BSE ODISHA CLASS 9 • UTKAL MASTER STROKE

ବୋର୍ଡ ଅଫ୍ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ଏଜୁକେସନ୍ (BSE Odisha) — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟାୟ ମାଷ୍ଟର ନୋଟ୍ସ

ଶ୍ରେଣୀ: Class 9 | ବିଷୟ: Sanskrit Grammer

ଅଧ୍ୟାୟ: Class9 SanGram Ch01 Barna

---

୧. ଅଧ୍ୟାୟର ସାରାଂଶ ଓ ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Mind Map & Conceptual Architecture)

---

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣର ମୂଳଦୁଆ 'ବର୍ଣ୍ଣ' ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଭାଷାକୁ ଲିଖିତ ରୂପ ଦେବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଧ୍ୱନି ବା ଧ୍ୱନ୍ୟାତ୍ମକ ସଙ୍କେତଗୁଡ଼ିକୁ 'ବର୍ଣ୍ଣ' କୁହାଯାଏ । ସଂସ୍କୃତ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାକୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଏହି ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଅଯୋଗବାହ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକର ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର ଦେଖାଯାଏ । ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକର ସଠିକ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚାରଣ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବର୍ଣ୍ଣର ପ୍ରକାରଭେଦ, ସେମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା, ଉଚ୍ଚାରଣ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସହିତ ସ୍ୱରର ସଂଯୋଗ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । ଏହା ସହିତ କିଛି ମୌଳିକ ପାରିଭାଷିକ ଶବ୍ଦର ପରିଚୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି, ଯାହା ସଂସ୍କୃତ ବ୍ୟାକରଣ ଅଧ୍ୟୟନକୁ ସହଜ କରିବ ।

ମାଇଣ୍ଡ ମ୍ୟାପ୍ (Conceptual Architecture):

ବର୍ଣ୍ଣ

├── ସଂସ୍କୃତ ବର୍ଣ୍ଣମାଳା (ମୋଟ ୪୯)

│ ├── ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ (୧୩)

│ │ ├── ହ୍ରସ୍ଵ (୧ ମାତ୍ରା): ଅ, ଇ, ଉ, ଋ, ୡ (୫ଟି)

│ │ └── ଦୀର୍ଘ (୨ ମାତ୍ରା): ଆ, ଈ, ଊ, ୠ, ଏ, ଐ, ଓ, ଔ (୮ଟି)

│ │ └── ସନ୍ଧ୍ୟକ୍ଷର: ଏ (ଅ+ଇ), ଐ (ଅ+ଏ), ଓ (ଅ+ଉ), ଔ (ଅ+ଓ)

│ └── ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ (୩୩)

│ ├── ବର୍ଗୀୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ (ସ୍ପର୍ଶବର୍ଣ୍ଣ - ୨୫ଟି)

│ │ ├── କ ବର୍ଗ: କ୍, ଖ୍, ଗ୍, ଘ୍, ଙ୍

│ │ ├── ଚ ବର୍ଗ: ଚ୍, ଛ୍, ଜ୍, ଝ୍, ଞ୍

│ │ ├── ଟ ବର୍ଗ: ଟ୍, ଠ୍, ଡ୍, ଢ୍, ଣ୍

│ │ ├── ତ ବର୍ଗ: ତ୍, ଥ୍, ଦ୍, ଧ୍, ନ୍

│ │ └── ପ ବର୍ଗ: ପ୍, ଫ୍, ବ୍, ଭ୍, ମ୍

│ └── ଅବର୍ଗୀୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ (୮ଟି)

│ ├── ଅନ୍ତଃସ୍ଥ (ଅର୍ଦ୍ଧସ୍ୱର - ୪ଟି): ଯ୍, ର୍, ଲ୍, ବ୍

│ └── ଊଷ୍ମ (୪ଟି): ଶ୍, ଷ୍, ସ୍, ହ୍

└── ଅଯୋଗବାହ ବର୍ଣ୍ଣ (୩ଟି)

