦାହରଣ: ଚକ୍ ଗୁଣ୍ଡ ଓ ଜଳର ମିଶ୍ରଣ

└─ କଲଏଡ୍ (Colloid) - ଉଦାହରଣ: କ୍ଷୀର, ରକ୍ତ, କୁହୁଡ଼ି

୧.୩ ପୃଥକୀକରଣ ପ୍ରଣାଳୀ ସମୂହ (Separation Techniques):

ବାଷ୍ପୀଭବନ (Evaporation) -> ଅନୁଦ୍‌ବାୟୀ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଉଦ୍‌ବାୟୀ ଦ୍ରାବକରୁ ଅଲଗା କରିବା।

କେନ୍ଦ୍ରାପସାରଣ (Centrifugation) -> ସାନ୍ଦ୍ରତା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଆଧାରରେ କଣିକା ପୃଥକୀକରଣ (ଉଦାହରଣ: କ୍ଷୀରରୁ ସର)।

ପୃଥକକାରୀ ଫନେଲ୍ (Separating Funnel) -> ଅମିଶ୍ରଣୀୟ ତରଳ ପଦାର୍ଥର ପୃଥକୀକରଣ (ଉଦାହରଣ: ତେଲ ଓ ଜଳ)।

ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ (Sublimation) -> ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତୀ ପଦାର୍ଥକୁ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥରୁ ଅଲଗା କରିବା (ଉଦାହରଣ: କପୂର ଓ ଲୁଣ)।

କ୍ରୋମାଟୋଗ୍ରାଫି (Chromatography) -> ଏକା ପ୍ରକାର ଦ୍ରାବକରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗୀନ ଉପାଦାନର ପୃଥକୀକରଣ।

ପାତନ ଓ ଆଂଶିକ ପାତନ (Distillation & Fractional Distillation) -> ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଥିବା ମିଶ୍ରଣୀୟ ତରଳର ପୃଥକୀକରଣ।

ସ୍ଫଟିକୀକରଣ (Crystallisation) -> ଦ୍ରବଣରୁ ବିଶୁଦ୍ଧ କଠିନ ପଦାର୍ଥ ସ୍ଫଟିକ ଆକାରରେ ପାଇବା।

୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)

୨.୧ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ ଓ ମିଶ୍ରଣ (Pure Substances and Mixtures):

ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ: ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥର ଅର୍ଥ ହେଉଛି କୌଣସି ଅପମିଶ୍ରଣ ନଥିବା ଜିନିଷ। ମାତ୍ର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ, ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ କେବଳ ଏକ ପ୍ରକାରର କଣିକା (ପରମାଣୁ ବା ଅଣୁ) ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏବଂ ଯାହାର ସମସ୍ତ କଣିକାର ରାସାୟନିକ ପ୍ରକୃତି ସମାନ, ତାହାକୁ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ସୁନା, ଜଳ, ସୋଡ଼ିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍।

ମିଶ୍ରଣ: ଏକାଧିକ ପ୍ରକାରର ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁପାତ ନଥାଇ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ ତାହାକୁ ମିଶ୍ରଣ କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ବାୟୁ, ସମୁଦ୍ର ଜଳ, ମାଟି।

୨.୨ ଦ୍ରବଣ (Solution):

ଦ୍ରବଣ ହେଉଛି ଦୁଇ ବା ତତୋଧିକ ପଦାର୍ଥର ଏକ ସମଜାତୀୟ (Homogeneous) ମିଶ୍ରଣ।

ଦ୍ରାବକ (Solvent): ଦ୍ରବଣରେ ଯେଉଁ ଉପାଦାନଟି ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଥାଏ ଏବଂ ଯାହା ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରାଏ, ତାହାକୁ ଦ୍ରାବକ କୁହାଯାଏ।

ଦ୍ରବ୍ୟ (Solute): ଦ୍ରବଣରେ ଯେଉଁ ଉପାଦାନଟି କମ୍ ପରିମାଣରେ ଥାଏ ଏବଂ ଯାହା ଦ୍ରାବକରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଦ୍ରବ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ: ଚିନି ପାଣି ଦ୍ରବଣରେ ଜଳ ହେଉଛି 'ଦ୍ରାବକ' ଏବଂ ଚିନି ହେଉଛି 'ଦ୍ରବ୍ୟ'।

୨.୩ ଦ୍ରବଣର ଗାଢ଼ତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Formulas for Concentration of Solution):

(କ) ବସ୍ତୁତ୍ୱ-ବସ୍ତୁତ୍ୱ ଶତକଡ଼ା ଅନୁପାତ (Mass by Mass Percentage of a Solution):