├── ଅନୁସ୍ଵାର (ଂ)

├── ବିସର୍ଗ (ଃ)

└── ଚନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ (ଁ)

ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକର ଉଚ୍ଚାରଣ ସ୍ଥାନ

├── କଣ୍ଠ୍ୟ: ଅ, ଆ, କ୍, ଖ୍, ଗ୍, ଘ୍, ଙ୍, ହ୍, ଃ

├── ତାଲବ୍ୟ: ଇ, ଈ, ଚ୍, ଛ୍, ଜ୍, ଝ୍, ଞ୍, ଯ୍, ଶ୍

├── ମୂର୍ଦ୍ଧନ୍ୟ: ଋ, ୠ, ଟ୍, ଠ୍, ଡ୍, ଢ୍, ଣ୍, ର୍, ଷ୍

├── ଦନ୍ତ୍ୟ: ୡ, ତ୍, ଥ୍, ଦ୍, ଧ୍, ନ୍, ଲ୍, ସ୍

├── ଓଷ୍ଠ୍ୟ: ଉ, ଊ, ପ୍, ଫ୍, ବ୍, ଭ୍, ମ୍

├── କଣ୍ଠୌଷ୍ଠ୍ୟ: ଓ, ଔ

├── କଣ୍ଠତାଲବ୍ୟ: ଏ, ଐ

├── ଦନ୍ତୋଷ୍ଠ୍ୟ: ବ୍

└── ନାସିକ୍ୟ: ଙ୍, ଞ୍, ଣ୍, ନ୍, ମ୍ (ବର୍ଗର ପଞ୍ଚମ ବର୍ଣ୍ଣ)

ପାରିଭାଷିକ ଶବ୍ଦ

├── ଅକଥିତ

├── ଅକର୍ମକ

└── ଅଚ୍

---

୨. ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟବସ୍ତୁ, ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଓ ଗାଣିତିକ ସୂତ୍ରାବଳୀ (Comprehensive Theory & Formulas)

---

୨.୧ ବର୍ଣ୍ଣ (Varna)

ଲିଖନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ଭାଷାକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବା ଲାଗି ଉପଯୋଗୀ ବିଶିଷ୍ଟ ଧ୍ୱନିଗୁଡ଼ିକୁ ବା ଧ୍ୱନ୍ୟାତ୍ମକ ସଙ୍କେତଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଣ୍ଣ କୁହାଯାଏ ।

୨.୨ ସଂସ୍କୃତ ବର୍ଣ୍ଣମାଳା (Sanskrit Alphabet)

ସଂସ୍କୃତ ବର୍ଣ୍ଣମାଳାକୁ ଦୁଇଟି ପ୍ରଧାନ ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ । ଯଥା- (କ) ସ୍ୱର, (ଖ) ବ୍ୟଞ୍ଜନ । ମହର୍ଷି ପାଣିନି ଅଷ୍ଟାଧ୍ୟାୟୀରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ମାହେଶ୍ୱର ସୂତ୍ରର ଉଲ୍ଲେଖ କରି ୯ଟି ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ଓ ୩୩ଟି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣର ବିନ୍ୟାସ କରିଛନ୍ତି । ମାତ୍ର ଭାଷାରେ ପାଣିନୀୟ ବର୍ଣ୍ଣମାଳା ସହ ଅଯୋଗବାହ ମିଶି ୪୯ ଗୋଟି ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବହାର ଦେଖାଯାଏ ।

ଗଣନା: ମାହେଶ୍ୱର ସୂତ୍ରର ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ (୯) + ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ (୩୩) + ଦୀର୍ଘସ୍ୱର (୪) + ଅଯୋଗବାହ (୩) = ୪୯ ।

୨.୩ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ (Svara Varna)

ଯେଉଁ ବର୍ଣ୍ଣ ନିରପେକ୍ଷ ଭାବରେ ସ୍ୱତଃ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ ତାହା ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ । "ସ୍ୱୟଂ ରାଜନ୍ତେ ଇତି ସ୍ୱରାଂ" । ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ ସାହାଯ୍ୟରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନର ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚାରଣ ସମ୍ଭବ ହୁଏ । ଉଚ୍ଚାରଣ କାଳର ମାତ୍ରା ଆଧାରରେ ଏହା ତିନିପ୍ରକାର । ଯଥା- (କ) ହ୍ରସ୍ୱ, (ଖ) ଦୀର୍ଘ, (ଗ) ପ୍ଳୁତ ।

ଏଠାରେ ଆମେ କେବଳ ହ୍ରସ୍ୱ ଓ ଦୀର୍ଘସ୍ୱରର ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା । ଏହାର ମୋଟ୍ ସଂଖ୍ୟା ୧୩ ଅଟେ ।

୨.୩.୧ ହ୍ରସ୍ୱ ସ୍ୱର (Hrasva Svara):

ଅ, ଇ, ଉ, ଋ, ୡ ଏହି ମୂଳସ୍ୱର ସମୁଦାୟ ପାଞ୍ଚଗୋଟି । ଏମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚାରଣ କାଳ ଏକ ମାତ୍ରା ସମୟ ବିଶିଷ୍ଟ ।

୨.୩.୨ ଦୀର୍ଘସ୍ୱର (Dirgha Svara):

ଆ, ଈ, ଊ, ୠ, ଏ, ଐ, ଓ, ଔ ସମୁଦାୟ ଆଠଗୋଟି । ଏମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚାରଣ କାଳ ଦୁଇମାତ୍ରା ସମୟ ବିଶିଷ୍ଟ । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ଚାରିଗୋଟି ଦୀର୍ଘସ୍ୱର ଆ, ଈ, ଊ, ୠ, ର ହ୍ରସ୍ୱରୂପ କ୍ରମଶଃ ଅ, ଇ, ଉ, ଋ ଅଟେ । ଏ, ଐ, ଓ, ଔ, ର ହ୍ରସ୍ୱରୂପ ନାହିଁ । ଏମାନେ ଯଥାକ୍ରମେ ଅ ସହିତ ଇ, ଏ, ଉ ଏବଂ ଓ ର ମିଳନରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କୁ ସନ୍ଧ୍ୟକ୍ଷର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।

ଅ + ଇ = ଏ

ଅ + ଏ = ଐ

ଅ + ଉ = ଓ

ଅ + ଓ = ଔ

୨.୪ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ (Vyanjana Varna)

ଯାହା ସ୍ୱରର ଅନୁଗାମୀ ବା ସ୍ୱର ବିନା ଯାହାର ଉଚ୍ଚାରଣ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ ସେ ‘ବ୍ୟଞ୍ଜନ’ । ବର୍ଣ୍ଣମାଳାନ୍ତର୍ଗତ ‘କ୍’ ଆଦି ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ଯେଉଁ ‘ଅ’ ମିଶାଯାଇ ଲେଖାଯାଏ ତାହା କେବଳ ବ୍ୟଞ୍ଜନର ଉଚ୍ଚାରଣ ଲାଗି ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ସମୁଦାୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସଂଖ୍ୟା ୩୩ । ଏହାର ଦୁଇଟି ଭାଗ ଅଛି– (କ) ବର୍ଗୀୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ, (ଖ) ଅବର୍ଗୀୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ।

୨.୪.୧ ବର୍ଗୀୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ (Vargiya Vyanjana):

ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ପର୍ଶବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ ୨୫ । ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପାଞ୍ଚଗୋଟି ବର୍ଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଗରେ ପାଞ୍ଚ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି ।