ଦ୍ରବଣର ଗାଢ଼ତା = (ଦ୍ରବ୍ୟର ବସ୍ତୁତ୍ୱ / ଦ୍ରବଣର ବସ୍ତୁତ୍ୱ) × ୧୦୦

ଯେଉଁଠାରେ, ଦ୍ରବଣର ବସ୍ତୁତ୍ୱ = ଦ୍ରବ୍ୟର ବସ୍ତୁତ୍ୱ + ଦ୍ରାବକର ବସ୍ତୁତ୍ୱ

(ଖ) ବସ୍ତୁତ୍ୱ-ଆୟତନ ଶତକଡ଼ା ଅନୁପାତ (Mass by Volume Percentage of a Solution):

ଦ୍ରବଣର ଗାଢ଼ତା = (ଦ୍ରବ୍ୟର ବସ୍ତୁତ୍ୱ / ଦ୍ରବଣର ଆୟତନ) × ୧୦୦

୨.୪ ସସପେନସନ୍ ଓ କଲଏଡ୍ (Suspension and Colloid):

ସସପେନସନ୍: ଏହା ଏକ ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ, ଯେଉଁଥିରେ ଦ୍ରବ୍ୟର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ରାବକରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ନହୋଇ ସମଗ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଭାସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକୁ ଖାଲି ଆଖିରେ ଦେଖିହୁଏ। ଏହା ଅସ୍ଥିର (Unstable) ଅଟେ।

କଲଏଡ୍: ଏହା ଦେଖିବାକୁ ସମଜାତୀୟ ମନେହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଏକ ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ। ଏହାର କଣିକାର ଆକାର ପ୍ରକୃତ ଦ୍ରବଣଠାରୁ ବଡ଼ କିନ୍ତୁ ସସପେନସନ୍‌ଠାରୁ ଛୋଟ (୧ nm ରୁ ୧୦୦୦ nm)। ଏହା ସ୍ଥିର (Stable) ଅଟେ ଏବଂ ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ (Tyndall Effect) ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ।

୨.୫ ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ (Tyndall Effect):

କଲଏଡ୍ କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ଆକାର ଛୋଟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ମଧ୍ୟ ଦେଇ ଗତି କରୁଥିବା ଆଲୋକ ରଶ୍ମିକୁ ସହଜରେ ବିଚ୍ଛୁରିତ (Scatter) କରିପାରନ୍ତି। ଆଲୋକ ରଶ୍ମିର ଏହିପରି ବିଚ୍ଛୁରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ 'ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ' କୁହାଯାଏ। ଉଦାହରଣ: ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲର ଗଛଲତା ମଧ୍ୟ ଦେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଗତି କଲାବେଳେ କୁହୁଡ଼ିରେ ଥିବା ଜଳକଣା ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକର ବିଚ୍ଛୁରଣ ଘଟିବା।

୨.୬ ଭୌତିକ ଓ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ (Physical and Chemical Changes):

ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ପଦାର୍ଥର କେବଳ ଭୌତିକ ଅବସ୍ଥା, ଆକାର ବା ରୂପର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ କିନ୍ତୁ କୌଣସି ନୂତନ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତୀ (Reversible) ଅଟେ। ଉଦାହରଣ: ବରଫ ତରଳି ଜଳ ହେବା।

ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ: ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ପଦାର୍ଥର ରାସାୟନିକ ଗଠନରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂତନ ଗୁଣଧର୍ମ ବିଶିଷ୍ଟ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତାହାକୁ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କୁହାଯାଏ। ଏହା ଅପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତୀ (Irreversible) ଅଟେ। ଉଦାହରଣ: କାଗଜ ଜଳିବା, ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି ଲାଗିବା।

୨.୭ ମୌଳିକ ଓ ଯୌଗିକ (Elements and Compounds):

ମୌଳିକ: ଫରାସୀ ରସାୟନବିତ୍ ଆଣ୍ଟୋଇନ୍ ଲରେଣ୍ଟ ଲାଭୋଇସିଅର୍‌ଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ, ମୌଳିକ ହେଉଛି ପଦାର୍ଥର ଏକ ମୌଳିକ ରୂପ ଯାହାକୁ କୌଣସି ରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସରଳତର ପଦାର୍ଥରେ ବିଭାଜିତ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏହା ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ: ଧାତୁ, ଅଧାତୁ ଓ ଉପଧାତୁ।

ଯୌଗିକ: ଦୁଇ ବା ତତୋଧିକ ମୌଳିକ ପଦାର୍ଥ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଓଜନ ଅନୁପାତରେ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଗଠନ କରୁଥିବା ନୂତନ ପଦାର୍ଥକୁ ଯୌଗିକ କୁହାଯାଏ। ଯୌଗିକର ଗୁଣଧର୍ମ ଏହାର ଗଠନକାରୀ ମୌଳିକଗୁଡ଼ିକର ଗୁଣଧର୍ମଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────

ମିଶ୍ରଣ ଏବଂ ଯୌଗିକ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରମୁଖ ପାର୍ଥକ୍ୟ (Table 2.2):

୧. ମିଶ୍ରଣରେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅନୁପାତରେ ରହନ୍ତି ନାହିଁ। | ଯୌଗିକରେ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ସର୍ବଦା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବସ୍ତୁତ୍ୱ ଅନୁପାତରେ ରହନ୍ତି।

୨. ଏହା ନିଜର ଗଠନକାରୀ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ଗୁଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ। | ଏହାର ଗୁଣ ଗଠନକାରୀ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକର ଗୁଣଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ।

୩. ଏହାର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ସହଜରେ ଭୌତିକ ପଦ୍ଧତି ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ କରାଯାଇପାରେ। | ଏହାର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ରାସାୟନିକ ବା ବିଦ୍ୟୁତ୍-ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପୃଥକ କରାଯାଇପାରେ।

୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)

ପ୍ରଶ୍ନ ୧. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପୃଥକୀକରଣ ପାଇଁ କେଉଁ ପୃଥକୀକରଣ କୌଶଳ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ?

(a) ସୋଡ଼ିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ଼କୁ ଜଳରେ ଏହାର ଦ୍ରବଣରୁ ପୃଥକୀକରଣ।

ଉତ୍ତର: ବାଷ୍ପୀଭବନ (Evaporation) କିମ୍ବା ସ୍ଫଟିକୀକରଣ (Crystallisation) ପଦ୍ଧତି।

(b) ସୋଡ଼ିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ଼ ଓ ଆମୋନିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ଼ର ମିଶ୍ରଣରୁ ଆମୋନିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ଼ର ପୃଥକୀକରଣ।

ଉତ୍ତର: ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତନ (Sublimation) ପଦ୍ଧତି। (କାରଣ ଆମୋନିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ ଏକ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱପାତୀ ପଦାର୍ଥ)।

ଉତ୍ତର: ପରିସ୍ରବଣ (Filtration) କିମ୍ବା ଚୁମ୍ବକୀୟ ପୃଥକୀକରଣ (Magnetic Separation) ପଦ୍ଧତି।

(d) ଫୁଲ ପାଖୁଡ଼ାର ନିର୍ଯ୍ୟାସରୁ (extract) ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣକଣା (ଉପାଦାନ)ର ପୃଥକୀକରଣ।

ଉତ୍ତର: କ୍ରୋମାଟୋଗ୍ରାଫି (Chromatography) ପଦ୍ଧତି।

(e) ଦହିରୁ ଲହୁଣୀର ପୃଥକୀକରଣ।

ଉତ୍ତର: କେନ୍ଦ୍ରାପସାରଣ (Centrifugation) ପଦ୍ଧତି।

(f) ପାଣିରୁ ତେଲର ପୃଥକୀକରଣ।

ଉତ୍ତର: ପୃଥକକାରୀ ଫନେଲ୍ (Separating Funnel) ବ୍ୟବହାର କରି।

(g) ଚାହାରୁ ଚାହାପତ୍ରର ପୃଥକୀକରଣ।

ଉତ୍ତର: ପରିସ୍ରବଣ (Filtration) ପଦ୍ଧତି (ଛାଣିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା)।

(h) ବାଲିରୁ ଲୁହା ପିନର ପୃଥକୀକରଣ।

ଉତ୍ତର: ଚୁମ୍ବକୀୟ ପୃଥକୀକରଣ (Magnetic Separation) ପଦ୍ଧତି।

(i) ଗହମଦାନାରୁ ଚୋପାର ପୃଥକୀକରଣ।

ଉତ୍ତର: ପାଛୁଡ଼ିବା ବା ଉଡ଼ାଇବା (Winnowing) ପଦ୍ଧତି।

(j) ଜଳରେ ଭାସୁଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଙ୍କ କଣିକାମାନଙ୍କର ପୃଥକୀକରଣ।

ଉତ୍ତର: କେନ୍ଦ୍ରାପସାରଣ (Centrifugation) କିମ୍ବା ଅବସାଦନ ଓ ପରିସ୍ରବଣ (Sedimentation and Filtration) ପଦ୍ଧତି।

ପ୍ରଶ୍ନ ୨. ଦ୍ରବଣ, ଦ୍ରାବକ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ମିଳେଇଯିବା, ଦ୍ରବଣୀୟ, ଅଦ୍ରବଣୀୟ, ଛାଣିବା ଓ ବଳକା ଅଂଶ ଇତ୍ୟାଦି ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରି ଚାହା ପ୍ରସ୍ତୁତିର ସୋପାନଗୁଡ଼ିକ ଲେଖ।

ଉତ୍ତର: ଚାହା ପ୍ରସ୍ତୁତିର ବିଭିନ୍ନ ସୋପାନଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା:

ସୋପାନ ୧: ପ୍ରଥମେ ଏକ ପାତ୍ରରେ କିଛି ଜଳ ନିଅନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ଜଳ ହେଉଛି 'ଦ୍ରାବକ' (Solvent)। ଏହାକୁ ଗରମ କରନ୍ତୁ।