(i) କ ବର୍ଗ – କ୍, ଖ୍, ଗ୍, ଘ୍, ଙ୍

(ii) ଚ ବର୍ଗ – ଚ୍, ଛ୍, ଜ୍, ଝ୍, ଞ୍

(iii) ଟ ବର୍ଗ – ଟ୍, ଠ୍, ଡ୍, ଢ୍, ଣ୍

(iv) ତ ବର୍ଗ – ତ୍, ଥ୍, ଦ୍, ଧ୍, ନ୍

(v) ପ ବର୍ଗ – ପ୍, ଫ୍, ବ୍, ଭ୍, ମ୍

ଗଣନା: ୫ + ୫ + ୫ + ୫ + ୫ = ୨୫

୨.୪.୨ ଅବର୍ଗୀୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନ (Avargiya Vyanjana):

ଏମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ସମୁଦାୟ ୮ । ଏହା ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ।

୧- ଅନ୍ତଃସ୍ଥ (Antahstha): ଯ୍, ର୍, ଲ୍, ବ୍ । ଏହି ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଦ୍ଧସ୍ୱର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଉଚ୍ଚାରଣ ସ୍ଥାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହି କ୍ରମ ଠିକ୍ ମନେହୁଏ । ମାତ୍ର ପାଣିନି ଇ, ଉ, ଋ, ୡ ର କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଏଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମ ଯ୍-ବ୍-ର୍-ଲ୍ ରଖୁଛନ୍ତି କାରଣ ଏହି ଶ୍ରେଣୀଦ୍ୱୟ ଗୋଟିଏ ଅନ୍ୟର ରୂପାନ୍ତର ।

ଯଥା- ଇ → ଯ (ୟ), ଉ → ବ, ଋ → ର, ୡ → ଲ (ଯଦି + ଅପି = ଯଦ୍ୟପି, ସୁ + ଆଗତମ୍ = ସ୍ୱାଗତମ୍, ପିତୃ + ଆଳୟଃ = ପିତ୍ରାଳୟଃ, ୡ + ଅନମ୍ = ଲବନମ୍)

ଯେଉଁ ‘ବ’ ସ୍ଥାନରେ ଉ, ଊ ହୁଏ (ବଚ୍, ବଦ୍, ସ୍ୱପ୍ ପ୍ରଭୃତି ଧାତୁର ବ), ସନ୍ଧିଦ୍ୱାରାଜାତ ‘ବ’ (ଅନ୍ୱେଷଣ, ସ୍ୱାଗତ, ପବନ, ଭାବୁକ ପ୍ରଭୃତି), ପ୍ରତ୍ୟୟର ‘ବ’ (ଧନବାନ୍, ମାୟାବୀ) ପ୍ରଭୃତି ‘ବ’ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅଟନ୍ତି ।

୨- ଊଷ୍ମ (Ushma): ଶ୍, ଷ୍, ସ୍, ହ୍ ।

ମୋଟ୍: ୪ + ୪ = ୮

୨.୪.୩ ହଳ୍ (Hal):

ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ହଳ୍ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ଏହା ଅଦ୍ଧମାତ୍ରା ବିଶିଷ୍ଟ । ଏହାର ଉଚ୍ଚାରଣକାଳ ଅର୍ଦ୍ଧନିମେଷ ମାତ୍ର । କେବଳ ବ୍ୟଞ୍ଜନର ପ୍ରୟୋଗ ‘ହଳ୍’ ଚିହ୍ନ (୍) ଯୋଗରେ କରାଯାଏ ଏବଂ ଏହି ସଂକେତ ବର୍ଣ୍ଣର ଅଧୋଭାଗରେ ଅଙ୍କିତ ରହେ ।

୨.୫ ଅଯୋଗବାହବର୍ଣ୍ଣ (Ayogavaha Varna)