ସୋପାନ ୨: ଏହି ଗରମ ଜଳରେ କିଛି ଚିନି ପକାନ୍ତୁ। ଚିନି ହେଉଛି ଏକ 'ଦ୍ରବ୍ୟ' (Solute), ଯାହା ଜଳରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ 'ମିଳେଇଯାଏ' ବା ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ, କାରଣ ଚିନି ଜଳରେ 'ଦ୍ରବଣୀୟ' (Soluble) ଅଟେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଚିନି-ଜଳର 'ଦ୍ରବଣ' (Solution) ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।

ସୋପାନ ୩: ଏହି ଦ୍ରବଣରେ କିଛି ଚାହାପତ୍ର ପକାନ୍ତୁ। ଚାହାପତ୍ରର ରଙ୍ଗ ଓ ସ୍ୱାଦ ଜଳରେ ମିଶିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଚାହାପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ନିଜେ ଜଳରେ 'ଅଦ୍ରବଣୀୟ' (Insoluble) ହୋଇ ରହିଥାନ୍ତି।

ସୋପାନ ୪: ଏହାପରେ ଏଥିରେ କିଛି କ୍ଷୀର ମିଶାଇ ଭଲଭାବେ ଫୁଟାନ୍ତୁ। କ୍ଷୀର ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଦ୍ରାବକ ସହିତ ମିଶିଯାଏ।

ସୋପାନ ୫: ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଚାହାକୁ ଏକ ଛାଣିବା ସାହାଯ୍ୟରେ 'ଛାଣିବା' (Filter) ପ୍ରକ୍ରିୟା କରନ୍ତୁ।

ସୋପାନ ୬: ଛାଣିବା ପରେ ଅଦ୍ରବଣୀୟ ଚାହାପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଛାଣିବା ଉପରେ 'ବଳକା ଅଂଶ' (Residue) ଭାବେ ରହିଯାଏ ଏବଂ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଚାହା କପ୍‌କୁ ସ୍ରବିତ (Filtrate) ହୋଇ ଚାଲିଆସେ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୩. ବନ୍ଦନା ବିଭିନ୍ନ ତାପମାତ୍ରାରେ ତିନୋଟି ଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥର ଦ୍ରବଣୀୟତା ପରୀକ୍ଷା କଲା ଓ ନିମ୍ନରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସଂଗ୍ରହ କଲା। ୧୦୦ ଗ୍ରାମ ଜଳରେ କେତେ ଗ୍ରାମର ପଦାର୍ଥ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେଲେ ପରିପୃକ୍ତ ଦ୍ରବଣ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇପାରିବ, ସେହି ଦ୍ରବଣୀୟତା ସାରଣୀରେ ଦିଆଯାଇଛି:

[ଦ୍ରବଣୀୟତା ସାରଣୀ (Solubility Table) - ୧୦୦ ଗ୍ରାମ ଜଳରେ]

ଦ୍ରବୀଭୂତ ପଦାର୍ଥ | ୨୮୩ K | ୨୯୩ K | ୩୧୩ K | ୩୩୩ K | ୩୫୩ K

ପୋଟାସିୟମ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ | ୨୧ | ୩୨ | ୬୨ | ୧୦୬ | ୧୬୭

ସୋଡ଼ିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ଼ | ୩୬ | ୩୬ | ୩୬ | ୩୭ | ୩୭

ପୋଟାସିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ଼ | ୩୫ | ୩୫ | ୪୦ | ୪୬ | ୫୪

ଆମୋନିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ଼ | ୨୪ | ୩୭ | ୪୧ | ୫୫ | ୬୬

(a) ୩୧୩ K ତାପମାତ୍ରାରେ ୫୦ ଗ୍ରାମ ଜଳରେ ପୋଟାସିୟମ ନାଇଟ୍ରେଟର ଏକ ପୃକ୍ତ ଦ୍ରବଣ ତିଆରି ପାଇଁ କେତେ ବସ୍ତୁତ୍ୱର ପୋଟାସିୟମ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଆବଶ୍ୟକ ହେବ?

ସମାଧାନ:

ସାରଣୀ ଅନୁଯାୟୀ, ୩୧୩ K ତାପମାତ୍ରାରେ ୧୦୦ ଗ୍ରାମ ଜଳକୁ ପୃକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପୋଟାସିୟମ ନାଇଟ୍ରେଟର ବସ୍ତୁତ୍ୱ = ୬୨ ଗ୍ରାମ।

ତେଣୁ, ୫୦ ଗ୍ରାମ ଜଳକୁ ପୃକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପୋଟାସିୟମ ନାଇଟ୍ରେଟର ବସ୍ତୁତ୍ୱ = (୬୨ / ୧୦୦) × ୫୦ ଗ୍ରାମ

= ୩୧ ଗ୍ରାମ।

ଉତ୍ତର: ୩୧ ଗ୍ରାମ ପୋଟାସିୟମ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ ଆବଶ୍ୟକ ହେବ।

(b) ୩୫୩ K ତାପମାତ୍ରାରେ ବନ୍ଦନା ପୋଟାସିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡର ଏକ ପୃକ୍ତ ଦ୍ରବଣ ତିଆରି କଲା ଏବଂ ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ଥଣ୍ଡା କରିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲା। ଦ୍ରବଣଟି ଥଣ୍ଡା ହେଲାପରେ ସେ କ'ଣ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କଲା ବୁଝାଅ।

ସମାଧାନ:

୩୫୩ K ତାପମାତ୍ରାରେ ପୋଟାସିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡର ଦ୍ରବଣୀୟତା ହେଉଛି ୫୪ ଗ୍ରାମ (ପ୍ରତି ୧୦୦ ଗ୍ରାମ ଜଳରେ)।

ଯେତେବେଳେ ଦ୍ରବଣଟି ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାକୁ (ଧରାଯାଉ ୨୯୩ K) ଥଣ୍ଡା ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପୋଟାସିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡର ଦ୍ରବଣୀୟତା ହ୍ରାସ ପାଇ ୩୫ ଗ୍ରାମ ହୋଇଯାଏ।

ତେଣୁ, ଦ୍ରବଣୀୟତା ହ୍ରାସ ପାଇବା ହେତୁ ଅତିରିକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ (୫୪ - ୩୫ = ୧୯ ଗ୍ରାମ ପୋଟାସିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ୍) ଦ୍ରବଣରୁ ସ୍ଫଟିକ (Crystals) ଆକାରରେ ପୃଥକ ହୋଇ ପାତ୍ରର ତଳେ ଜମା ହେବ।

ଉତ୍ତର: ବନ୍ଦନା ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ କଲା ଯେ ପାତ୍ରର ତଳେ ପୋଟାସିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡର ସ୍ଫଟିକଗୁଡ଼ିକ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।

ସମାଧାନ:

୨୯୩ K ତାପମାତ୍ରାରେ ବିଭିନ୍ନ ଲବଣର ଦ୍ରବଣୀୟତା (୧୦୦ ଗ୍ରାମ ଜଳରେ) ନିମ୍ନରୂପେ ଅଟେ:

ପୋଟାସିୟମ ନାଇଟ୍ରେଟ୍ = ୩୨ ଗ୍ରାମ

ସୋଡ଼ିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ଼ = ୩୬ ଗ୍ରାମ

ପୋଟାସିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ଼ = ୩୫ ଗ୍ରାମ

ଆମୋନିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ଼ = ୩୭ ଗ୍ରାମ

ଏହି ତଥ୍ୟରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ଆମୋନିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡର ଦ୍ରବଣୀୟତା (୩୭ ଗ୍ରାମ) ସର୍ବାଧିକ ଅଟେ।

ଉତ୍ତର: ୨୯୩ K ରେ ଆମୋନିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡର ଦ୍ରବଣୀୟତା ସର୍ବାଧିକ।

(d) ଏକ ଲବଣର ଦ୍ରବଣୀୟତା ଉପରେ ତାପମାତ୍ରା ପରିବର୍ତ୍ତନର କ'ଣ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଥାଏ?

ଉତ୍ତର: ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ସାଧାରଣତଃ କଠିନ ଲବଣର ଦ୍ରବଣୀୟତା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ତାପମାତ୍ରା ହ୍ରାସ ପାଇଲେ ଦ୍ରବଣୀୟତା ହ୍ରାସ ପାଏ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୪. ନିମ୍ନଲିଖିତ ଗୁଡ଼ିକୁ ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଅ:

(a) ପୃକ୍ତ ଦ୍ରବଣ (Saturated Solution):

ଉତ୍ତର: ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତାପମାତ୍ରାରେ ଯଦି ଏକ ଦ୍ରବଣରେ ଅଧିକ ପରିମାଣର ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ରବୀଭୂତ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ, ତେବେ ସେହି ଦ୍ରବଣକୁ ପୃକ୍ତ ଦ୍ରବଣ କୁହାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ: ସାଧାରଣ ତାପମାତ୍ରାରେ ୧୦୦ ଗ୍ରାମ ଜଳରେ ଯଦି ୩୬ ଗ୍ରାମ ସୋଡ଼ିୟମ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (ଲୁଣ) ମିଶାଇବା ପରେ ଆଉ ଅଧିକ ଲୁଣ ଦ୍ରବୀଭୂତ ନହୋଇ ତଳେ ରହିଯାଏ, ତେବେ ସେହି ଦ୍ରବଣକୁ ପୃକ୍ତ ଦ୍ରବଣ କୁହାଯାଏ।

(b) ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ (Pure Substance):