ଉପର୍ୟ୍ୟୁକ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଅତିରିକ୍ତ ଅନୁସ୍ୱାର (ଂ), ବିସର୍ଗ (ଃ) ଏବଂ ଅନୁନାସିକ (ଁ)ର ପ୍ରୟୋଗ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷାରେ ଦେଖାଯାଏ । ପ୍ରତ୍ୟାହାର ନିର୍ମାଣରେ ନିରପେକ୍ଷ ଓ ଣତ୍ୱାଦି ପ୍ରୟୋଗରେ ସାପେକ୍ଷ ହୋଇଥିବାରୁ ଏମାନଙ୍କୁ ଅଯୋଗବାହ କୁହାଯାଏ ।

ଅନୁସ୍ୱାର (ଂ): କୌଣସି ସ୍ୱର ପରେ ନ୍ କିମ୍ବା ମ୍ ସ୍ଥାନରେ ଆସିଥାଏ । ଉଦାହରଣ- ଗୃହଂ ଗଚ୍ଛତି । ଏଠାରେ ‘ଗୃହମ୍’ ସ୍ଥିତ ମ୍ ସ୍ଥାନରେ ଏହାର ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ‘ଅ’ ସ୍ୱର ସହିତ ଅନୁସ୍ୱାରର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଛି ।

ବିସର୍ଗ (ଃ): କୌଣସି ସ୍ୱର ପରେ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଏହାର ପୃଥକ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ । ଉଦାହରଣ- ନରଃ, ସାଧୁଃ ଇତ୍ୟାଦି ।

ଚନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ (ଁ): ଅନୁନାସିକର ସ୍ୱରୂପ ଚନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ଅଟେ । ଯଥା- କସ୍ମିଶ୍ଚିତ୍, ସଁବତ୍ସରଃ ଇତ୍ୟାଦି ।

୨.୬ ‘ଯ’ (Ya) ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବହାର

ଶବ୍ଦ ଆରମ୍ଭରେ ‘ଯ’ ରହେ; ମାତ୍ର ପଦ ମଧ୍ୟରେ ବା ଶେଷରେ ‘ଯ’ ଥିଲେ ‘ୟ’ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ । ଯଥା:- ଯୋଗ-ବିୟୋଗ, ଯମ-ନିୟମ ଇତ୍ୟାଦି ।

୨.୭ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକର ଉଚ୍ଚାରଣ ସ୍ଥାନ (Pronunciation Places of Varnas)

କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣର ଉଚ୍ଚାରଣ ସମୟରେ ଆମ ମୁଖଗହ୍ୱରରେ ଏକ ବା ଏକାଧିକ ଭାଗ ସକ୍ରିୟ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସେହି ଭାଗ ବା ଅଂଶ ସେହି ସଂପୃକ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଉଚ୍ଚାରଣ–ସ୍ଥାନ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥାନ । ସେହି ସ୍ଥାନର ନାମ ଅନୁସାରେ ତତ୍ ସଂଶ୍ଳିଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ନାମିତ ହୋଇଥାଏ ।

ଉଚ୍ଚାରଣ ସ୍ଥାନର ବିନ୍ୟାସ ତାଲିକା:

୨.୮ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସ୍ୱର ସଂଯୋଗ (Vyanjana-Svara Combination)

‘ଅ’ ସ୍ୱର ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱର ସହିତ ମିଶି ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଥିବା ବ୍ୟଞ୍ଜନର ଲିଖିତ ରୂପ ସେହି ସେହି ସ୍ୱରର ଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଅଙ୍କିତ ହୁଏ । ‘ଅ’ ସ୍ୱରର କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନାହିଁ; ମାତ୍ର କ୍, ଖ୍, ଗ୍ ପ୍ରଭୃତି ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସହିତ ‘ଅ’ ସ୍ୱର ଯୋଗ ହେଲେ ଏଗୁଡ଼ିକର ନିମ୍ନରେ ଥିବା ହଲନ୍ତ ଚିହ୍ନ (୍) ଲୋପପାଏ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ – ‘କ୍’ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସହିତ ମିଶି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ୱରର ମିଳିତ ରୂପ ନିମ୍ନରୂପେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ ବା ଲେଖାଯାଏ ।