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥ କେବଳ ଏକ ପ୍ରକାରର କଣିକା (ପରମାଣୁ ବା ଅଣୁ) ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଏବଂ ଯାହାର ସମସ୍ତ କଣିକାର ରାସାୟନିକ ପ୍ରକୃତି ସମାନ ଥାଏ, ତାହାକୁ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ କୁହାଯାଏ।

ଉଦାହରଣ: ସୁନା (Au), ବିଶୁଦ୍ଧ ଜଳ (H₂O), ସୋଡ଼ିୟମ୍ କ୍ଲୋରାଇଡ୍ (NaCl)।

ଉତ୍ତର: ଯେଉଁ ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣରେ ଦ୍ରବ୍ୟ କଣିକାଗୁଡ଼ିକର ଆକାର ପ୍ରକୃତ ଦ୍ରବଣର କଣିକାଠାରୁ ବଡ଼ କିନ୍ତୁ ସସପେନସନ୍ କଣିକାଠାରୁ ଛୋଟ (୧ nm ରୁ ୧୦୦୦ nm) ହୋଇଥାଏ, ତାହାକୁ କଲଏଡ୍ କୁହାଯାଏ। ଏହାର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି ଏବଂ ଆଲୋକ ରଶ୍ମିକୁ ବିଚ୍ଛୁରିତ କରନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ: କ୍ଷୀର, ରକ୍ତ, କୁହୁଡ଼ି।

(d) ସସପେନସନ୍ (Suspension):

ଉତ୍ତର: ଏହା ଏକ ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ ଯେଉଁଥିରେ ଦ୍ରବ୍ୟର କଣିକାଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ରାବକରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ନହୋଇ ସମଗ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଭାସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। ଏହି କଣିକାଗୁଡ଼ିକୁ ଖାଲି ଆଖିରେ ଦେଖିହୁଏ ଏବଂ କିଛି ସମୟ ସ୍ଥିର ରଖିଲେ ଏଗୁଡ଼ିକ ତଳେ ବସିଯାନ୍ତି।

ଉଦାହରଣ: ଚକ୍ ଗୁଣ୍ଡ ମିଶ୍ରିତ ଜଳ, ଗୋଳିଆ ପାଣି।

ପ୍ରଶ୍ନ ୫. ନିମ୍ନଲିଖିତ ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ସମଜାତୀୟ ଓ ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ ଭାବେ ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗ କର:

ସୋଡ଼ାପାଣି, କାଠ, ବାୟୁ, ମାଟି, ଭିନେଗାର, ଛଣା ଚାହା।

ଉତ୍ତର:

ସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ (Homogeneous Mixtures): ସୋଡ଼ାପାଣି, ବାୟୁ, ଭିନେଗାର, ଛଣା ଚାହା।

ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ (Heterogeneous Mixtures): କାଠ, ମାଟି।

ପ୍ରଶ୍ନ ୬. ତୁମକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଏକ ରଙ୍ଗହୀନ ତରଳ, ବିଶୁଦ୍ଧ ପାଣି ବୋଲି କିପରି ଜାଣିବ?

ଉତ୍ତର:

ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଶୁଦ୍ଧ ତରଳ ପଦାର୍ଥର ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ (Boiling Point) ଥାଏ। ବିଶୁଦ୍ଧ ଜଳର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ୧ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଚାପରେ ୧୦୦ °C (୩୭୩ K) ଅଟେ।

ଦିଆଯାଇଥିବା ରଙ୍ଗହୀନ ତରଳ ପଦାର୍ଥକୁ ଗରମ କରି ଏହାର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ମାପ କରାଯିବ।

ଯଦି ତରଳ ପଦାର୍ଥଟି ଠିକ୍ ୧୦୦ °C ତାପମାତ୍ରାରେ ଫୁଟିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଷ୍ପୀଭୂତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାପମାତ୍ରା ସ୍ଥିର ରହେ, ତେବେ ତାହା ବିଶୁଦ୍ଧ ପାଣି ଅଟେ। ଯଦି ଏଥିରେ କୌଣସି ଅପଦ୍ରବ ମିଶିଥାଏ, ତେବେ ଏହାର ସ୍ଫୁଟନାଙ୍କ ୧୦୦ °C ରୁ ଅଧିକ ହେବ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୭. ନିମ୍ନଲିଖିତ କେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ?

(a) ବରଫ (b) କ୍ଷୀର (c) ଲୁହା (d) ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ (e) କାଲସିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (f) ପାରଦ (g) ଇଟା (h) କାଠ (i) ବାୟୁ।

ଉତ୍ତର:

ଦିଆଯାଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ନିମ୍ନଲିଖିତଗୁଡ଼ିକ ବିଶୁଦ୍ଧ ପଦାର୍ଥ ଅଟନ୍ତି:

(a) ବରଫ (ଏହା ଜଳର କଠିନ ରୂପ, ଯାହାର ରାସାୟନିକ ସଂକେତ H₂O)

(d) ହାଇଡ୍ରୋକ୍ଲୋରିକ୍ ଏସିଡ୍ (HCl)

(e) କାଲସିୟମ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ (CaO, ଏକ ଯୌଗିକ ପଦାର୍ଥ)

(f) ପାରଦ (ଏକ ମୌଳିକ ଧାତୁ, Hg)

[ଟିପ୍ପଣୀ: କ୍ଷୀର, ଇଟା, କାଠ ଏବଂ ବାୟୁ ହେଉଛନ୍ତି ମିଶ୍ରଣ।]

ପ୍ରଶ୍ନ ୮. ନିମ୍ନଲିଖିତ ମିଶ୍ରଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦ୍ରବଣଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନାଅ:

(a) ମାଟି (b) ସମୁଦ୍ରଜଳ (c) ବାୟୁ (d) କୋଇଲା (e) ସୋଡ଼ା ପାଣି

ଉତ୍ତର:

ଦ୍ରବଣ ହେଉଛି ସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ। ତେଣୁ ପ୍ରଦତ୍ତ ମିଶ୍ରଣଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଦ୍ରବଣଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ:

(b) ସମୁଦ୍ରଜଳ (ଲବଣ ଓ ଜଳର ଦ୍ରବଣ)

(e) ସୋଡ଼ା ପାଣି (କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗ୍ୟାସ ଓ ଜଳର ଦ୍ରବଣ)

ପ୍ରଶ୍ନ ୯. ନିମ୍ନଲିଖିତ କେଉଁ ଉଦାହରଣରେ ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାହେବ?

(a) ଲୁଣ ଦ୍ରବଣ (b) କ୍ଷୀର (c) କପର ସଲଫେଟ୍ ଦ୍ରବଣ (d) ଷ୍ଟାର୍ଚ ଦ୍ରବଣ

ଉତ୍ତର:

କଲଏଡ୍ ଦ୍ରବଣଗୁଡ଼ିକ ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।

ପ୍ରଦତ୍ତ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ (b) କ୍ଷୀର ଏବଂ (d) ଷ୍ଟାର୍ଚ ଦ୍ରବଣ ହେଉଛନ୍ତି କଲଏଡ୍ ଦ୍ରବଣ।

ତେଣୁ, କ୍ଷୀର ଏବଂ ଷ୍ଟାର୍ଚ ଦ୍ରବଣରେ ଟିଣ୍ଡାଲ୍ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯିବ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୦. ନିମ୍ନଲିଖିତ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ମୌଳିକ, ଯୌଗିକ ଓ ମିଶ୍ରଣ ଭାବେ ଶ୍ରେଣୀ ବିଭାଗ କର:

(a) ସୋଡ଼ିୟମ୍ (b) ମାଟି (c) ଚିନି ଦ୍ରବଣ (d) ରୂପା (e) କାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍ (f) ଟିଣ (g) ସିଲିକନ୍ (h) କୋଇଲା (i) ବାୟୁ (j) ସାବୁନ୍ (k) ମିଥେନ୍ (l) କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ (m) ରକ୍ତ

ଉତ୍ତର:

ମୌଳିକ (Elements): ସୋଡ଼ିୟମ୍, ରୂପା, ଟିଣ, ସିଲିକନ୍।

ଯୌଗିକ (Compounds): କାଲସିୟମ୍ କାର୍ବୋନେଟ୍, ମିଥେନ୍, କାର୍ବନ୍ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍।

ମିଶ୍ରଣ (Mixtures): ମାଟି, ଚିନି ଦ୍ରବଣ, କୋଇଲା, ବାୟୁ, ସାବୁନ୍, ରକ୍ତ।

ପ୍ରଶ୍ନ ୧୧. ନିମ୍ନଲିଖିତ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ?

(a) ଏକ ଗଛର ବୃଦ୍ଧି (b) ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି ଲାଗିବା (c) ଲୁହା ଗୁଣ୍ଡ ଓ ବାଲି ମିଶିବା (d) ଖାଦ୍ୟ ରାନ୍ଧିବା (e) ଖାଦ୍ୟ ହଜମ ହେବା (f) ଜଳ ବରଫ ହେବା (g) ମହମବତୀ ଜଳିବା

ଉତ୍ତର:

ନିମ୍ନଲିଖିତଗୁଡ଼ିକ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅଟନ୍ତି:

(a) ଏକ ଗଛର ବୃଦ୍ଧି (ଜୈବିକ ଓ ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ନୂତନ କୋଷ ଗଠନ ହୁଏ)

(b) ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି ଲାଗିବା (ଲୁହା ଅମ୍ଳଜାନ ଓ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଆଇରନ୍ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଗଠନ କରେ)