୨.୯ ପାରିଭାଷିକ ଶବ୍ଦ (Technical Terms)

ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏବଂ ସୂତ୍ରମାନଙ୍କର ସଂକ୍ଷେପୀକରଣ ନିମନ୍ତେ ବ୍ୟାକରଣରେ ଅନେକ ପାରିଭାଷିକ ଶବ୍ଦର ବ୍ୟବହାର ଦେଖାଯାଏ ।

୧. ଅକଥିତ (Akathita): ଏହା ଏକ ପ୍ରକାର କର୍ମର ସଂଜ୍ଞା । ଦ୍ୱିକର୍ମକ ଧାତୁମାନଙ୍କର ଗୌଣକର୍ମକୁ ଅକଥିତ କର୍ମ କୁହାଯାଇପାରେ । ଉଦାହରଣ– ଗାଁ ପୟଃ ଦୋଗ୍ଧି । ଏଠାରେ ‘ଗାଁ’ ୨ୟା ବିଭକ୍ତି ଗୌଣ କର୍ମ, ପୟଃ ୨ୟା ବିଭକ୍ତି ମୁଖ୍ୟ କର୍ମ । ଗୋ (ଗାଈଠାରୁ) ବଦଳରେ ଗାଁ (ଗାଈକୁ) ୨ୟା ବିଭକ୍ତିର ପ୍ରୟୋଗ ବିଶେଷ ନିୟମ (ଅକଥିତ) ଅନୁସାରେ ହୋଇଅଛି ।

୨. ଅକର୍ମକ (Akarmaka): ଯେଉଁ କ୍ରିୟାର ଫଳ ଓ ବ୍ୟାପାର ଉଭୟ, ଗୋଟିଏକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହିଥାଏ ତାହାକୁ ଅକର୍ମକ ଧାତୁ କୁହାଯାଏ । ଯଥା:- ବାଳକଃ କ୍ରୀଡ଼ତି । ଏଠାରେ କ୍ରୀଡ୍ ଧାତୁ ଅକର୍ମକ ।

୩. ଅଚ୍ (Ach): ପ୍ରଥମ ମାହେଶ୍ୱର ସୂତ୍ରର ପ୍ରଥମ ବର୍ଣ୍ଣ ‘ଅ’ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ମାହେଶ୍ୱର ସୂତ୍ରର ଅନ୍ତିମ ‘ଚ୍’ କୁ ନେଇ ‘ଅଚ୍’ ଗଠିତ । (ଅଇଉଣ୍ । ଋୡକ୍ । ଏଓଡ୍ । ଐଔଚ୍ ।) ଅର୍ଥାତ୍ ‘ଅ’ ଠାରୁ ‘ଚ୍’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ । ଏହା ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣର ବାଚକ ବା ଅନ୍ୟ ନାମ । ଏଣୁ ସ୍ୱର ସନ୍ଧି, ସ୍ୱରାନ୍ତ ଧାତୁ ଓ ସ୍ୱରାନ୍ତ ଶବ୍ଦକୁ ଅଚ୍ ସନ୍ଧି, ଅଜନ୍ତ ଧାତୁ ଓ ଅଜନ୍ତ ଶବ୍ଦ କୁହାଯାଏ ।

---

୩. ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକ ଅଭ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନାବଳୀର ୧୦୦% ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାଧାନ (100% Complete Solved Exercises)

---

ପ୍ରଥମ ଅଭ୍ୟାସୀ (ପୃଷ୍ଠା ୩)

୧. କବର୍ଗବର୍ତ୍ତୀ କେ ?

ଉତ୍ତର: (କ) କ୍, (ଖ) ଖ୍, (ଗ) ଗ୍, (ଘ) ଘ୍, (ଙ) ଙ୍

🤖 Have a Doubt in this Chapter?

Ask Gundulu AI Voice Tutor to explain any question in bilingual Odia & English with 24/7 step-by-step guidance!

🚀 Try Gundulu AI on Utkal Skill Centre App