(d) ଖାଦ୍ୟ ରାନ୍ଧିବା (ଖାଦ୍ୟର ରାସାୟନିକ ଗଠନ ବଦଳିଯାଏ)

(e) ଖାଦ୍ୟ ହଜମ ହେବା (ଜଟିଳ ଖାଦ୍ୟ ସରଳ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥରେ ପରିଣତ ହୁଏ)

(g) ମହମବତୀ ଜଳିବା (ମହମ ଜଳି କାର୍ବନ ଡାଇଅକ୍ସାଇଡ୍ ଓ ଜଳୀୟ ବାଷ୍ପ ସୃଷ୍ଟି କରେ)

[ଟିପ୍ପଣୀ: ଲୁହା ଗୁଣ୍ଡ ଓ ବାଲି ମିଶିବା ଏବଂ ଜଳ ବରଫ ହେବା ହେଉଛି ଭୌତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ।]

୪. ବୋର୍ଡ ପରୀକ୍ଷା ମାଷ୍ଟ୍ରି ଟିପ୍ସ ଓ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ (Board Exam Tips & Pitfalls)

୪.୧ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସ୍ତୁତି ରଣନୀତି (Exam Preparation Strategies):

ସଂଜ୍ଞା ଓ ପାର୍ଥକ୍ୟ: 'ସମଜାତୀୟ ଓ ଅସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ', 'ଦ୍ରବଣ, ସସପେନସନ୍ ଓ କଲଏଡ୍' ଏବଂ 'ମିଶ୍ରଣ ଓ ଯୌଗିକ' ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ସାରଣୀ ଆକାରରେ ମନେ ରଖନ୍ତୁ। ପରୀକ୍ଷାରେ ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ୩ କିମ୍ବା ୫ ମାର୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଶ୍ନ ଭାବେ ଆସିଥାଏ।

ପୃଥକୀକରଣ ପ୍ରଣାଳୀର ଚିତ୍ର: ପରୀକ୍ଷାରେ 'ଆଂଶିକ ପାତନ' (Fractional Distillation) ଏବଂ 'ଜଳ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ପଦ୍ଧତି'ର ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରିବା ପାଇଁ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ। ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ସଠିକ୍ ନାମକରଣ (Labelling) କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।

ଗାଣିତିକ ସମସ୍ୟା: ଦ୍ରବଣର ଗାଢ଼ତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବା ପାଇଁ ଦ୍ରବ୍ୟର ବସ୍ତୁତ୍ୱ ଏବଂ ଦ୍ରବଣର ବସ୍ତୁତ୍ୱକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତୁ। ମନେରଖନ୍ତୁ, ଦ୍ରବଣର ବସ୍ତୁତ୍ୱ = ଦ୍ରବ୍ୟର ବସ୍ତୁତ୍ୱ + ଦ୍ରାବକର ବସ୍ତୁତ୍ୱ।

୪.୨ ସାଧାରଣ ଭୁଲ୍ ଯାହାକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ୍ (Common Student Errors):

ଭୁଲ୍ ୧: ଦ୍ରବଣର ଗାଢ଼ତା ସୂତ୍ରରେ ହର (Denominator) ସ୍ଥାନରେ କେବଳ ଦ୍ରାବକର ବସ୍ତୁତ୍ୱ ଲେଖିବା।

ସଂଶୋଧନ: ସର୍ବଦା ହରରେ 'ଦ୍ରବଣର ବସ୍ତୁତ୍ୱ' (ଦ୍ରବ୍ୟ + ଦ୍ରାବକ) ଲେଖନ୍ତୁ, କେବଳ ଦ୍ରାବକର ନୁହେଁ।

ଭୁଲ୍ ୨: କଲଏଡ୍‌କୁ ସମଜାତୀୟ ମିଶ୍ରଣ ବୋଲି ଭାବିବା।

ସଂଶୋଧନ: କଲଏଡ୍ ଦେଖିବାକୁ ସମଜାତୀୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ଏକ 'ଅସମଜାତୀୟ' (Heterogeneous) ମିଶ୍ରଣ ଅଟେ।

ଭୁଲ୍ ୩: ମହମବତୀ ଜଳିବାକୁ କେବଳ ଭୌତିକ କିମ୍ବା କେବଳ ରାସାୟନିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ କହିବା।

ସଂଶୋଧନ: ମହମବତୀ ଜଳିବା ସମୟରେ ଉଭୟ ଭୌତିକ (ମହମ ତରଳିବା) ଏବଂ ରାସାୟନିକ (ମହମ ଜଳିବା) ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଥାଏ। ପ୍ରଶ୍ନର ପ୍ରକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ଲେଖନ୍ତୁ।

(ନୋଟ୍ସ ପ୍ରସ୍ତୁତି: ଉତ୍କଳ ସ୍କିଲ୍ ସେଣ୍ଟର - BSE Odisha 100% Full Textbook Master Edition)

🤖 Have a Doubt in this Chapter?

Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App